HOOFDSTUK 6
Handhaving van de Europese democratie en waarden
Bekijk het foto-onderschrift
In een bloeiende democratie mogen burgers vrij hun standpunten uiten en hun eigen mening vormen. Zij kunnen deelnemen aan het democratische leven, hun politieke vertegenwoordigers kiezen en hun toekomst meebepalen. Zij kunnen dit doen in een openbare ruimte waar verschillende opvattingen mogen worden geuit en diversiteit wordt verwelkomd. In 2025 heeft de Europese Unie nog meer inspanningen geleverd om de democratie en haar weerbaarheid tegen interne en externe druk te versterken. Zij bleef ook burgers stimuleren om actief deel te nemen aan het democratische proces en het beleid vorm te geven dat van invloed is op hun leven en gemeenschap.
Het Europees schild voor de democratie
In november werd het Europees schild voor de democratie - In een nieuw tabblad openen. gepresenteerd, dat voortbouwde op het actieplan voor Europese democratie - In een nieuw tabblad openen. en het pakket voor de verdediging van de democratie - In een nieuw tabblad openen.. Het zal helpen bij het versterken van onze democratieën en zal Europeanen in staat stellen hun rechten uit te oefenen, vrij hun mening te vormen en te uiten, en op een actieve en veilige wijze deel te nemen aan het democratisch bestel van de Unie. De acties in het kader van het schild zullen de democratische instellingen versterken, de integriteit van verkiezingen beschermen en de vrijheid en pluriformiteit van de media ondersteunen.
Belangrijkste prioriteiten van het Europees schild voor de democratie
- Versterken van het situationeel bewustzijn en ondersteunen van de responscapaciteit om de integriteit van de informatieruimte te waarborgen
- Versterken van de democratische instellingen, vrije en eerlijke verkiezingen, en vrije en onafhankelijke media
- Opbouwen van maatschappelijke veerkracht door burgerschapsvorming en vaardigheden voor democratie en mediageletterdheid te ondersteunen en burgers meer bij het democratische leven te betrekken
Er wordt een Europees Centrum voor democratische veerkracht opgericht. Dat wordt het operationele knooppunt voor het nieuwe Europees schild voor de democratie om te anticiperen op dreigingen en deze op te sporen, vroegtijdige waarschuwingen te geven en snelle reacties te coördineren. De lidstaten staan centraal in dit centrum, dat een structuur biedt om gemakkelijker informatie uit te wisselen. Het centrum zal ook capaciteitsopbouw ondersteunen om het hoofd te bieden aan veranderende gemeenschappelijke dreigingen, met name buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging, en desinformatie.
In 2025 heeft de Europese Commissie zich ook verbonden tot meer betrokkenheid bij, bescherming van en steun aan het maatschappelijk middenveld. Dat middenveld speelt immers een belangrijke rol bij het versterken van democratieën en het opbouwen van veerkrachtige samenlevingen. De nieuwe EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld - In een nieuw tabblad openen. heeft de volgende drie hoofddoelstellingen.
Hoofddoelstellingen van de EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld
- Doeltreffende en betekenisvolle betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld als partner in het openbaar bestuur versterken.
- Zorgen voor een open, veilige en faciliterende civiele ruimte door maatschappelijke organisaties te ondersteunen en te beschermen.
- Maatschappelijke organisaties ondersteunen met adequate, duurzame en transparante financiering.
Zorgen voor betrouwbare informatie
Vijandige groeperingen of landen kunnen met nieuwe technologieën sneller en meer desinformatie verspreiden dan ooit tevoren. Daarom moeten de EU en de lidstaten buitenlandse informatiemanipulatie dringend aanpakken en ervoor zorgen dat de samenleving beter tegen deze dreigingen bestand is.
De EU-praktijkcode betreffende desinformatie - In een nieuw tabblad openen., die in 2018 is vastgesteld, is het eerste vrijwillige zelfreguleringsinstrument ooit voor onlineplatforms en -zoekmachines. Sinds februari 2025 is dit instrument formeel als gedragscode opgenomen - In een nieuw tabblad openen. in het medereguleringskader van de verordening digitale diensten.
82 % van de Europeanen is het ermee eens dat het bestaan van nieuws dat of informatie die de werkelijkheid verkeerd weergeeft of ronduit onwaar is, een probleem is voor de democratie.
77 % van de Europeanen is het ermee eens dat het bestaan van dergelijk nieuws of dergelijke informatie een probleem is in hun land.
Bron: Europese Commissie, Standaard Eurobarometer 102 - In een nieuw tabblad openen., november 2024.
Modellen voor artificiële intelligentie (AI) voor algemene doeleinden worden de basis voor veel AI-systemen in de EU. Om veilige en betrouwbare AI te waarborgen, bevat de AI-verordening - In een nieuw tabblad openen. regels voor de aanbieders van dergelijke modellen. Om de sector te helpen bij het voldoen aan deze regels — die in augustus van kracht zijn geworden — is een vrijwillige praktijkcode - In een nieuw tabblad openen. gepubliceerd met input van meer dan 1 000 belanghebbenden, waaronder aanbieders van modellen, kleine en middelgrote ondernemingen, academici, deskundigen op het gebied van AI-veiligheid, houders van rechten en maatschappelijke organisaties.
Het Europees Waarnemingscentrum voor digitale media - In een nieuw tabblad openen. is cruciaal voor de EU om inzicht te krijgen in de online-informatieruimte van Europa en om de maatschappelijke weerbaarheid tegen desinformatie te versterken. In 2025 is FACT - In een nieuw tabblad openen. van start gegaan, een nieuw regionaal Europees waarnemingscentrum voor digitale media, dat Moldavië en Oekraïne, maar ook andere landen, ondersteunt in de strijd tegen desinformatie. Als onderdeel van zijn missie hield FACT ook toezicht op de verkiezingen van 2025 in Moldavië en droeg het bij tot het waarborgen van de electorale integriteit van het land.
Verkiezingsregels aanscherpen
Om een gezonde democratie te waarborgen en vertrouwen in de EU op te bouwen is het cruciaal dat alle burgers gemakkelijk aan verkiezingen kunnen deelnemen. Daarom heeft de EU in juni nieuwe regels - In een nieuw tabblad openen. aangenomen om het actief en passief kiesrecht van mobiele burgers bij de Europese verkiezingen te versterken, ongeacht waar in de EU zij wonen. De lidstaten moeten deze richtlijn uiterlijk in juni 2027 in nationaal recht omzetten.
Vrije en eerlijke verkiezingen vereisen ook dat het kiespubliek ongehinderd toegang heeft tot informatie. De nieuwe EU-regels inzake transparantie en gerichte politieke reclame - In een nieuw tabblad openen., die sinds oktober van toepassing zijn, garanderen een open debat, eerlijke campagnes en vrije verkiezingen. Deze regels ondersteunen ook de verantwoordingsplicht van politieke actoren en het recht van burgers om te worden geïnformeerd. Volgens de nieuwe regels moeten politieke advertenties duidelijk als zodanig worden gemarkeerd en vermelden wie ervoor heeft betaald en hoeveel, en of zij specifiek op een bepaald publiek zijn gericht (”targeting”). Zo kunnen burgers politieke reclameboodschappen gemakkelijk herkennen en weloverwogen keuzes maken.
De democratie, veiligheid en economie van Europa zijn afhankelijk van de rechtsstaat. De rechtsstaat is het middel waarmee de waarden van de EU worden omgezet in tastbare voordelen voor degenen die in de EU wonen. Op die manier worden stabiliteit, sociale cohesie, concurrentievermogen en economische welvaart bevorderd. De eerbiediging van de rechtsstaat is ook een absolute voorwaarde om in aanmerking te komen voor EU-financiering. De Europese Unie zet zich in voor de handhaving van de rechtsstaat, zodat mensen en bedrijven in de hele EU de rechten en vrijheden kunnen genieten waarop zij recht hebben.
89 % van de EU-burgers erkent dat het belangrijk is om de EU-waarden, waaronder de rechtsstaat, te respecteren.
Bron: Europese Commissie, Speciale Eurobarometer 553 - In een nieuw tabblad openen., juli 2024.
In het verslag over de rechtsstaat 2025 - In een nieuw tabblad openen. wordt gekeken naar de lidstaten en vier kandidaat-lidstaten — Albanië, Montenegro, Noord-Macedonië en Servië. Het verslag bevestigde dat er in veel lidstaten een positief traject is, aangezien er belangrijke hervormingen zijn doorgevoerd. Er blijven echter uitdagingen bestaan en in enkele gevallen is de situatie ernstig. In het verslag werd bijzondere nadruk gelegd op de internemarktdimensie om rechtsstatelijke kwesties die rechtstreeks van invloed zijn op de manier waarop ondernemingen in Europa investeren, concurreren en groeien, in kaart te brengen en aan te pakken. Het EU-scorebord voor justitie - In een nieuw tabblad openen. 2025 bevat ook nieuwe indicatoren die relevant zijn voor de interne markt. Zo komt naar voren hoezeer efficiënte en onafhankelijke rechtsstelsels bijdragen tot een eerlijk en concurrerend marktklimaat.
De EU is en blijft wereldwijd een bastion van vrije media en een ijkpunt voor de democratie. Er zijn echter steeds verontrustendere trends die aantonen dat de EU krachtigere maatregelen moet nemen om dit principe van de Europese democratie te beschermen. In dat verband zijn de meeste bepalingen van de Europese verordening mediavrijheid - In een nieuw tabblad openen. sinds 8 augustus van toepassing. De regels moeten de media en journalisten beter beschermen tegen politieke inmenging en ervoor zorgen dat zij gemakkelijker over de grenzen heen kunnen werken, zonder ongepaste druk. De verordening omvat de oprichting van de nieuwe Europese Raad voor mediadiensten - In een nieuw tabblad openen., die enerzijds de samenwerking op EU-niveau moet versterken, onder meer tegen buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging, en anderzijds de doeltreffende en consistente toepassing van het EU-kader voor mediawetgeving moet bevorderen.
EU-steun voor vrije media
€900 000 om de positie van pers- en mediaraden te versterken in een mediaomgeving waarin media steeds meer naar elkaar toegroeien.
€500 000 voor de invoering van een monitoringsysteem voor media-eigendom - In een nieuw tabblad openen. om een database met informatie per land op te zetten.
€2 miljoen subsidies voor innovatie in lokale en regionale media en voor de bevordering van pluriformiteit.
€3 miljoen voor een snellereactiemechanisme - In een nieuw tabblad openen. voor praktische hulp aan bedreigde journalisten.
€1,1 miljoen voor de invoering van een monitor voor de pluriformiteit van de media - In een nieuw tabblad openen. om mogelijke risico’s voor de pluriformiteit van de media vast te stellen.
€5,2 miljoen steun voor herfinanciering van mediasectoren die van bijzonder belang zijn voor de democratie - In een nieuw tabblad openen. (lokale en onderzoeksjournalistiek, media die het algemeen belang dienen en gemeenschapsmedia).
€2,9 miljoen voor een hub voor mediavrijheid - In een nieuw tabblad openen. voor steun aan bestaande en gevestigde onafhankelijke Belarussische en Russische media die in de EU werken.
€3 miljoen voor een Europees festival van journalistiek en mediavrijheid - In een nieuw tabblad openen..
De Sacharovprijs 2025
Het Europees Parlement kent elk jaar de Sacharovprijs toe aan personen en organisaties die op uitzonderlijke wijze de mensenrechten en de fundamentele vrijheden verdedigen, de rechten van minderheden beschermen en strijden voor de eerbiediging van het internationaal recht, de democratie en de rechtsstaat.
De Sacharovprijs voor de vrijheid van denken 2025 werd toegekend aan Andrzej Poczobut uit Belarus en Mzia Amaglobeli uit Georgië, twee journalisten die gevangen zitten omdat zij machthebbers met de waarheid confronteerden en allebei een symbool worden van de strijd voor vrijheid en democratie. De EU staat achter hen, en achter iedereen die vrijheid blijft eisen.
Mondige burgers zijn de sleutel tot een gezonde democratie. De EU is vastbesloten goed te luisteren naar burgers en belanghebbenden en het publiek te betrekken bij het beleidsvormingsproces. Dit doet zij via initiatieven als openbare raadplegingen en feedback - In een nieuw tabblad openen., het Europees burgerinitiatief - In een nieuw tabblad openen. en de Europese burgerpanels - In een nieuw tabblad openen.. In die burgerpanels, die intussen een volwaardig deel zijn van het democratische leven in de EU, komen 150 willekeurig geselecteerde burgers uit alle 27 lidstaten samen om te beraadslagen over cruciale uitdagingen op lange termijn en om aanbevelingen te doen aan beleidsmakers. In de loop van het jaar startte de EU ook strategische dialogen met belangrijke industriesectoren, waarbij een inclusief forum werd opgericht om specifieke uitdagingen aan te pakken.
In 2025 heeft de Commissie follow-up gegeven aan het geslaagde Europees burgerinitiatief “Stop het ontvinnen van haaien — Stop de handel” uit 2023, waarbij de EU werd opgeroepen actie te ondernemen om een einde te maken aan de internationale handel in losse haaienvinnen. In januari 2025 heeft de Commissie het toezicht op de handel in haaienproducten opgevoerd met 13 nieuwe tariefcodes voor haaien en haaienvinnen.
-
In 2025 werden 98 openbare raadplegingen gehouden.
Er werd feedback ontvangen over:
- 201 verzoeken om input
- 51 wetgevingsvoorstellen
- 224 ontwerpen van uitvoeringshandelingen en gedelegeerde handelingen
-
4 nieuwe Europese burgerinitiatieven gelanceerd
- “HouseEurope! Volop inzetten op renovatie”
- “Voedsel is een mensenrecht voor iedereen! Garanderen van gezonde, rechtvaardige en duurzame voedselsystemen”
- “Save your right, save your flight!”
- “Verzoeken om volledige opschorting van de associatieovereenkomst tussen de EU en Israël wegens mensenrechtenschendingen door Israël”
-
2 nieuwe burgerpanels georganiseerd
- Europees burgerpanel over een nieuwe Europese begroting
- Europees burgerpanel over intergenerationele rechtvaardigheid
Strategische dialogen 2025
-
30 JANUARI
Auto-industrie (eerste dialoog - In een nieuw tabblad openen.)
-
3 MAART
Auto-industrie (tweede dialoog - In een nieuw tabblad openen.)
-
12 SEPTEMBER
Auto-industrie (derde dialoog - In een nieuw tabblad openen.)