Ειδική έκθεση
αριθ.09 2019

Στήριξη της ΕΕ προς το Μαρόκο - Περιορισμένα αποτελέσματα μέχρι τώρα

Τι πραγματεύεται η έκθεση: Στο πλαίσιο του συγκεκριμένου ελέγχου αξιολογήσαμε την αποτελεσματικότητα της δημοσιονομικής στήριξης που χορήγησε η ΕΕ προς το Μαρόκο από το 2014 έως το 2018. Ο έλεγχός μας εστίασε στη δημοσιονομική στήριξη που παρασχέθηκε στους τομείς της υγείας, της κοινωνικής προστασίας, της δικαιοσύνης και της ανάπτυξης του ιδιωτικού τομέα, με εξέταση της εκ μέρους της Επιτροπής διαχείρισης και αξιολόγησης της επίτευξης των στόχων. Η Επιτροπή θεώρησε ότι η δημοσιονομική στήριξη αποτελεί ορθή επιλογή ως μέσο παροχής βοήθειας. Ωστόσο, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η προστιθέμενη αξία και η ικανότητα του μέσου να υποστηρίξει τις μεταρρυθμίσεις είναι περιορισμένες, λόγω ελλιπούς εστίασης, πλημμελούς υλοποίησης και ανεπαρκούς παρακολούθησης. Οι κύριες αδυναμίες σχετίζονταν με τον σχεδιασμό των δεικτών και την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Ως εκ τούτου, διατυπώνουμε συστάσεις εισηγούμενοι την εστίαση της στήριξης σε λιγότερους τομείς, τη βελτίωση του σχεδιασμού των δεικτών, την ενίσχυση των διαδικασιών ελέγχου όσον αφορά την εκταμίευση και την υποστήριξη του διαλόγου πολιτικής.
Ειδική έκθεση του ΕΕΣ υποβαλλόμενη δυνάμει του άρθρου 287, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ.

Η παρούσα δημοσίευση είναι διαθέσιμη σε 23 γλώσσες, καθώς και στον ακόλουθο μορφότυπο:
PDF
PDF General Report

Σύνοψη

I

Το Μαρόκο είναι χώρα της Βόρειας Αφρικής χαρακτηριζόμενη από συνεχή ανάπτυξη και σταθερό πολιτικό περιβάλλον. Η συμφωνία σύνδεσης που υπογράφηκε το 1996 ενίσχυσε τη συνεργασία μεταξύ του Μαρόκου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Με την εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας (ΕΠΓ) από το 2004, το Μαρόκο κατέστη σταδιακά προνομιακός εταίρος της ΕΕ όσον αφορά την πολιτική και οικονομική συνεργασία, καθώς και την εμπορική, τεχνική και αναπτυξιακή συνεργασία.

II

Αξιολογήσαμε την αποτελεσματικότητα της δημοσιονομικής στήριξης της ΕΕ προς το Μαρόκο από το 2014 έως το 2018. Συνολικά, η δημοσιονομική στήριξη της ΕΕ προς το Μαρόκο ανήλθε, κατά την περίοδο αυτή, περίπου στο 0,37% του συνόλου των δημοσιονομικών δαπανών της χώρας. Εξετάσαμε τη διαχείριση της Επιτροπής και τον βαθμό στον οποίο είχαν επιτευχθεί οι στόχοι της δημοσιονομικής στήριξης της ΕΕ. Οι τομείς που κάλυψε ο έλεγχός μας ήταν εκείνοι της υγείας, της κοινωνικής προστασίας, της δικαιοσύνης και της ανάπτυξης του ιδιωτικού τομέα. Κατά την υπό εξέταση περίοδο, η αξία των συμβάσεων που συνήφθησαν σε όλους τους τομείς που καλύπτει η δημοσιονομική στήριξη ανήλθε σε 562 εκατομμύρια ευρώ και οι αντίστοιχες πληρωμές σε 206 εκατομμύρια ευρώ.

III

Βάσει κατάλληλης ανάλυσης κινδύνου και εκτίμησης αναγκών, η Επιτροπή θεώρησε ότι η δημοσιονομική στήριξη αποτελούσε ορθή επιλογή ως μέσο παροχής βοήθειας. Ωστόσο, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η προστιθέμενη αξία και η ικανότητα του μέσου αυτού να υποστηρίζει τις μεταρρυθμίσεις είναι περιορισμένες, λόγω ελλιπούς εστίασης, αδυναμιών στον σχεδιασμό και ανεπαρκούς παρακολούθησης. Επιπροσθέτως, ο συντονισμός των χορηγών βοήθειας ήταν ανομοιόμορφος μεταξύ των διαφόρων τομέων.

IV

Μετά την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της ΕΕ τον Δεκέμβριο του 2015 σχετικά με τη Δυτική Σαχάρα, το Μαρόκο ανέστειλε τον πολιτικό διάλογο από τον Δεκέμβριο του 2015 μέχρι τον Ιανουάριο του 2019. Η Επιτροπή δεν αξιοποίησε αυτή την περίοδο αναστολής του διαλόγου για την ανάπτυξη σαφούς στρατηγικής ως προς τις σχέσεις της με το Μαρόκο. Παρόλο που υπήρχε διάλογος πολιτικής, αυτός δεν ήταν επαρκής για όλους τους τομείς. Επιπλέον, η Επιτροπή δεν είχε αναπτύξει επίσημες στρατηγικές επί του προκειμένου.

V

Η δημοσιονομική στήριξη δεν υποστήριξε επαρκώς τις μεταρρυθμίσεις και η πρόοδος όσον αφορά τις βασικές προκλήσεις ήταν περιορισμένη. Η διαχείριση της Επιτροπής προσέκρουσε σε αδυναμίες στον σχεδιασμό των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης και των σχετικών δεικτών τους. Διαπιστώσαμε επίσης ελλείψεις στις διαδικασίες παρακολούθησης και στην αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της Επιτροπής.

VI

Η στήριξη της ΕΕ εστίασε σε οριζόντια ζητήματα, όπως η ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Παρ' όλα αυτά, διαπιστώθηκε περιορισμένη μόνο βελτίωση για την υπό εξέταση περίοδο.

VII

Διατυπώσαμε ορισμένες συστάσεις προς την Επιτροπή, σκοπός των οποίων είναι η ενίσχυση της προσέγγισης της ΕΕ, του πολιτικού διαλόγου και του διαλόγου πολιτικής, τη βελτίωση του σχεδιασμού των δεικτών και των διαδικασιών παρακολούθησης, η υποστήριξη των διαδικασιών επαλήθευσης για τις εκταμιεύσεις και η αύξηση της προβολής της στήριξης της ΕΕ.

Εισαγωγή

Ένας σημαντικός εταίρος

01

Το Βασίλειο του Μαρόκου είναι γεωγραφικά ο πλησιέστερος γείτονας της Ευρώπης στη Βόρεια Αφρική (βλέπε γράφημα 1). Το Μαρόκο καταλαμβάνει την 123η θέση μεταξύ 189 χωρών βάσει του δείκτη ανθρώπινης ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών για το 2018 και, ως εκ τούτου, θεωρείται χώρα με μεσαία ανθρώπινη ανάπτυξη. Με ετήσιο ακαθάριστο εγχώριο προϊόν περί τα 101 δισεκατομμύρια ευρώ (2018) και με περίπου 35 εκατομμύρια κατοίκους, το Μαρόκο είναι η πέμπτη μεγαλύτερη αφρικανική οικονομία και σημαντικός πολιτικός και οικονομικός εταίρος της ΕΕ. Ομοίως, η ΕΕ είναι ο σημαντικότερος εμπορικός εταίρος του Μαρόκου, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 65 % των εξαγωγών του και το 57 % των εισαγωγών του1.

Γράφημα 1

Μαρόκο

Πηγή: https://en.wikipedia.org/wiki/Regions_of_Morocco

Πηγή: Eurostat.

02

Το Μαρόκο έχει ωφεληθεί από την ασκούμενη συνετή μακροοικονομική διαχείριση και τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν τα τελευταία χρόνια. Η ανάπτυξη συνεχίζεται με σχετικά σταθερό ρυθμό και ο πληθωρισμός είναι χαμηλός. Το εξωτερικό έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών και το δημοσιονομικό έλλειμμα εξακολουθούν να μειώνονται τα τελευταία χρόνια.

03

Παρά τις αναταραχές στην περιοχή στον απόηχο της Αραβικής Άνοιξης το 2011, η χώρα απολαύει πολιτικής σταθερότητας. Με το νέο σύνταγμά του, που εγκρίθηκε στα τέλη Ιουλίου 2011, το Μαρόκο έλαβε σημαντικά μέτρα υπέρ του πολιτικού εκσυγχρονισμού και της ανοικτής οικονομίας.

04

Αυτή η συνταγματική μεταρρύθμιση έδωσε έμφαση στη σημασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της ισότητας των φύλων. Ωστόσο, η εθνική νομοθεσία δεν έχει ακόμη ευθυγραμμιστεί πλήρως με τις συμβάσεις των Ηνωμένων Εθνών για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Παραδείγματος χάριν, η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών συνέστησε την κατάργηση της θανατικής ποινής, την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών, την ενίσχυση της ισότητας των φύλων, τη βελτίωση της προστασίας των δικαιωμάτων των παιδιών, την κύρωση του Καταστατικού της Ρώμης με το οποίο συστήνεται το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και την αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας. Το Μαρόκο απέρριψε τις περισσότερες συστάσεις που συνδέονταν με τα δικαιώματα των γυναικών2.

05

Η ΕΕ και το Μαρόκο διατηρούν σταθερή σχέση μετά την υπογραφή της πρώτης εμπορικής συμφωνίας τους το 1969. Η εταιρική σχέση έχει εξελιχθεί και ωριμάσει με την πάροδο των ετών (βλέπε παράρτημα I), με αποτέλεσμα την υπογραφή γενικής συμφωνίας σύνδεσης το 19963. Η εν λόγω συμφωνία σύνδεσης, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 2000, αποτελεί τη νομική βάση για τις σχέσεις ΕΕ-Μαρόκου. Με την εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας από το 2004, το Μαρόκο κατέστη σταδιακά προνομιακός εταίρος της ΕΕ στους τομείς της πολιτικής και οικονομικής συνεργασίας, καθώς και της εμπορικής, τεχνικής και αναπτυξιακής συνεργασίας.

06

Στο πλαίσιο της ευρωμεσογειακής εταιρικής σχέσης, η συμφωνία σύνδεσης αποτέλεσε κομβικό σημείο, με το Μαρόκο να προσχωρεί στο προηγμένο καθεστώς4 το 2008, γεγονός που υπογράμμισε την ειδική φύση της σχέσης με την ΕΕ. Το καθεστώς αυτό παρείχε ένα πλαίσιο πολιτικής συνεργασίας υψηλού επιπέδου, με σκοπό την περαιτέρω εναρμόνιση της νομοθεσίας της χώρας με τη νομοθεσία της ΕΕ και τη σταδιακή ενσωμάτωση της οικονομίας της στην εσωτερική αγορά της ΕΕ.

Σημαντικός αποδέκτης χρηματοδότησης στο πλαίσιο του ΕΜΓ

07

Το Μαρόκο λαμβάνει από την ΕΕ μεγαλύτερη αναπτυξιακή στήριξη από οποιαδήποτε άλλη βορειοαφρικανική χώρα, με εξαίρεση την Τυνησία, και είναι ένας από τους κύριους δικαιούχους διεθνούς αναπτυξιακής βοήθειας. Η ΕΕ είναι ο μεγαλύτερος χορηγός βοήθειας της χώρας, παρέχοντας το 25,2 % της επίσημης αναπτυξιακής βοήθειας (βλέπε γράφημα 2).

Γράφημα 2

Επίσημη Αναπτυξιακή Βοήθεια στο Μαρόκο το 2017, κύριοι χορηγοί βοήθειας
(σε εκατ. δολάρια ΗΠΑ)

Πηγή: Οργανισμός για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη.

08

Εκτός από την επίσημη αναπτυξιακή βοήθεια, και άλλοι αναπτυξιακοί φορείς δραστηριοποιούνται επίσης στο Μαρόκο. Τα επίσημα στατιστικά στοιχεία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης καταδεικνύουν, παραδείγματος χάριν, ότι η Παγκόσμια Τράπεζα και η Αφρικανική Τράπεζα Ανάπτυξης είναι σημαντικοί χορηγοί βοήθειας στους τομείς των έργων υποδομής και της χρηστής διακυβέρνησης, της υγείας και της κοινωνικής προστασίας.

09

Ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Γειτονίας (ΕΜΓ) αποτελεί το βασικό χρηματοδοτικό μέσο που στηρίζει τη συνεργασία της Επιτροπής με το Μαρόκο. Η Επιτροπή προγραμματίζει τη διμερή στήριξη της ΕΕ βάσει επταετών κύκλων. Το συνολικό δεσμευθέν ποσό μειώθηκε από 1 431 εκατομμύρια ευρώ την περίοδο 2007‑2013 σε 1 399 εκατομμύρια ευρώ την περίοδο 2014‑2020 (βλέπε γράφημα 3). Οι κύριοι τομείς προτεραιότητας που αναφέρονται στο ενιαίο πλαίσιο στήριξης της περιόδου 2014‑2017 ήταν η ισότιμη πρόσβαση σε βασικές κοινωνικές υπηρεσίες, η στήριξη της δημοκρατικής διακυβέρνησης, το κράτος δικαίου και η κινητικότητα, η απασχόληση, καθώς και η βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη.

Γράφημα 3

Διμερείς δεσμεύσεις για παροχή βοήθειας στη Βόρεια Αφρική

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

10

Το Μαρόκο είναι ένας από τους μεγαλύτερους δικαιούχους διμερών προγραμμάτων στο πλαίσιο του ΕΜΓ στη Βόρεια Αφρική. Από το 2014 έως το 2018, η παρασχεθείσα δημοσιονομική στήριξη (βλέπε πλαίσιο 1) είχε ως αποτέλεσμα τη σύναψη συμβάσεων αξίας 562 εκατομμυρίων ευρώ και την πραγματοποίηση πληρωμών συνολικού ύψους περί τα 206 εκατομμύρια ευρώ (βλέπε παράρτημα II). Κατά μέσο όρο, η δημοσιονομική στήριξη αποτελεί το 75 % των ετήσιων δαπανών της ΕΕ για το Μαρόκο. Η χώρα λαμβάνει επίσης πρόσθετη χρηματοδότηση στο πλαίσιο διαφόρων θεματικών προγραμμάτων και μέσων (βλέπε παράρτημα III), ενώ η ΕΕ της παρέχει και άλλη στήριξη μέσω χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και καταπιστευματικών ταμείων.

Πλαίσιο 1

Η μέθοδος της δημοσιονομικής στήριξης

Σύμφωνα με την Επιτροπή, η δημοσιονομική στήριξη είναι ένα αποτελεσματικό μέσο παροχής βοήθειας για τη στήριξη των μεταρρυθμίσεων και των στόχων της βιώσιμης ανάπτυξης. Η Επιτροπή θεωρεί ότι αποτελεί φορέα αλλαγής για τη βελτίωση της διαχείρισης των δημόσιων οικονομικών, της μακροοικονομικής σταθερότητας, της βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης, της καταπολέμησης της διαφθοράς και της απάτης, καθώς και για την προώθηση τομεακών μεταρρυθμίσεων, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των δημοκρατικών αξιών και της ισότητας των φύλων.

Η δημοσιονομική στήριξη περιλαμβάνει διάλογο, μεταβίβαση κονδυλίων στο εθνικό ταμείο της χώρας-εταίρου, αξιολόγηση επιδόσεων και ανάπτυξη ικανοτήτων, λαμβάνοντας ως βάση την εταιρική σχέση και την αμοιβαία υποχρέωση λογοδοσίας. Τα μεταβιβαζόμενα κεφάλαια δεν προορίζονται για συγκεκριμένο σκοπό· ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατόν να παρακολουθείται πού και πώς χρησιμοποιούνται. Άπαξ και μεταβιβαστούν, η χώρα-εταίρος μπορεί να τα χρησιμοποιεί στο πλαίσιο της συνήθους διαδικασίας εκτέλεσης του προϋπολογισμού της.

Δημοσιονομική στήριξη δεν παρέχεται σε όλες τις χώρες. Για τη χορήγησή της πρέπει να πληρούνται κριτήρια επιλεξιμότητας πριν και κατά τη διάρκεια του προγράμματος, καθώς και να συντρέχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις πριν από την πραγματοποίηση των πληρωμών.

Προκειμένου να είναι επιλέξιμη για δημοσιονομική στήριξη, μια χώρα πρέπει να διαθέτει:

  • συναφείς και αξιόπιστες στρατηγικές τομεακής/εθνικής ανάπτυξης,
  • μακροοικονομική πολιτική προσανατολισμένη στη σταθερότητα,
  • συναφές και αξιόπιστο πρόγραμμα μεταρρύθμισης της διαχείρισης των δημόσιων οικονομικών, και
  • διαφάνεια και εποπτεία του προϋπολογισμού (οι πληροφορίες για τον προϋπολογισμό πρέπει να δημοσιοποιούνται).

Επιπλέον, πρέπει να πραγματοποιείται αξιολόγηση όσον αφορά τις θεμελιώδεις αξίες κάθε φορά που προτείνονται συμβάσεις δημοσιονομικής στήριξης.

Η δημοσιονομική στήριξη καταβάλλεται σε σταθερές και μεταβλητές δόσεις. Οι σταθερές δόσεις έχουν συγκεκριμένο ύψος, καθοριζόμενο εκ των προτέρων στη συμφωνία χρηματοδότησης (σύμβαση μεταξύ της δικαιούχου χώρας και της Επιτροπής). Εκταμιεύονται είτε εις ολόκληρον (όταν πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις) είτε καθόλου (όταν δεν πληροίται μία ή περισσότερες προϋποθέσεις). Οι μεταβλητές δόσεις έχουν μέγιστο ύψος καθοριζόμενο και αυτό εκ των προτέρων στη συμφωνία χρηματοδότησης. Οι εν λόγω δόσεις εκταμιεύονται είτε εις ολόκληρον είτε εν μέρει. Το εκταμιευόμενο ποσό βασίζεται στις επιδόσεις που έχουν επιτευχθεί σε σχέση με προκαθορισμένους στόχους ή συγκεκριμένους δείκτες επιδόσεων (εφόσον παράλληλα πληρούνται όλες οι γενικές προϋποθέσεις). Η εν λόγω αξιολόγηση των επιδόσεων βασίζεται σε δεδομένα που παρέχει η δικαιούχος χώρα και τα οποία καθορίζονται στη συμφωνία χρηματοδότησης (πηγές επαλήθευσης).

Πηγή: Κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής σχετικά με τη δημοσιονομική στήριξη, Σεπτέμβριος 2017.

11

Την ευθύνη για τη διαχείριση και την υλοποίηση των προγραμμάτων φέρουν η αντιπροσωπεία της ΕΕ στο Ραμπάτ και η Γενική Διεύθυνση Γειτονίας και Διαπραγματεύσεων για τη Διεύρυνση. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ) και ο επικεφαλής της αντιπροσωπείας της ΕΕ είναι υπεύθυνοι για τον πολιτικό διάλογο.

Οι διμερείς σχέσεις διήλθαν από δοκιμασία

12

Η ΕΕ και το Μαρόκο διατηρούσαν μακροχρόνιες καλές σχέσεις. Ωστόσο, η εταιρική σχέση ΕΕ-Μαρόκου τέθηκε υπό δοκιμασία από το 2015, όταν το Γενικό Δικαστήριο της ΕΕ εξέδωσε την πρώτη σειρά αποφάσεων, σύμφωνα με τις οποίες η Δυτική Σαχάρα δεν αποτελούσε μέρος του Μαρόκου. Αυτό σήμαινε ότι η Δυτική Σαχάρα δεν ήταν μέρος της αλιευτικής και γεωργικής συμφωνίας μεταξύ ΕΕ και Μαρόκου και δεν μπορούσε να επωφεληθεί από τις ίδιες δασμολογικές προτιμήσεις. Το ζήτημα της Δυτικής Σαχάρας (βλέπε πλαίσιο 2) έθεσε υπό πίεση την εταιρική σχέση ΕΕ-Μαρόκου, και το Μαρόκο ανέστειλε τον πολιτικό διάλογο.

Πλαίσιο 2

Σύνοψη των αποφάσεων του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ)

10 Δεκεμβρίου 2015: Η απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της ΕΕ5 ακύρωσε την απόφαση6 σχετικά με την εφαρμογή της γεωργικής συμφωνίας στα εδάφη της Δυτικής Σαχάρας. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η γεωργική συμφωνία ίσχυε για τη Δυτική Σαχάρα, αλλά ότι η Δυτική Σαχάρα δεν αποτελούσε μέρος του Μαρόκου, και ότι το Βασίλειο του Μαρόκου δεν αποτελούσε τη διοικούσα αρχή. Πριν από την έγκριση της απόφασής του, το Συμβούλιο θα έπρεπε να είχε διασφαλίσει ότι οι φυσικοί πόροι των εδαφών αυτών δεν θα αποτελούσαν αντικείμενο εκμετάλλευσης εις βάρος των κατοίκων και των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους.

21 Δεκεμβρίου 20167: Το ΔΕΕ ακύρωσε την απόφαση του 2015 και αποφάνθηκε ότι καμία εμπορική συμφωνία ή συμφωνία σύνδεσης με το Μαρόκο δεν μπορούσε να εφαρμοστεί στα εδάφη της Δυτικής Σαχάρας, δεδομένου ότι αυτή δεν αποτελούσε τμήμα του Μαρόκου. Ως εκ τούτου, σύμφωνα με το ΔΕΕ, ο λαός της Δυτικής Σαχάρας πρέπει να θεωρείται ως τρίτο μέρος στις σχέσεις της ΕΕ με το Μαρόκο. Επομένως, όπως και για κάθε διμερή συμφωνία, θα πρέπει να λαμβάνεται η ρητή συγκατάθεση του λαού αυτού.

Φεβρουάριος 20188: Το ΔΕΕ έκρινε ότι, δεδομένου ότι η Δυτική Σαχάρα δεν αποτελεί τμήμα του Βασιλείου του Μαρόκου, τα ύδατα που γειτνιάζουν με τη Δυτική Σαχάρα δεν αποτελούν μέρος της μαροκινής αλιευτικής ζώνης που αναφέρεται στην αλιευτική συμφωνία.

Πρώτο τρίμηνο του 2019: Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενέκριναν τροποποίηση σε δύο πρωτόκολλα, για την αλιεία και τη γεωργία. Στόχος ήταν η προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης στη Δυτική Σαχάρα, αντιμετωπίζοντας τις εξαγωγές της προς την ΕΕ όπως τις εξαγωγές από το Μαρόκο.

13

Ο πολιτικός διάλογος διεξάγεται στο επίπεδο της ΕΥΕΔ, του επικεφαλής της αντιπροσωπείας της ΕΕ και του Υπουργείου Εξωτερικών στο Μαρόκο. Ο διάλογος πολιτικής διεξάγεται σε τομεακό επίπεδο, μεταξύ του προσωπικού της αντιπροσωπείας της ΕΕ και των μαροκινών αρχών. Στο γράφημα 4 εξηγείται η διαφορά μεταξύ του πολιτικού διαλόγου και του διαλόγου πολιτικής.

Γράφημα 4

Πολιτικός διάλογος και διάλογος πολιτικής

Πολιτικός Διάλογος
Καλύπτει όλες τις εξωτερικές πολιτικές της ΕΕ: αναπτυξιακή πολιτική, εμπόριο, εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας.
Σύμφωνα με τις Συνθήκες της ΕΕ, την Ευρωπαϊκή Εξωτερική Δράση ή άλλες νομικές βάσεις.
Σε όλες τις χώρες, ο πολιτικός διάλογος διεξάγεται συνήθως μεταξύ του επικεφαλής της αντιπροσωπείας της ΕΕ και των αρμόδιων υπουργών.
Διάλογος πολιτικής
Καλύπτει τους ειδικούς τομείς συνεργασίας με την ΕΕ.
Πρέπει να στηρίζει τους γενικούς και ειδικούς στόχους των συμβάσεων δημοσιονομικής στήριξης.
Στηρίζει τις προσπάθειες της χώρας-εταίρου να επιτύχει τους στόχους που καθορίζονται στις στρατηγικές της. Μπορεί να έχει πολιτική διάσταση (π.χ. όταν δύσκολες μεταρρυθμίσεις έχουν πολιτικό κόστος).

Πηγή: Πρόγραμμα DEVCO Academy.

Εμβέλεια και τρόπος προσέγγισης του ελέγχου

14

Στο πλαίσιο του συγκεκριμένου ελέγχου αξιολογήσαμε την αποτελεσματικότητα της δημοσιονομικής στήριξης της ΕΕ προς το Μαρόκο την περίοδο 2014‑2018. Τα ερωτήματα που θέσαμε είναι τα εξής:

  • Επέλεξαν η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ καταλλήλως τους τομείς προτεραιότητας και σχεδίασαν ορθά τα προγράμματα;
  • Υλοποίησε η Επιτροπή καταλλήλως τη στήριξη της ΕΕ προς το Μαρόκο;
  • Επιτεύχθηκαν οι στόχοι της στήριξης της ΕΕ προς το Μαρόκο;
15

Ο έλεγχος κάλυψε την περίοδο από την επίσημη απόφαση για τη θέσπιση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Γειτονίας (1η Ιανουαρίου 2014) έως το τέλος του 2018. Ο έλεγχος επικεντρώθηκε στην περίοδο αυτή, δεδομένου ότι είχε ήδη πραγματοποιηθεί εξωτερική αξιολόγηση της δημοσιονομικής στήριξης προς το Μαρόκο για την περίοδο 2005‑2012 (δημοσιεύθηκε το 2014). Επιπλέον, η περίοδος αυτή ευθυγραμμίζεται με την περίοδο προγραμματισμού του ΕΜΓ. Τα ποσά που δεσμεύθηκαν και καταβλήθηκαν σχετικά με τη συγκεκριμένη περίοδο είναι σημαντικά. Επιπλέον, η Επιτροπή δεν είχε ακόμη διενεργήσει αξιολόγηση ανά χώρα που να καλύπτει τη στήριξη προς το Μαρόκο.

16

Ο έλεγχος διενεργήθηκε μεταξύ Σεπτεμβρίου 2018 και Φεβρουαρίου 2019, και κάλυψε τους τομείς της υγείας, της κοινωνικής προστασίας, της δικαιοσύνης και της ανάπτυξης του ιδιωτικού τομέα (εφεξής PACC από «programme d’appui à la croissance verte et la compétitivité au Maroc»). Η πλειονότητα των δαπανών του ΕΜΓ προς το Μαρόκο μεταξύ 2014 και 2018 αφορούσαν τους εν λόγω τομείς (βλέπε παράρτημα II)9. Εκτός από τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης στους τέσσερις αυτούς τομείς, εξετάσαμε 10 έργα που αφορούσαν τις αντίστοιχες αποφάσεις χρηματοδότησης (βλέπε παράρτημα IV). Εξετάσαμε κατά πόσον η ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα αντιμετωπίστηκαν ως οριζόντια θέματα στα εν λόγω προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης. Στο παράρτημα V συνοψίζονται οι στόχοι των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης που ελέγχθηκαν και στο παράρτημα VII παρατίθεται αξιολόγηση ανά τομέα.

17

Οι ελεγκτικές εργασίες μας συνίσταντο σε έλεγχο εγγράφων, συνεντεύξεις με υπαλλήλους από τις κεντρικές υπηρεσίες της Επιτροπής και της ΕΥΕΔ, καθώς και σε επιτόπια επίσκεψη. Η επίσκεψη μάς επέτρεψε να συγκεντρώσουμε περαιτέρω πληροφορίες και να συνομιλήσουμε με εκπροσώπους των εθνικών αρχών και με υπαλλήλους της αντιπροσωπείας της ΕΕ και των αντιπροσωπειών ορισμένων κρατών μελών της ΕΕ στο Μαρόκο (της Ισπανίας και της Γαλλίας). Πραγματοποιήσαμε επίσης συνεντεύξεις με εκπροσώπους διεθνών οργανισμών και άλλων χορηγών βοήθειας, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, η Αφρικανική Τράπεζα Ανάπτυξης, η Unicef και η Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit. Επιπλέον, πραγματοποιήσαμε επισκέψεις σε δικαιούχους, μεταξύ άλλων σε κέντρο κράτησης κοριτσιών, σε κέντρο κοινωνικής προστασίας και σε ιδιωτικές εταιρείες που είχαν λάβει επιδοτήσεις για την πραγματοποίηση επενδύσεων.

18

Ως ένας από τους μεγαλύτερους δικαιούχους της εξωτερικής βοήθειας της ΕΕ, το Μαρόκο είναι στρατηγικός εταίρος σε βασικούς τομείς πολιτικής. Η Επιτροπή μπορεί να αξιοποιήσει τα συμπεράσματα και τις συστάσεις της παρούσας έκθεσης, λαμβάνοντάς τα υπόψη για την επόμενη περίοδο προγραμματισμού (που αρχίζει το 2021). Ως εκ τούτου, η παρούσα έκθεση είναι ιδιαίτερα σημαντική και ενδέχεται να έχει μεγάλο αντίκτυπο.

Παρατηρήσεις

Η εστίαση και ο σχεδιασμός της στήριξης ήταν ανεπαρκείς

Το πεδίο που κάλυπτε η δημοσιονομική στήριξη ήταν υπερβολικά ευρύ για να μεγιστοποιηθούν τα αποτελέσματα

19

Εξετάσαμε κατά πόσον η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ διέθεταν τη δημοσιονομική στήριξη συστηματικά και κατά προτεραιότητα στους τομείς που είχαν τη μεγαλύτερη ανάγκη στο Μαρόκο. Εξετάσαμε κατά πόσον είχε γίνει επαρκής εκτίμηση αναγκών. Εξετάσαμε επίσης κατά πόσον η προσέγγιση της Επιτροπής ήταν δεόντως συντονισμένη με εκείνη των άλλων χορηγών βοήθειας που αναπτύσσουν δράση στο Μαρόκο.

Η δημοσιονομική στήριξη βασίστηκε σε κατάλληλη εκτίμηση κινδύνου/αναγκών
20

Η Επιτροπή θεώρησε ότι η δημοσιονομική στήριξη ήταν το πλέον κατάλληλο μέσο για την υποστήριξη και τη διατήρηση της εφαρμογής εθνικών και τομεακών μεταρρυθμίσεων. Η Επιτροπή διενεργεί ετήσια ανάλυση κινδύνου στους ακόλουθους τομείς: πολιτική διακυβέρνηση, μακροοικονομική σταθερότητα, ανάπτυξη, διαχείριση των δημόσιων οικονομικών και διαφθορά/απάτη. Τα κριτήρια επιλεξιμότητας πληρούνταν σαφώς κατά το στάδιο του σχεδιασμού, και οι θεμελιώδεις αξίες δεν θεωρήθηκαν υψηλού κινδύνου. Το επίπεδο κινδύνου του Μαρόκου αξιολογήθηκε ως μέτριο.

21

Ωστόσο, σύμφωνα με την ανάλυση κινδύνου της Επιτροπής, ένας από τους κυριότερους υπολειπόμενους κινδύνους αφορούσε τη διαφθορά. Ελλείψει φορέα καταπολέμησης της διαφθοράς στη χώρα, η Επιτροπή δεν ήταν σε θέση να αντιμετωπίσει τη διαφθορά μέσω αυτής της οδού. Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή συμπεριέλαβε τη διαφθορά σε ορισμένα από τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης. Παραδείγματος χάριν, η ψηφιοποίηση των διαδικασιών στο πλαίσιο του προγράμματος PACC συμβάλλει στη μείωση της διαφθοράς, όπως και ορισμένα μέτρα και δείκτες των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης στον τομέα της υγείας και της κοινωνικής προστασίας. Στο πρόγραμμα που αφορούσε τη δικαιοσύνη, ο οργανικός νόμος περιλαμβάνει μέτρα που αποσκοπούν στη μείωση της διαφθοράς. Ωστόσο, ορισμένα από αυτά, όπως ο κώδικας δεοντολογίας των δικαστών, δεν είχαν ακόμη εγκριθεί.

22

Οι εκθέσεις ανά χώρα του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και η αξιολόγηση των δημόσιων δαπανών και της δημοσιονομικής ευθύνης του 2016 δεν ανέδειξαν σημαντικές ελλείψεις και συνέπιπταν με την εκτίμηση κινδύνου της Επιτροπής.

23

Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τις εθνικές αρχές, διενήργησε λεπτομερή εκτίμηση αναγκών για τα ειδικά προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης και πραγματοποίησε διαβούλευση με ευρύ φάσμα ενδιαφερόμενων μερών κατά τη διαμόρφωση του προγράμματος. Η αντιπροσωπεία της ΕΕ συναντήθηκε επίσης με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Ωστόσο, το ανώτατο όργανο ελέγχου της χώρας (το οποίο αποτελεί σημαντικό ενδιαφερόμενο μέρος) δεν κλήθηκε να συμμετάσχει στην εκτίμηση αναγκών όσον αφορά τους τομείς που υποβάλαμε σε έλεγχο.

24

Τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης ήταν συμπληρωματικά προς τη λοιπή στήριξη της ΕΕ, και ο συντονισμός, με τη μορφή διμερών και θεματικών προγραμμάτων, ήταν ικανοποιητικός. Η τεχνική βοήθεια συμπεριλήφθηκε στον σχεδιασμό όλων των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης. Το συνολικό ποσοστό των συμπληρωματικών μέσων συνεργασίας (τεχνική βοήθεια, αδελφοποίηση κ.λπ.) που συνόδευαν τη δημοσιονομική στήριξη στο Μαρόκο αυξήθηκε με την πάροδο του χρόνου, από 5 % (2007‑2010) σε 13 % (2011‑2013), εν συνεχεία σε 16 % (2014‑2016) και ακόμη περαιτέρω σε 18 % (2017‑2018).

Αντιμετωπίζονταν σημαντικές ανάγκες, αλλά η χρηματοδότηση κάλυπτε πολλούς τομείς
25

Κατά τον προγραμματισμό της διμερούς στήριξής της προς το Μαρόκο, η Επιτροπή εστίασε σε πολλούς τομείς προτεραιότητας. Οι εν λόγω τομείς αντιστοιχούσαν σε ανάγκες που καλύπτονταν από τομεακές στρατηγικές και που περικλείονταν τόσο στο πρόγραμμα των εθνικών αρχών όσο και στο σχέδιο δράσης της ΕΕ. Στα έγγραφα προγραμματισμού, η Επιτροπή είχε καταδείξει σαφώς τον λόγο για τον οποίο οι τομείς αυτοί χρειάζονταν χρηματοδότηση. Οι τομείς προτεραιότητας παρέμειναν οι ίδιοι για τις περιόδους 2007‑2013 και 2014‑2020 (βλέπε γράφημα 5).

Γράφημα 5

Επισκόπηση των τομέων προτεραιότητας 2007-2020

2007-2013 2014-2020
Τομέας 1 Ανάπτυξη κοινωνικής πολιτικής 412 εκατομμύρια ευρώ Ισότιμη πρόσβαση σε βασικές κοινωνικές υπηρεσίες 441 εκατομμύρια ευρώ
Τομέας 2 Διακυβέρνηση / Ανθρώπινα δικαιώματα 115 εκατομμύρια ευρώ Στήριξη της δημοκρατικής διακυβέρνησης, του κράτους δικαίου και της κινητικότητας 337,5 εκατομμύρια ευρώ
Τομέας 3 Εκσυγχρονισμός της οικονομίας 298 εκατομμύρια ευρώ Απασχόληση, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη 367,5 εκατομμύρια ευρώ
Ανάπτυξη ικανοτήτων Θεσμική στήριξη (συμπεριλαμβανομένου του προγράμματος «Réussir le Statut Avancé») 272 εκατομμύρια ευρώ Συμπληρωματική στήριξη για την ανάπτυξη ικανοτήτων και για την κοινωνία των πολιτών 294 εκατομμύρια ευρώ
Άλλο Περιβάλλον 137 εκατομμύρια ευρώ
Σύνολο 1 234 εκατομμύρια ευρώ 1 470 εκατομμύρια ευρώ

Πηγή: Ενδεικτικά προγράμματα 2007‑2010, 2011‑2013 και ΕΠΣ 2014‑2020.

26

Η Επιτροπή είχε ορίσει τους τρεις τομείς προτεραιότητας με υπερβολική ευρύτητα, καθώς αποτελούνταν από 13 υποτομείς10, πολλοί από τους οποίους θα μπορούσαν να θεωρηθούν αυτοτελείς τομείς. Επομένως, υπήρχε περιθώριο για τη μείωση του κατακερματισμού της βοήθειας. Επιπλέον, η εστίαση σε υπερβολικά πολλούς τομείς μειώνει τον δυνητικό αντίκτυπο της στήριξης της ΕΕ. Το «πρόγραμμα δράσης για αλλαγή»11 ορίζει ότι η ΕΕ δεν συμμετέχει σε περισσότερους από τρεις τομείς ανά χώρα-εταίρο, προκειμένου να αυξήσει τον αντίκτυπο και τη μόχλευση της βοήθειάς της.

27

Το ποσό που διατέθηκε για κάθε πρόγραμμα προέκυψε κατόπιν εφαρμογής μιας σειράς παραμέτρων12. Τα ποσά που χορηγήθηκαν ήταν προϊόν διαπραγματεύσεων, οι οποίες δεν τεκμηριώθηκαν. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν ήταν σε θέση να αποδείξει ότι η διάθεση των διαφόρων ποσών έγινε με διαφανή μέθοδο.

Κατά την αναστολή του πολιτικού διαλόγου, η Επιτροπή δεν ανέπτυξε σαφή στρατηγική για τις μελλοντικές σχέσεις με το Μαρόκο
28

Η απόφαση του ΔΕΕ και ο θεσμικός αποκλεισμός μετά τις κοινοβουλευτικές εκλογές είχαν περιορισμένο αλλά αξιοσημείωτο αντίκτυπο στη συνεργασία (βλέπε πλαίσιο 2).

29

Η αρχική απόφαση του ΔΕΕ εκδόθηκε τον Δεκέμβριο του 2015. Έκτοτε, οι διαπραγματεύσεις σχετικά με τη σφαιρική και σε βάθος συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών, την εταιρική σχέση για τη μετανάστευση και την κινητικότητα, καθώς και τη συνεργασία για την ασφάλεια/καταπολέμηση της τρομοκρατίας δεν σημείωσαν πρόοδο.

30

Το Συμβούλιο Σύνδεσης13 οφείλει να συνέρχεται σε ετήσια βάση για να επανεξετάζει τις διμερείς σχέσεις και να αξιολογεί την πρόοδο της εφαρμογής της συμφωνίας σύνδεσης. Ωστόσο, μεταξύ Δεκεμβρίου 2015 και Ιουνίου 2019 δεν πραγματοποιήθηκαν συνεδριάσεις. Επομένως, η τελευταία διαθέσιμη έκθεση προόδου που καταρτίστηκε από την ΕΥΕΔ αφορούσε τις δραστηριότητες του 2014. Εντούτοις, η αντιπροσωπεία της ΕΕ συνέχισε να παρέχει τακτικές πολιτικές εκθέσεις.

31

Το προηγμένο καθεστώς του Μαρόκου παρατάθηκε έως το τέλος του 2018, ενώ εξεταζόταν το ενδεχόμενο περαιτέρω παράτασής του έως το τέλος του 2020. Επίσης, το Μαρόκο είχε ζητήσει πλήρη επανεξέταση των διμερών σχέσεων με την ΕΕ, με ένα νέο, ειδικά προσαρμοσμένο πλαίσιο που θα υπερβαίνει το προηγμένο καθεστώς.

32

Ελλείψει επίσημου πολιτικού διαλόγου, η Επιτροπή δεν είχε εξετάσει νέες προτεραιότητες ή/και προκλήσεις, ενόψει της λήξης του ΕΠΣ. Τα τελευταία χρόνια, η αντιπροσωπεία της ΕΕ αντέδρασε στα αιτήματα της κυβέρνησης του Μαρόκου βάσει του υφιστάμενου ΕΠΣ, αντί να χρησιμοποιήσει την αναστολή του πολιτικού διαλόγου προκειμένου να αξιολογήσει εκ νέου τις επιχειρησιακές της προτεραιότητες με το Μαρόκο και να αναπτύξει μια σαφή, μελλοντοστραφή στρατηγική. Η Επιτροπή και τα κράτη μέλη παρέτειναν έως το 2018 το ΕΠΣ της περιόδου 2014‑2017, επειδή θεώρησαν ότι οι προτεραιότητες του ΕΠΣ εξακολουθούσαν να είναι συναφείς. Για την περίοδο 2019‑2020 δεν θα υπάρξουν νέες προτεραιότητες εταιρικής σχέσης. Αντιθέτως, θα υπάρχει απλώς ένα βραχυπρόθεσμο πλαίσιο παρόμοιο με το ισχύον ΕΠΣ, το οποίο να μπορεί να χρησιμεύσει ως νομική βάση για τον προγραμματισμό της περιόδου 2019‑2020.

33

Η Επιτροπή δεν ανέστειλε τη δημοσιονομική στήριξη, δεδομένου ότι ο δημοσιονομικός κανονισμός της ΕΕ, οι κατευθυντήριες οδηγίες για τη δημοσιονομική στήριξη και οι διατάξεις των χρηματοδοτικών συμφωνιών δεν προβλέπουν την αναστολή της δημοσιονομικής στήριξης στην περίπτωση απουσίας πολιτικού διαλόγου. Οι πληρωμές που συνδέονται με τη δημοσιονομική στήριξη εξακολούθησαν σύμφωνα με τα προβλεπόμενα και ήταν υψηλότερες το 2016 και το 2017 σε σύγκριση με την προηγούμενη διετία (βλέπε γράφημα 6).

Γράφημα 6

Πληρωμές στο πλαίσιο της δημοσιονομικής στήριξης υπέρ του Μαρόκου την περίοδο 2011-2018

Πηγή: Αποθήκη δεδομένων DEVCO.

Ο συντονισμός των χορηγών βοήθειας δεν ήταν ομοιόμορφος
34

Κατά το στάδιο προσδιορισμού των έργων, η ΕΕ αξιολογεί ποια άλλα έργα βρίσκονται σε εξέλιξη στον σχετικό τομέα και πραγματοποιεί συναντήσεις με τους τεχνικούς και οικονομικούς εταίρους για την εξακρίβωση της εν εξελίξει / προβλεπόμενης χρηματοδότησης στον τομέα. Η ομάδα «Groupe Principles des Partenaires» συνεδρίαζε κάθε δύο μήνες από το 2016, προκειμένου να συζητά τα τομεακά θέματα σε στρατηγικό επίπεδο. Ωστόσο, οι χορηγοί βοήθειας προς το Μαρόκο δεν συνέρχονταν όλοι σε τακτική βάση (π.χ. Κίνα και Ινδία).

35

Στο Μαρόκο υπήρχε ευρύ φάσμα χορηγών βοήθειας στους περισσότερους τομείς. Ωστόσο, δεν υπήρχε συνοχή μεταξύ των στόχων/προτεραιοτήτων των κρατών μελών και των αντίστοιχων της ΕΕ. Μολονότι το 2014 εισήχθη η διαδικασία του κοινού προγραμματισμού τα κράτη μέλη δεν την εφάρμοσαν μέχρι το 2017, όταν επιτεύχθηκε συμφωνία σχετικά με τον τρόπο εφαρμογής της σε τρεις τομείς (μετανάστευση, ισότητα των φύλων και επαγγελματική κατάρτιση). Αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι τα κράτη μέλη επιθυμούσαν ιδιαιτέρως να διατηρήσουν τη δική τους προβολή. Ο μεγάλος αριθμός τομέων και χορηγών βοήθειας δεν συνέβαλε στην αποτελεσματικότητα της βοήθειας.

36

Σε ορισμένους τομείς, ιδίως στον τομέα της υγείας, όπου οι στόχοι και τα πλαίσια αξιολόγησης των επιδόσεων ήταν κοινά, είχαν καθιερωθεί, με αποτελεσματικό τρόπο, ρυθμίσεις για τους χορηγούς βοήθειας. Η Επιτροπή προήδρευε της ομάδας οικονομικών και τεχνικών εταίρων στον τομέα της υγείας και της κοινωνικής προστασίας. Όσον αφορά το PACC, δεν υπήρχε επίσημη ομάδα για τις συνεδριάσεις των χορηγών βοήθειας, αλλά μία πλατφόρμα συντονισμού, το σύμφωνο της G20 με την Αφρική.

37

Στον τομέα της δικαιοσύνης, δεν πραγματοποιήθηκαν επίσημες συνεδριάσεις μεταξύ των χορηγών βοήθειας από το 2015 έως το 2017. Από τότε που το Υπουργείο Δικαιοσύνης ανέλαβε τον συντονισμό του τομέα αυτού το 2017, διοργανώνονταν συναντήσεις με τους τεχνικούς και τους οικονομικούς εταίρους, αλλά μόνο μία φορά ετησίως, παρόλο που οι εταίροι είχαν εκφράσει την επιθυμία τους να συνεδριάζουν τουλάχιστον δύο φορές τον χρόνο προκειμένου να αποφεύγονται οι αλληλοεπικαλύψεις. Η τεκμηρίωση των εν λόγω συνεδριάσεων ήταν ελάχιστη. Δεν είχε συσταθεί η διευθύνουσα επιτροπή που απαιτούσε η συμφωνία χρηματοδότησης για τον συντονισμό μεταξύ των υπουργείων και των εταίρων του προγράμματος.

38

Για τους ελεγχθέντες τομείς που λάμβαναν στήριξη τόσο από την ΕΕ όσο και από άλλους χορηγούς βοήθειας, υπήρχαν ελάχιστοι κοινοί δείκτες. Μολονότι στον τομέα της υγείας 11 από τους 18 δείκτες ήταν παρόμοιοι με αυτούς που χρησιμοποιούσε η Παγκόσμια Τράπεζα, στο πρόγραμμα PACC υπήρχαν επτά παρόμοιοι και στο πρόγραμμα κοινωνικής προστασίας μόνο ένας. Στους ελεγχθέντες τομείς, δεν υπήρχε συστηματική ανταλλαγή ετήσιων και λοιπών αξιολογήσεων.

Τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης δεν σχεδιάστηκαν με στόχο τη μεγιστοποίηση του αντικτύπου

39

Διερευνήσαμε αν οι τιμές-στόχος και οι δείκτες σχετικά με τη δημοσιονομική στήριξη αποσκοπούσαν στην επιτάχυνση των μεταρρυθμίσεων.

Ορισμένες τιμές-στόχος που σχετίζονται με τη δημοσιονομική στήριξη δεν ήταν αρκετά φιλόδοξες για την υποστήριξη των μεταρρυθμίσεων
40

Μολονότι τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης ευθυγραμμίζονταν με τις τομεακές στρατηγικές της χώρας, δεν περιλάμβαναν όλες οι στρατηγικές ποσοτικοποιημένες τιμές-στόχο για συγκεκριμένους στόχους ή σχέδια δράσης. Κατά συνέπεια, δεν ήταν πάντοτε δυνατή η σύγκριση των τιμών-στόχου των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης με τις εθνικές τομεακές τιμές-στόχο. Ωστόσο, από το 2019, η νομοθεσία για τον προϋπολογισμό απαιτεί από τα υπουργεία να συνοδεύουν τις δημοσιονομικές προβλέψεις με τιμές-στόχο για τις επιδόσεις, όσον αφορά τους κύριους στρατηγικούς στόχους πολιτικής.

41

Οι δείκτες που αφορούσαν τη δημιουργία θεσμών, την κατάρτιση νομοθεσίας και τα εθνικά σχέδια δεν επικεντρώνονταν στα επακόλουθα.

42

Διαπιστώσαμε ότι 25 από τις 86 τιμές-στόχο της δημοσιονομικής στήριξης δεν ήταν αρκετά φιλόδοξες για την υποστήριξη των μεταρρυθμίσεων. Παραδείγματος χάριν, όσον αφορά τον τομέα της υγείας, τα κυριότερα προβλήματα ήταν το ανεπαρκές ιατρικό προσωπικό και οι διαφορές μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών. Ωστόσο, το πρόγραμμα δημοσιονομικής στήριξης επικεντρώθηκε κυρίως στη μείωση των ανισοτήτων μεταξύ αγροτικών και αστικών περιοχών και αντιμετώπισε την έλλειψη ανθρώπινων πόρων με ελάχιστα φιλόδοξο τρόπο, ήτοι μέσω μίας μόνο τιμής-στόχου για τη μεταβλητή δόση, με σκοπό την κατάρτιση μόλις 13 γιατρών ως «οικογενειακών» για περίοδο δύο ετών.

43

Ορισμένες από τις προκλήσεις που εντοπίστηκαν από διάφορους ενδιαφερόμενους φορείς (Υπουργείο Υγείας, Παγκόσμια Τράπεζα, κ.λπ.) στον τομέα της υγείας δεν αντιμετωπίστηκαν άμεσα κατά τον σχεδιασμό του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης. Σε αυτές περιλαμβάνονταν, μεταξύ άλλων, οι συχνές απουσίες υπαλλήλων, η χαμηλή ελκυστικότητα των απομακρυσμένων περιοχών για το ιατρικό προσωπικό και η διαρθρωτική υποχρησιμοποίηση των νοσοκομειακών υποδομών.

44

Στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, η τιμή-στόχος της ευθυγράμμισης του 25 % των κέντρων κοινωνικής προστασίας με τον νέο νόμο δεν ήταν αρκετά φιλόδοξη, δεδομένου ότι είχε ήδη επιτευχθεί καθώς πληρούνταν ήδη οι αυστηρότερες απαιτήσεις του προηγούμενου νόμου που επέβαλλαν υψηλότερο ποσοστό.

45

Στον τομέα της δικαιοσύνης, οι στόχοι, μολονότι ευρείς, ευθυγραμμίζονταν με τους στόχους της μεταρρύθμισης, αποσκοπώντας, παραδείγματος χάριν, στην ανεξαρτησία του τομέα και τη δικαστική προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών.

46

Το πρόγραμμα PACC βασίστηκε σε τρεις στρατηγικές, δύο εκ των οποίων δεν περιλάμβαναν χρονικά καθορισμένους στόχους, με αποτέλεσμα να είναι δύσκολο να καθοριστούν οι σημαντικότερες / πλέον επείγουσες ανάγκες. Το πρόγραμμα κάλυπτε υπερβολικά πολλούς τομείς, παρέχοντας στήριξη για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ), τις νεοφυείς επιχειρήσεις, την έγγειο ιδιοκτησία, το εμπόριο, τη βιώσιμη ανάπτυξη και την ενέργεια.

Ο σχεδιασμός των δεικτών δεν επιτρέπει την αντικειμενική μέτρηση των επιδόσεων
47

Κατά την κατάρτιση των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης, η Επιτροπή αξιολόγησε τα συστήματα παρακολούθησης και αξιολόγησης του Μαρόκου. Ελλείψει αξιολόγησης-πλαισίου για την αποτίμηση της τομεακής προόδου, εφάρμοσε τις υφιστάμενες κατευθυντήριες οδηγίες. Με εξαίρεση τον τομέα της υγείας, οι τομεακές στρατηγικές δεν συνοδεύονταν πάντοτε από ολοκληρωμένο σχέδιο δράσης, με δεδομένα βάσης, δείκτες αποτελέσματος και προκαθορισμένες τιμές-στόχο.

48

Επισημάναμε τις ακόλουθες αδυναμίες όσον αφορά την επιλογή και τη χρήση των δεικτών:

  1. Οι δείκτες των μεταβλητών δόσεων δεν ήταν κατάλληλοι για την παρακολούθηση της προόδου των συγκεκριμένων στόχων.
  2. Σχεδόν όλοι οι δείκτες αφορούσαν εκροές ή διαδικασία (π.χ. η πρόταση για την κατάρτιση νομοσχεδίου) και όχι επακόλουθα.
  3. Δύο δείκτες δεν ήταν αρκούντως συναφείς, επειδή δεν μετρούσαν τους στόχους του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης. Στον τομέα της υγείας, δύο δείκτες σχετίζονταν με το προβλεπόμενο αποτέλεσμα, ήτοι τη «μείωση των διαφορών μεταξύ αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος». Και οι δύο δείκτες αντικατοπτρίζουν μια απόλυτη τιμή, δηλαδή την «αύξηση των διαβητικών ασθενών που λαμβάνουν θεραπεία σε αγροτικές περιοχές» και την «αύξηση των υπερτασικών ασθενών που λαμβάνουν θεραπεία σε αγροτικές περιοχές». Μολονότι μια αύξηση θα μπορούσε να σημαίνει ότι περισσότεροι ασθενείς που έχουν ανάγκη έλαβαν θεραπεία (θετική αύξηση), θα μπορούσε επίσης να σημαίνει ότι αυτές οι δύο παθήσεις ήταν οι πλέον διαδεδομένες στο Μαρόκο (αρνητική αύξηση). Σε κάθε περίπτωση, οι δείκτες δεν προσανατολίζονταν στη μέτρηση οποιασδήποτε μείωσης των διαφορών.
  4. Όσον αφορά τους δείκτες, οι τιμές βάσης συχνά ήταν είτε ανακριβείς είτε ανύπαρκτες14. Για τη μέτρηση της προόδου και την αξιολόγηση του κατά πόσον οι επιμέρους τιμές-στόχος είναι όχι μόνο ρεαλιστικές αλλά και αρκούντως φιλόδοξες, απαιτείται ένα ακριβές σημείο εκκίνησης.
  5. Οι δείκτες περιλάμβαναν παρωχημένες τιμές βάσης και τιμές-στόχο15. Η διαδικασία προγραμματισμού διήρκεσε περίπου ένα έτος και, ως εκ τούτου, οι τιμές βάσης δεν αντικατόπτριζαν πλέον την πραγματικότητα και οι τιμές-στόχος ενίοτε είχαν ήδη επιτευχθεί ή σχεδόν επιτευχθεί κατά την υπογραφή της συμφωνίας χρηματοδότησης16. Η μη επικαιροποίηση των τιμών βάσης και των τιμών-στόχου κατά την υπογραφή της συμφωνίας χρηματοδότησης είχε ως αποτέλεσμα να πραγματοποιηθούν πληρωμές σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η κατάσταση είχε επιδεινωθεί αντί να βελτιωθεί.

Δυσκολίες στην υλοποίηση της στήριξης

Η υλοποίηση σημείωσε καθυστερήσεις

49

Εξετάσαμε αν οι δραστηριότητες υλοποιήθηκαν σύμφωνα με τα προβλεπόμενα, καθώς και αν οι εκροές παραδόθηκαν όπως είχε σχεδιαστεί.

Οι εκροές και η συμπληρωματική στήριξη δεν παραδίδονταν πάντοτε εγκαίρως
50

Συνολικά, στους τομείς που ελέγξαμε, οι μεταρρυθμίσεις δεν υλοποιήθηκαν πάντοτε σύμφωνα με τα προβλεπόμενα. Οι καθυστερήσεις οφείλονταν κυρίως στη μη έγκαιρη έγκριση νομοθετικών προτάσεων (κοινωνική προστασία), στο γεγονός ότι το Κοινοβούλιο δεν είχε ακόμη εγκρίνει τον ποινικό κώδικα και τον κώδικα ποινικής δικονομίας (δικαιοσύνη), στην έλλειψη ειδικού σχεδίου δράσης (υγεία) και στον περιορισμένο διάλογο πολιτικής με τον ιδιωτικό τομέα (PACC).

51

Δεδομένου ότι η υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων καθυστέρησε στον τομέα της δικαιοσύνης και αναφορικά με το πρόγραμμα PACC, αρκετές από τις εκταμιεύσεις πραγματοποιήθηκαν επίσης αργότερα από ό,τι προβλεπόταν αρχικά. Παρά την καθυστέρηση στις δραστηριότητες κοινωνικής προστασίας κατά το πρώτο έτος υλοποίησης, η Επιτροπή δεν θεώρησε αναγκαίο να λάβει διορθωτικά μέτρα, δεδομένου ότι εφαρμοζόταν ήδη η τεχνική βοήθεια από τα προηγούμενα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης. Η Επιτροπή παρέτεινε το πρόγραμμα PACC κατά ένα έτος και το πρόγραμμα για τη δικαιοσύνη κατά δύο. Η αρχική διάρκεια των προγραμμάτων ήταν τέσσερα έτη (και πέντε για το πρόγραμμα που αφορούσε τον τομέα της δικαιοσύνης).

52

Στους ελεγχθέντες τομείς, τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης συμπληρώνονταν με τεχνική βοήθεια και αδελφοποίηση (μεταξύ 2 % και 13 % του ποσού της δημοσιονομικής στήριξης). Μολονότι αυτή η συμπληρωματική στήριξη που παρασχέθηκε στους ελεγχθέντες τομείς ήταν σύμφωνη με τους στόχους των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης, αρκετές φορές άρχισε να χορηγείται δύο έως τρία έτη μετά την υπογραφή των συμφωνιών χρηματοδότησης. Κατά συνέπεια, δεν ενίσχυσε καταλλήλως τη δημοσιονομική στήριξη.

Τα στοιχεία που αποδεικνύουν την πραγματοποίηση τομεακού διαλόγου πολιτικής είναι περιορισμένα
53

Ελέγξαμε κατά πόσον η Επιτροπή εφάρμοζε συστηματοποιημένη προσέγγιση ως προς τον διάλογο πολιτικής, με τη θέση σαφών στόχων, τη συχνή αλληλεπίδραση με τις μαροκινές αρχές και την καταγραφή της επιτυγχανόμενης προόδου.

54

Ο διάλογος πολιτικής αποτελεί ουσιαστική δραστηριότητα στο πλαίσιο της δημοσιονομικής στήριξης. Αποτελεί μία από τις κύριες συνιστώσες των συμβάσεων δημοσιονομικής στήριξης, παράλληλα με τη μεταφορά κεφαλαίων και την ενίσχυση των ικανοτήτων. Θεωρείται ότι συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης.

55

Παρά την αναστολή του πολιτικού διαλόγου, ο τομεακός διάλογος (πολιτικής) συνεχίστηκε μεταξύ της αντιπροσωπείας της ΕΕ και ορισμένων υπουργείων (π.χ. Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Ανάπτυξης). Ωστόσο, η αντιπροσωπεία της ΕΕ δεν διέθετε επίσημη στρατηγική για την πραγματοποίηση διαλόγου πολιτικής που να συνοδεύεται από σαφείς στόχους. Δεν υπήρχαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι ο διάλογος αφορούσε την τήρηση των εθνικών τομεακών στρατηγικών, και η τεκμηρίωση των συνεδριάσεων ήταν ανεπαρκής. Οι συνεδριάσεις πραγματοποιούνταν σε ad hoc βάση, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες και των δύο πλευρών. Σχετικά με τη δικαιοσύνη και το πρόγραμμα PACC, ο διάλογος ήταν ελάχιστος.

56

Το Υπουργείο Εξωτερικών είχε συστήσει στα άλλα υπουργεία να μην αναφέρονται ανοικτά σε οποιαδήποτε στήριξη από την ΕΕ. Οι επαφές μεταξύ των υπουργείων και της αντιπροσωπείας της ΕΕ δεν πραγματοποιούνταν πάντα στο κατάλληλο επίπεδο.

Ελλιπής αξιολόγηση των αποτελεσμάτων από την Επιτροπή

57

Εξετάσαμε κατά πόσον η Επιτροπή είχε παρακολουθήσει δεόντως την υλοποίηση και τις επιδόσεις των προγραμμάτων, καθώς και κατά πόσον πληρούνταν οι προϋποθέσεις για τις εκταμιεύσεις.

Οι μεταβλητές δόσεις συχνά καταβάλλονταν χωρίς να πληρούνται ή να επαληθεύονται οι προϋποθέσεις
58

Η εκταμίευση των μεταβλητών δόσεων17 βασιζόταν, αφενός, σε πηγές επαλήθευσης που ορίζονταν στη συμφωνία χρηματοδότησης και είχαν συμφωνηθεί κατά το στάδιο του σχεδιασμού μεταξύ της Επιτροπής και των υπουργείων, και, αφετέρου, σε άλλες επίσημες πηγές που παρείχε η κυβέρνηση. Ωστόσο, πολλές από τις πηγές18 επαλήθευσης που αναφέρονταν στη συμφωνία χρηματοδότησης είτε δεν υπήρχαν είτε δεν παρασχέθηκαν από τα υπουργεία.

59

Από το δείγμα μας με τις 54 τιμές-στόχο, η Επιτροπή έκρινε ότι 33 εξ αυτών είχαν επιτευχθεί. Εξετάσαμε τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή αξιολόγησε κατά πόσον είχαν επιτευχθεί οι δείκτες πριν από την πραγματοποίηση των πληρωμών και διαπιστώσαμε ότι19:

  1. Η Επιτροπή πραγματοποίησε πληρωμές λαμβάνοντας ως βάση την επίτευξη 10 τιμών-στόχου, χωρίς να ελέγξει την αξιοπιστία των δεδομένων που χρησιμοποιήθηκαν για την επιβεβαίωση της επίτευξης των τιμών αυτών. Παραδείγματος χάριν, δύο εκταμιεύσεις στο πλαίσιο του προγράμματος PACC είχαν πραγματοποιηθεί βάσει του αριθμού των αυτοαπασχολουμένων, μολονότι η αντιπροσωπεία της ΕΕ δεν είχε ελέγξει την ακρίβεια της χρησιμοποιούμενης βάσης δεδομένων. Το βασικό κριτήριο που χρησιμοποιήθηκε ήταν η δήλωση των ίδιων των αυτοαπασχολουμένων ατόμων για την ιδιότητά τους αυτή, ωστόσο αυτό δεν ήταν αρκετό, επειδή η δήλωση αυτή είναι προαιρετική. Από τα στοιχεία του Υπουργείου Οικονομικών προέκυψε ότι ο αριθμός των αυτοαπασχολουμένων που είχαν δηλωθεί ως τέτοιοι ήταν σχεδόν διπλάσιος από τον αριθμό των αυτοαπασχολούμενων ατόμων που υπέβαλαν δήλωση εισοδήματος για φορολογικούς λόγους.
  2. Η Επιτροπή πραγματοποίησε πληρωμές για επτά τιμές-στόχο που επιτεύχθηκαν βάσει παρωχημένων τιμών βάσης. Παραδείγματος χάριν, η τιμή βάσης για έναν δείκτη που αφορούσε τις γεννήσεις, η οποία χρησιμοποιήθηκε για τις πληρωμές που πραγματοποιήθηκαν το 2017, έλαβε ως τιμή βάσης τα αριθμητικά στοιχεία του 2012 για ένα πρόγραμμα δημοσιονομικής στήριξης που υπογράφηκε το 2015. Ωστόσο, εάν ως τιμή βάσης είχε χρησιμοποιηθεί το 2014, δεδομένου ότι οι γεννήσεις ήταν υψηλότερες εκείνο το έτος, θα υπήρχε σαφής η επιδείνωση της κατάστασης και η καταβλητέα δημοσιονομική στήριξη θα έπρεπε να είναι χαμηλότερη.
  3. Η Επιτροπή πραγματοποίησε πληρωμές σχετικά με πέντε τιμές-στόχο χωρίς να ορίσει αρχική τιμή βάσης με την οποία να συγκρίνεται η σημειούμενη πρόοδος. Σε άλλες έξι περιπτώσεις, οι εκταμιεύσεις πραγματοποιήθηκαν βάσει εσφαλμένων υπολογισμών. Παραδείγματος χάριν, ο αριθμός των διαβητικών ασθενών που υποβλήθηκαν σε θεραπεία υπολογίστηκε χωρίς να ληφθεί υπόψη η κατάσταση που επικρατούσε προτού αρχίσει να χορηγείται η στήριξη από την ΕΕ.
  4. Σε 15 περιπτώσεις, η Επιτροπή κατέβαλε πληρωμές για τιμές-στόχο προς την επίτευξη των οποίων δεν είχε σημειωθεί καμία πρόοδος ή σε περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν είχαν επιτευχθεί οι τιμές-στόχος. Παραδείγματος χάριν, μία τιμή-στόχος αφορούσε την αύξηση του αριθμού των γενικών γιατρών στα αγροτικά κέντρα πρωτοβάθμιας περίθαλψης. Μολονότι ο αριθμός αυτός μειώθηκε, η Επιτροπή κατέβαλε το ποσό της στήριξης. Εντούτοις, ως προς τις δύο από αυτές τις τιμές-στόχο, μετά τον έλεγχο του Συνεδρίου, η Επιτροπή έλαβε τα αναγκαία μέτρα για την ανάκτηση του καταβληθέντος ποσού.
60

Στους ελεγχθέντες τομείς, διαπιστώθηκε ότι, στο πλαίσιο των μεταβλητών δόσεων, είχαν καταβληθεί συνολικά περί τα 88 εκατομμύρια ευρώ. Ωστόσο, η δημοσιονομική επίπτωση της έλλειψης αυστηρών ελέγχων κατά την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων ανερχόταν σε 6,79 εκατομμύρια ευρώ. Επιπλέον, οι τακτικές πληρωμές ανέρχονταν σε 19,9 εκατομμύρια ευρώ, αν και οι αντίστοιχοι δείκτες δεν συνέβαλλαν στην επίτευξη των στόχων του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης. Επιπλέον, καταβλήθηκε ποσό 15,28 εκατομμυρίων ευρώ, αν και δεν είχαν διενεργηθεί επαρκείς έλεγχοι, ούτε είχε ληφθεί υπόψη η καταλληλότητα των πηγών επαλήθευσης. Στο παράρτημα VI περιλαμβάνεται λεπτομερής επισκόπηση ανά τομέα.

61

Επιπλέον, 14,64 εκατομμύρια ευρώ μεταφέρθηκαν σε επόμενα έτη, μολονότι, σύμφωνα με τα οριζόμενα στη συμφωνία χρηματοδότησης, δεν πληρούνταν οι όροι για τη μεταφορά αυτή. Τα Υπουργεία Κοινωνικής Ανάπτυξης και Δικαιοσύνης είχαν ζητήσει να μεταθέσουν στο επόμενο έτος την αξιολόγηση πέντε δεικτών (που αντιστοιχούσαν σε 10 εκατομμύρια ευρώ) και τριών δεικτών (που αντιστοιχούσαν σε 4,64 εκατομμύρια ευρώ), αντίστοιχα. Ωστόσο, τα υπουργεία δεν παρείχαν καμία γραπτή αιτιολόγηση σχετικά, και η καθυστέρηση δεν οφειλόταν σε εξωτερικούς παράγοντες.

Η Επιτροπή δεν παρακολουθούσε πάντοτε επισταμένως την πρόοδο
62

Το προηγμένο καθεστώς που αναγνωρίστηκε στο Μαρόκο έχει μεγάλη πολιτική σημασία και αποτελεί ένα γενικό πλαίσιο για τις σχέσεις ΕΕ-Μαρόκου. Στόχος του είναι η ενίσχυση αυτών των σχέσεων. Ωστόσο, δεν υπήρχε επίσημη αξιολόγηση των αποτελεσμάτων που επιτεύχθηκαν ή των τομέων που καλύφθηκαν. Η Επιτροπή προγραμματίζει να διενεργήσει το 2019 αξιολόγηση σχετικά με τη στήριξη/βοήθεια της ΕΕ προς το Μαρόκο.

63

Οι εξωτερικοί εμπειρογνώμονες που εργάζονται για λογαριασμό της Επιτροπής πραγματοποιούν επιτόπιες επισκέψεις για κάθε πρόγραμμα δημοσιονομικής στήριξης δύο φορές ετησίως, καθώς και στο τέλος κάθε τέτοιου προγράμματος. Η παρακολούθηση της συνέχειας που δίδεται στις συστάσεις δεν περιλαμβάνεται συστηματικά στις εκθέσεις τους.

64

Η αντιπροσωπεία της ΕΕ διασφάλιζε την παρακολούθηση των προγραμμάτων κυρίως κατά την πραγματοποίηση των πληρωμών που συνδέονταν με την επίτευξη δεικτών. Σε πολλές περιπτώσεις καθυστερήσεων, ήταν ήδη πολύ αργά για να ληφθούν τα αναγκαία διορθωτικά μέτρα. Ωστόσο, όσον αφορά τον τομέα της δικαιοσύνης, η αντιπροσωπεία της ΕΕ δεν παρακολουθούσε επαρκώς την εξέλιξη των επιχειρήσεων, γεγονός που επηρέαζε την καταβολή της μεταβλητής δόσης (βλέπε πλαίσιο 3).

Πλαίσιο 3

Αδυναμίες στις διαδικασίες παρακολούθησης από την Επιτροπή

Στο πλαίσιο του ελέγχου που διενεργήσαμε στον τομέα της δικαιοσύνης, προγραμματίσαμε επίσκεψη σε τρία έργα που χρηματοδοτήθηκαν μέσω του δείκτη 3 του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης, που αποσκοπεί στον εξορθολογισμό του δικαστικού χάρτη: στο εφετείο του Guelmim, στο πρωτοδικείο του Sidi Ifni και στο δικαστικό κέντρο του Taghjijt.

Σχετικά με τον εν λόγω δείκτη, οι τιμές-στόχος που έπρεπε να επιτευχθούν στο τέλος του 2017, προκειμένου να πραγματοποιηθεί η εκταμίευση, ήταν η έγκριση νομοθετικής πρότασης για τον εξορθολογισμό του δικαστικού χάρτη20 και η υλοποίηση του 60 % αυτής της μεταρρύθμισης όσον αφορά τα δικαστικά κέντρα21.

Στόχος της επιτόπιας επίσκεψής μας τον Ιανουάριο του 2019 ήταν να ελέγξουμε την αποτελεσματική εφαρμογή του νόμου και της απόφασης για τα δικαστικά κέντρα. Έξι εβδομάδες μετά την ενημέρωση της αντιπροσωπείας της ΕΕ για την προγραμματισμένη επίσκεψή μας, πληροφορηθήκαμε ότι κανένα από τα τρία κτίρια δεν λειτουργούσε.

Αυτό σημαίνει ότι η αντιπροσωπεία της ΕΕ δεν είχε πραγματοποιήσει επιτόπιες επισκέψεις και είχε καταβάλει τα ποσά των πληρωμών αποκλειστικά βάσει μιας νομοθετικής πρότασης και μιας υπουργικής απόφασης.

Τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης δεν είχαν σημαντικό αντίκτυπο

Οι στόχοι της δημοσιονομικής στήριξης επιτεύχθηκαν μόνον εν μέρει

65

Κατά τον χρόνο του ελέγχου μας, τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης και οι σχετικές συμβάσεις τεχνικής βοήθειας βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη. Εξετάσαμε σε ποιον βαθμό είχαν επιτευχθεί οι τιμές-στόχος που είχαν τεθεί για τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης. Αξιολογήσαμε την πρόοδο ως προς την επίτευξη των στόχων στους τέσσερις τομείς που εξετάσαμε στο πλαίσιο του ελέγχου μας, καθώς και τυχόν σχέσεις μεταξύ της εν λόγω προόδου και της στήριξης της ΕΕ.

Λιγότερο από το ήμισυ των τιμών-στόχου της δημοσιονομικής στήριξης έχει επιτευχθεί
66

Μολονότι η πλειονότητα των τιμών-στόχου των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης δεν είχαν ακόμη επιτευχθεί, τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης και οι σχετικές συμβάσεις τεχνικής βοήθειας βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη. Η αξιολόγησή μας διαφέρει από εκείνη της αντιπροσωπείας της ΕΕ όσον αφορά την επίτευξη των τιμών-στόχου. Σύμφωνα με την αντιπροσωπεία της ΕΕ, έως τα τέλη Δεκεμβρίου του 2018, από τις 54 τιμές-στόχο είχε επιτευχθεί ποσοστό 62 %, ενώ εμείς διαπιστώσαμε ότι το ποσοστό υλοποίησης ήταν 40 % (βλέπε γράφημα 7). Κατά τη φάση του σχεδιασμού, η Επιτροπή είχε αξιολογήσει πολλές από τις μη επιτευχθείσες τιμές-στόχο ως χαμηλού κινδύνου.

Γράφημα 7

Επίτευξη των τιμών-στόχου

Τομέας δημοσιονομικής στήριξης Τιμές-στόχος Επιτευχθείσες τιμές-στόχος – Αντιπροσωπεία της ΕΕ Επιτευχθείσες τιμές-στόχος – Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο
Υγεία – πρώτη μεταβλητή δόση 11 7 5
Υγεία – δεύτερη μεταβλητή δόση 10 5 4
Κοινωνική προστασία – πρώτη μεταβλητή δόση 9 3 1
Δικαιοσύνη – πρώτη μεταβλητή δόση 9 6 3,5
Πρόγραμμα PACC – πρώτη μεταβλητή δόση 10 8 5
Πρόγραμμα PACC – δεύτερη μεταβλητή δόση 5 4 3
Ποσοστό επίτευξης 54 62 % 40 %

Πηγή: Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο.

67

Παρά ορισμένες βελτιώσεις που σημειώθηκαν στον τομέα της υγείας (βλέπε σημείο 76), ορισμένοι σημαντικοί δείκτες του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης δεν είχαν ακόμη επιτευχθεί: καλύτερη πρόσβαση σε κέντρα υγείας για τον αγροτικό πληθυσμό, αύξηση του αριθμού των γυναικών που γεννούν στα κέντρα αυτά, βελτίωση της διαθεσιμότητας φαρμάκων στα κέντρα υγείας και των επιθεωρητών υγείας σε κάθε περιφέρεια.

68

Όσον αφορά τον τομέα της κοινωνικής προστασίας, πέντε από τις εννέα τιμές-στόχο ήταν δείκτες διαδικασίας και, ως εκ τούτου, υπέστησαν τις επιπτώσεις των νομοθετικών καθυστερήσεων (βλέπε σημείο 50). Όσον αφορά τους δείκτες αποτελέσματος, δεν είχαν επιτευχθεί οι ακόλουθες κρίσιμες τιμές-στόχος: τριετές σχέδιο προϋπολογισμού για τον τομέα των κοινωνικών υπηρεσιών, καθολική ιατρική κάλυψη για τους μισθωτούς και ιατρική κάλυψη για μη μισθωτούς εργαζόμενους.

69

Όσον αφορά τον τομέα της δικαιοσύνης, δύο δείκτες της διαδικασίας υπέστησαν τις επιπτώσεις της καθυστέρησης στην έγκριση του ποινικού κώδικα. Σχετικά με τους δείκτες αποτελέσματος, λειτουργούσε μόνο ένα από τα οκτώ δικαστικά κέντρα που θα έπρεπε να είχαν τεθεί σε λειτουργία. Είναι αδύνατο να εκτιμηθεί κατά πόσον η τιμή-στόχος που σχετίζεται με τη δικαστική συνδρομή είχε επιτευχθεί ή όχι, δεδομένου ότι η πηγή της επαλήθευσης που χρησιμοποιήθηκε για την ταυτοποίηση των δικαιούχων (κάτοχοι κάρτας RAMED) ήταν ακατάλληλη.

70

Σύμφωνα με την αντιπροσωπεία της ΕΕ, οι περισσότερες από τις τιμές-στόχο του PACC είχαν επιτευχθεί. Ωστόσο, λόγω έλλειψης τεκμηρίωσης ή απουσίας ελέγχων από την αντιπροσωπεία της ΕΕ, κατά τον χρόνο της πληρωμής δεν υπήρχε καμία απόδειξη ότι είχαν επιτευχθεί πέντε δείκτες (βλέπε παράρτημα VI).

71

Παρά τις παρατάσεις που χορηγήθηκαν από την αντιπροσωπεία της ΕΕ για την αξιολόγηση των δεικτών (βλέπε σημείο 51), η επίτευξη των τιμών-στόχου εξακολουθούσε να βρίσκεται σε χαμηλά επίπεδα. Επιπλέον, το 2018, η Επιτροπή έθεσε λιγότερο φιλόδοξες τιμές-στόχο για πέντε δείκτες στον τομέα της δικαιοσύνης, απάλειψε έναν δείκτη του προγράμματος PACC και μείωσε τις τιμές-στόχο δύο άλλων δεικτών. Με τον τρόπο αυτό, χαλάρωσε τους όρους επίτευξης των δεικτών.

Η δημοσιονομική στήριξη δεν υποστήριξε επαρκώς τις μεταρρυθμίσεις
72

Τα κονδύλια που χορηγήθηκαν στο Μαρόκο ως δημοσιονομική στήριξη δεν συνδέονται με συγκεκριμένο κονδύλιο του προϋπολογισμού. Σύμφωνα με την Επιτροπή22, αυτό δημιουργούσε όλο και μεγαλύτερη δυσαρέσκεια σε ορισμένα υπουργεία λόγω της αίσθησης ότι οι προσπάθειές τους δεν ανταμείβονταν (ή τουλάχιστον όχι πάντα) με πρόσθετες δημοσιονομικές δαπάνες. Παρά το γεγονός ότι οι εθνικές αρχές ευνοούν τη δημοσιονομική στήριξη ως μέθοδο χορήγησης βοήθειας, τα τομεακά υπουργεία δεν αντιλαμβάνονται την προστιθέμενη αξία της και προτιμούν να λαμβάνουν τεχνική βοήθεια, διότι τη θεωρούν περισσότερο απτή. Επιπλέον, μέχρι το 2018 δεν υπήρχαν πολυετείς δημοσιονομικές προβλέψεις. Από το 2019, υπάρχει τριετές σχέδιο προϋπολογισμού, το οποίο θα μπορούσε να ευθυγραμμιστεί με τα πολυετή προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης.

73

Παρόλο που τα ποσοστά εκτέλεσης του προϋπολογισμού ήταν ικανοποιητικά, υπήρχαν ακόμη σημαντικά ποσά προς ανάλωση στους προϋπολογισμούς των υπουργείων που ελέγχθηκαν για την περίοδο 2014‑2016, καθώς και για το 2017 στην περίπτωση του Υπουργείου Βιομηχανίας (βλέπε γράφημα 8). Οι ετήσιοι προϋπολογισμοί των υπουργείων δεν είχαν αυξηθεί σημαντικά, και μάλιστα είχαν μειωθεί στην περίπτωση του Υπουργείου Ενέργειας (βλέπε γράφημα 9). Το γεγονός αυτό θέτει υπό αμφισβήτηση την προστιθέμενη αξία της δημοσιονομικής στήριξης.

Γράφημα 8

Αχρησιμοποίητα κονδύλια ανά έτος

Πηγή: Αντιπροσωπεία της ΕΕ.

Γράφημα 9

Προϋπολογισμοί υπουργείων την περίοδο 2014-2018

Πηγή: Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο.

74

Επιπλέον, η δημοσιονομική στήριξη της ΕΕ αντιπροσωπεύει μόνο ένα κλάσμα του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος της χώρας, περιορίζοντας με τον τρόπο αυτό τη συνολική μόχλευσή της (βλέπε γράφημα 10).

Γράφημα 10

Δημοσιονομική στήριξη ως ποσοστό (%) του ΑΕγχΠ και των δημοσιονομικών δαπανών του Μαρόκου

Περίοδος Ονομαστικό ΑΕγχΠ του Μαρόκου
(εκατ. ευρώ)
Γενικές δημοσιονομικές δαπάνες του Μαρόκου
(εκατ. ευρώ)
Δημοσιονομική στήριξη της ΕΕ (σε εκατ. ευρώ)  Δημοσιονομική στήριξη της ΕΕ σε % του ΑΕγχΠ του Μαρόκου  Δημοσιονομική στήριξη της ΕΕ σε % των δημοσιονομικών δαπανών του Μαρόκου
2014 82 800 33 970 65,0 0,08 0,19
2015 91 200 35 400 115,98 0,13 0,32
2016 93 300 35 980 163,9 0,18 0,46
2017 97 300 36 800 164,2 0,17 0,47
2018 100 500 37 680 153,3 0,15 0,41

Πηγή: Αντιπροσωπεία της ΕΕ.

75

Όσον αφορά το πρόγραμμα PACC, λίγα μόνο στατιστικά στοιχεία είναι δημοσίως διαθέσιμα για το Μαρόκο. Οι εκθέσεις των εθνικών αρχών δεν επιτρέπουν την κατάλληλη παρακολούθηση της τομεακής προόδου. Παραδείγματος χάριν, όσον αφορά ορισμένα βασικά αριθμητικά στοιχεία, η αντιπροσωπεία της ΕΕ δεν διαθέτει ετήσια στατιστικά στοιχεία με τα οποία να μπορεί να παρακολουθήσει το σχέδιο βιομηχανικής επιτάχυνσης. Κατά συνέπεια, είναι δύσκολο να προσδιοριστεί η προστιθέμενη αξία του προγράμματος.

Υγεία

76

Η πρόοδος ως προς την επίτευξη των στόχων του προγράμματος στον τομέα της υγείας ήταν περιορισμένη. Η πρόσβαση σε πρωτοβάθμια υγειονομική περίθαλψη εξακολουθούσε να μην είναι ισότιμη, δεδομένου ότι οι διαφορές των συνθηκών μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και μεταξύ αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος δεν είχαν αντιμετωπιστεί επαρκώς μέσω των δεικτών του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης.

77

Δεν δόθηκε επαρκής έμφαση στη βελτίωση των δεξιοτήτων των εργαζομένων στον τομέα της υγείας ή στην προσέλκυση περισσότερων φοιτητών για σπουδές στον τομέα αυτό. Επιπλέον, ο ειδικός στόχος της δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου, προσιτού συστήματος ηλεκτρονικών πληροφοριών για την υγειονομική περίθαλψη δεν είχε επιτευχθεί. Η δημοσιονομική στήριξη μπορεί να αντιμετωπίσει καλύτερα τα βασικά βαθύτερα αίτια (δηλαδή την αναλογία του ιατρικού προσωπικού ανά κάτοικο και τις διαφορές μεταξύ αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος) σε βάθος χρόνου, ωστόσο, βραχυπρόθεσμα, ο αντίκτυπός της θα παραμείνει περιορισμένος.

Κοινωνική προστασία

78

Η στήριξη της ΕΕ είχε ως αποτέλεσμα την πραγματοποίηση μεταρρυθμίσεων στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, ωστόσο, δεδομένου του πρώιμου σταδίου του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης, ήταν πολύ νωρίς για να διαπιστωθεί ο συνολικός αντίκτυπος. Η δημοσιονομική στήριξη οδήγησε στη διαμόρφωση μιας ενιαίας τομεακής πολιτικής για την κοινωνική προστασία. Ωστόσο, η υλοποίηση της εν λόγω πολιτικής επηρεάστηκε από νομοθετικές καθυστερήσεις.

79

Μια θετική συνέπεια του εν λόγω προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης είναι ότι η καθιέρωση ατομικών αριθμών κοινωνικής ασφάλισης θα συνδέεται με αξιολόγηση του αντικτύπου των προγραμμάτων Tayssir23, Régime d’assistance Médicale και DAAM24. Χάρη σε αυτόν τον ατομικό αριθμό κοινωνικής ασφάλισης, μόνο επιλέξιμοι δικαιούχοι θα επωφελούνται από τα προγράμματα αυτά, γεγονός που θα έχει σημαντικό αντίκτυπο στο κόστος του προγράμματος. Επιπλέον, ο αριθμός κοινωνικής ασφάλισης θα είναι το σημείο αναφοράς για όλες τις κοινωνικές υπηρεσίες. Στο εγγύς μέλλον, στον ατομικό αριθμό κοινωνικής ασφάλισης θα προστεθεί μια συνιστώσα για την καταπολέμηση της απάτης (μέσω της τεχνικής βοήθειας που παρέχει η ΕΕ).

Δικαιοσύνη

80

Η κυβέρνηση του Μαρόκου είχε ήδη δρομολογήσει μεταρρυθμίσεις το 2011, αλλά, δεδομένης της πολυπλοκότητάς τους, η εφαρμογή ήταν αργή, ιδίως όσον αφορά τον ποινικό κώδικα, ο οποίος βρίσκεται υπό κοινοβουλευτικό έλεγχο εδώ και περισσότερο από δύο χρόνια. Οι μεταρρυθμίσεις είναι, ωστόσο, ιδιαίτερα σημαντικές όσον αφορά την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων (συνθήκες κράτησης κ.λπ.). Σύμφωνα με τις εκθέσεις25 της Freedom House26, ο τομέας της δικαιοσύνης δεν θεωρείται ακόμη ανεξάρτητος.

81

Η Διεθνής Επιτροπή Νομικών επισήμανε σε μία από τις εκθέσεις της27 ότι οι ανακριτές και οι εισαγγελείς παραβλέπουν συστηματικά τις διατάξεις του κώδικα ποινικής δικονομίας, οι οποίες προβλέπουν την προφυλάκιση μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Το 2017, το 42 % των κρατουμένων βρίσκονταν υπό προληπτική κράτηση. Επιβεβαιώνει επίσης τις εκθέσεις της Freedom House, σύμφωνα με τις οποίες οι διαδικασίες αστυνομικής κράτησης δεν ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις του Μαρόκου βάσει του διεθνούς δικαίου.

82

Συνολικά, σημειώθηκε περιορισμένη πρόοδος όσον αφορά την επίτευξη των στόχων του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης, ήτοι της ανεξαρτησίας του τομέα της δικαιοσύνης, της βελτιωμένης αναγνώρισης δικαιωμάτων και πρόσβασης στη δικαιοσύνη, αυξημένη δικαστική προστασία δικαιωμάτων και ελευθεριών και αύξηση της αποτελεσματικότητας και της αποδοτικότητας του τομέα της δικαιοσύνης.

PACC

83

Σε γενικές γραμμές, η ανταγωνιστικότητα του Μαρόκου σημείωσε βελτίωση, με αύξηση των εξαγωγών, αύξηση του ΑΕγχΠ, αύξηση των άμεσων ξένων επενδύσεων και μείωση του ελλείμματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Το Μαρόκο βελτίωσε επίσης κατά 27 θέσεις την κατάταξή του σύμφωνα με τον δείκτη «Doing Business» της Παγκόσμιας Τράπεζας μεταξύ 2014 και 2019 (βλέπε παράρτημα VII). Στο πλαίσιο 4 παρουσιάζεται ένα θετικό επίτευγμα που συνδέεται με το πρόγραμμα PACC.

Πλαίσιο 4

PACC: Προώθηση διαδικασιών χωρίς τη χρήση χαρτιού

Στόχος του Μαρόκου είναι να επιτύχει την καθιέρωση ενός συστήματος εμπορίου χωρίς τη χρήση χαρτιού έως το 2021. Μια αποκλειστικά ψηφιακή αλυσίδα εφοδιασμού θα καταστήσει σαφέστερες τις διαδικασίες για τα ενδιαφερόμενα μέρη, μειώνοντας χρόνο και κόστος.

  • Το πρόγραμμα PACC υποστηρίζει την ψηφιοποίηση των εμπορικών διαδικασιών μέσω έξι δεικτών, καθώς και τη διαδικασία μεταρρύθμισης.
  • Η ηλεκτρονική επικοινωνία και η ανταλλαγή ψηφιακών εγγράφων έχουν συμβάλει στην αποδοτικότητα των τελωνείων. Από την 1η Ιανουαρίου 2019, το σύστημα εκτελωνισμού λειτουργεί εξ ολοκλήρου χωρίς τη χρήση χαρτιού.
  • Το περασμένο έτος, το Μαρόκο βελτίωσε κατά εννέα θέσεις την κατάταξή του σύμφωνα με τον δείκτη «Doing Business» της Παγκόσμιας Τράπεζας.
84

Υπήρξε επίσης ισχυρή πολιτική βούληση για την εφαρμογή του σχεδίου βιομηχανικής επιτάχυνσης28. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, παρά τις πολυάριθμες μεταρρυθμίσεις και τη στήριξη των νεοφυών επιχειρήσεων και της καινοτομίας, στο Μαρόκο συστάθηκαν περισσότερες διεθνείς εταιρείες από ό,τι ΜΜΕ.

85

Ο τομέας της άτυπης οικονομίας είναι εκτεταμένος στο Μαρόκο (περίπου 2,38 εκατομμύρια επιχειρηματικές μονάδες29). Κατά συνέπεια, ακόμη και αν το πρόγραμμα PACC επρόκειτο να νομιμοποιήσει 45 000, ο αντίκτυπος δεν θα ήταν σημαντικός. Επίσης, δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι οι «αυτοεπιχειρηματίες» θα καταγράφουν επισήμως τις δραστηριότητές τους μετά την απόκτηση της σχετικής κάρτας [βλέπε σημείο 59 περίπτωση(a)]. Η στήριξη του PACC περιορίζεται σε 250 ΜΜΕ, ενώ στο Μαρόκο υπάρχουν περί τις 735 000.

86

Επιπλέον, στήριξη έλαβαν μόλις 100 εξαγωγικές εταιρείες με κύκλο εργασιών κάτω των 5 εκατομμυρίων ντιράμ (περίπου 460 000 ευρώ). Το τρέχον ανώτατο όριο (5 εκατομμύρια ντιράμ) σήμαινε ότι συνολικά ήταν δυνητικά επιλέξιμες 4 260 εταιρείες (δηλαδή το 69 % των εξαγωγικών εταιρειών). Δεδομένου ότι στόχος ήταν η στήριξη μικρότερων εταιρειών και τα διαθέσιμα κονδύλια επέτρεπαν τη στήριξη μόνο 100 εταιρειών, θα ήταν λογικό να είχε οριστεί χαμηλότερο ανώτατο όριο.

Η στήριξη της ΕΕ δεν αναγνωρίζεται με επαρκώς εμφανή τρόπο
87

Η προβολή της χρηματοδοτικής συνεργασίας της ΕΕ, ιδίως όσον αφορά τα επιτευχθέντα αποτελέσματα, ήταν ανεπαρκής. Παραδείγματος χάριν, δεν δημοσιεύθηκαν κοινά δελτία Τύπου, ούτε υπήρχαν ενδείξεις για την αναγνώριση της στήριξης της ΕΕ. Κατά την αναστολή του πολιτικού διαλόγου, το Υπουργείο Εξωτερικών ζήτησε από τα άλλα υπουργεία να μην αναφέρονται ανοικτά σε οποιαδήποτε στήριξη από την ΕΕ.

88

Το πρόγραμμα κοινωνικής προστασίας περιλάμβανε όρο στη συμφωνία χρηματοδότησης που αφορούσε την επικοινωνία και την προβολή. Το πρόγραμμα για την υγεία περιλάμβανε ένα ειδικό κονδύλιο του προϋπολογισμού συγκεκριμένα για την προβολή, ωστόσο, σχετικές εκδηλώσεις στον τομέα της υγείας άρχισαν να διοργανώνονται μόλις από το 2019. Ένας πρόσθετος δείκτης, με τίτλο «Ενίσχυση της επικοινωνίας σχετικά με τη μεταρρύθμιση του τομέα της δικαιοσύνης και προβολή της στήριξης της ΕΕ», προστέθηκε στο πρόγραμμα για τη δικαιοσύνη στις 20 Δεκεμβρίου 2018, με προθεσμία επίτευξής του την 31η Δεκεμβρίου 2018. Ωστόσο, οι διασκέψεις για τη μεταρρύθμιση του τομέα της δικαιοσύνης είχαν ήδη διοργανωθεί πριν από την υπογραφή της προσθήκης, και από την αυξημένη προβολή επωφελήθηκε κυρίως το Υπουργείο Δικαιοσύνης.

89

Η συμφωνία χρηματοδότησης του PACC περιλάμβανε όρο επικοινωνίας και προβολής. Το υπουργείο είχε την υποχρέωση να καταρτίσει και να υποβάλει σχέδιο επικοινωνίας ως προϋπόθεση για την εκταμίευση της πρώτης μεταβλητής δόσης. Επίσης, το υπουργείο έπρεπε να υποβάλει έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του σχεδίου επικοινωνίας πριν ή κατά την υποβολή της αίτησης για την εκταμίευση της επόμενης μεταβλητής δόσης. Το υπουργείο υπέβαλε σχέδιο, το οποίο εγκρίθηκε από την Επιτροπή, αλλά καμία από τις προτεινόμενες δράσεις δεν είχε υλοποιηθεί μέχρι το τέλος Δεκεμβρίου του 2018. Το γεγονός αυτό δεν είχε οικονομικές συνέπειες για τα υπουργεία.

90

Όσον αφορά τα ελεγχθέντα προγράμματα, ο λογότυπος της ΕΕ δεν εμφανιζόταν στους ιστοτόπους των δικαιούχων. Κατά συνέπεια, η προβολή της στήριξης της ΕΕ στο Μαρόκο δεν αντικατοπτρίζει την παρουσία της ως ενός από τους μεγαλύτερους χορηγούς βοήθειας.

Περιορισμένη πρόοδος όσον αφορά τις βασικές προκλήσεις

91

Εξετάσαμε κατά πόσον τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης συνέβαλαν θετικά στην αντιμετώπιση των οριζόντιων θεμάτων και των περιφερειακών ανισοτήτων.

Υπάρχουν στοιχεία με τα οποία αποδεικνύεται η μείωση της φτώχειας αλλά όχι των κοινωνικών ανισοτήτων
92

Το επίπεδο της φτώχειας30 στο Μαρόκο μειώθηκε σημαντικά από το 2001 (βλέπε γράφημα 11), μολονότι δεν υπήρχαν διαθέσιμα στοιχεία μετά το 2014. Παρά την εν λόγω μείωση, δεν υπήρχαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι κοινωνικές ανισότητες βελτιώθηκαν είτε σε εθνικό, είτε σε αστικό, είτε σε αγροτικό επίπεδο.

Γράφημα 11

Εξέλιξη του επιπέδου φτώχειας στο Μαρόκο την περίοδο 2001-2014 (σε %)

Πηγή: Παγκόσμια Τράπεζα.

93

Από τη σύγκριση του συντελεστή Gini31 (2010‑2017) για το Μαρόκο και για όλες τις άλλες χώρες μέσου εισοδήματος για τις οποίες υπήρχαν στοιχεία, καθώς και άλλες πρόσφατες μελέτες όπως αυτή που πραγματοποιήθηκε από τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης και την Αφρικανική Ένωση32, προκύπτει ότι οι κοινωνικές ανισότητες στο Μαρόκο εξακολούθησαν να είναι μεγάλες. Ωστόσο, οι επιδόσεις του Μαρόκου ήταν μέτριες σε σύγκριση με εκείνες άλλων χωρών μέσου εισοδήματος (βλέπε γράφημα 12).

Γράφημα 12

Συντελεστής Gini – Μαρόκο και χώρες μέσου εισοδήματος

Πηγή: Παγκόσμια Τράπεζα.

Περιορισμένη βελτίωση όσον αφορά την ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα
94

Παρά το γεγονός ότι το Μαρόκο έχει σημειώσει πρόοδο ως προς τα δικαιώματα των γυναικών κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες, εξακολουθεί να κατατάσσεται στην 137η θέση μεταξύ 149 χωρών σύμφωνα με την έκθεση του 2018 του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ για το χάσμα μεταξύ των φύλων (Global Gender Gap Report). Οι συνταγματικές μεταρρυθμίσεις του Μαρόκου το 2011 περιλάμβαναν αρκετές προτάσεις για την αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην πολιτική και την οικονομία. Παρά τις εξαγγελίες αυτές, οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται σε διευθυντικές θέσεις, εγκαταλείπουν το σχολείο σε νεότερη ηλικία από ό,τι τα αγόρια και εξακολουθούν να αποτελούν υποχρησιμοποιούμενο οικονομικό πόρο στο Μαρόκο.

95

Η στήριξη της ΕΕ εστίαζε σε οριζόντια ζητήματα, όπως η ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα, ως εξής:

  1. Το σχέδιο δράσης της ΕΕ (προηγμένο καθεστώς) επικεντρωνόταν σε μεγάλο βαθμό στην ισότητα των φύλων, όπως και το ΕΠΣ. Η Επιτροπή παρακολούθησε την επίτευξη των αναμενόμενων αποτελεσμάτων μέσω της ετήσιας έκθεσης που αφορούσε το σχέδιο δράσης για την ισότητα των φύλων.
  2. Το Μαρόκο είναι η μόνη χώρα με ειδικό πρόγραμμα δημοσιονομικής στήριξης για την ισότητα των φύλων. Παρά τα ανάμεικτα αποτελέσματα του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης της περιόδου 2012‑2016, με την εκταμίευση μόλις του 48 % των πιστώσεων, τέθηκε σε εφαρμογή ένα νέο πρόγραμμα για την περίοδο 2018‑2020. Στο πλαίσιο της αξιολόγησης του πρώτου προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης σε σχέση με την ισότητα των φύλων, διαπιστώθηκε ότι, λόγω της έλλειψης δεικτών αποτελέσματος, το πρόγραμμα για την ισότητα των φύλων είχε περιορισμένη επίδραση σε άλλους τομείς. Επιπλέον, η ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου στους διάφορους τομείς θα μπορούσε να είχε πραγματοποιηθεί αποτελεσματικότερα, καθώς οι οικονομικές ανισότητες βάσει του φύλου δεν είχαν μειωθεί.
  3. Η διάσταση του φύλου είχε ληφθεί υπόψη στο πλαίσιο της δημοσιονομικής στήριξης για την κοινωνική προστασία (δύο από τους 15 δείκτες), τη δικαιοσύνη (δύο από τους 10 δείκτες) και την υγεία (τρεις από τους 18 δείκτες). Όσον αφορά το πρόγραμμα PACC, η αντιπροσωπεία της ΕΕ δεν κατόρθωσε να συμπεριλάβει τη διάσταση του φύλου στο εν λόγω πρόγραμμα, καθώς το υπουργείο διαφώνησε με την ενσωμάτωσή της.
  4. Τα ανθρώπινα δικαιώματα εξετάστηκαν συγκεκριμένα μόνο στον τομέα της δικαιοσύνης (τρεις από τους 10 δείκτες), αλλά καμία από τις τιμές-στόχο δεν έχει επιτευχθεί μέχρι σήμερα.
96

Παρά την ανωτέρω εστίαση, δεν παρατηρήθηκε καμία βελτίωση για την υπό εξέταση περίοδο. Επιπλέον, η εκτίμηση της ΕΕ σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα έδειξε ότι η κατάσταση δεν έχει βελτιωθεί από το 2014.

97

Η περιορισμένη πρόοδος ως προς την ισότητα των φύλων επιβεβαιώνεται από τα στοιχεία του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών όσον αφορά τον δείκτη ανισότητας των φύλων33 και τον δείκτη ανθρώπινης ανάπτυξης (ΔΑΑ)34 για άνδρες και γυναίκες (βλέπε γράφημα 13).

Γράφημα 13

Ανισότητα των φύλων στο Μαρόκο

Πηγή: Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών.

98

Η Freedom House επιβεβαιώνει επίσης την αρνητική κατάσταση που επικρατεί στο Μαρόκο όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα (βλέπε γράφημα 14). Τα κύρια ζητήματα που αναφέρει είναι η περιοριστική νομοθεσία για τον Τύπο, η έλλειψη ελευθερίας στο διαδίκτυο, η μη τήρηση του δικαιώματος του συνέρχεσθαι και η μη ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Το 2018, η βαθμολογία στον τομέα των πολιτικών ελευθεριών στο Μαρόκο μειώθηκε λόγω της σκληρής κρατικής αντίδρασης σε σημαντικές διαδηλώσεις καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Το Μαρόκο θεωρείται «εν μέρει ελεύθερο» (βλέπε γράφημα 15).

Γράφημα 14

Δείκτης της Freedom House για το Μαρόκο

Πηγή: Freedom House.

Γράφημα 15

Ανθρώπινα δικαιώματα στο Μαρόκο

Συνολική βαθμολογία: 0 = ελάχιστη ελευθερία / 100 = μέγιστη ελευθερία

Πηγή: Freedom House.

Συμπεράσματα και συστάσεις

99

Στο πλαίσιο του ελέγχου, εξετάσαμε την αποτελεσματικότητα της δημοσιονομικής στήριξης που παρέχει η ΕΕ σε τομείς προτεραιότητας στο Μαρόκο. Βάσει κατάλληλης ανάλυσης κινδύνου και εκτίμησης αναγκών, η Επιτροπή θεώρησε ότι η δημοσιονομική στήριξη αποτελεί ορθή επιλογή ως μέσο παροχής βοήθειας. Ωστόσο, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η προστιθέμενη αξία της και η ικανότητα υποστήριξης των μεταρρυθμίσεων ήταν περιορισμένες, λόγω ελλιπούς εστίασης, πλημμελούς υλοποίησης και ανεπαρκούς παρακολούθησης. Οι κύριες αδυναμίες αφορούσαν τον σχεδιασμό των δεικτών και την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Δεν πραγματοποιήθηκαν όλες οι αναμενόμενες εκροές ούτε οι εκταμιεύσεις βασίζονταν πάντοτε στην επίτευξη των τιμών-στόχου. Ο συντονισμός των χορηγών βοήθειας δεν ήταν ομοιόμορφος. Επιπλέον, δεν υπήρχαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η δημοσιονομική στήριξη συνέβαλε στην αποτελεσματική υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων.

100

Η Επιτροπή ανταποκρίθηκε στις ανάγκες που είχαν διατυπωθεί στις εθνικές και ενωσιακές στρατηγικές. Ωστόσο, διαπιστώσαμε ότι οι τρεις τομείς προτεραιότητας είχαν καθοριστεί με υπερβολικά ευρύ τρόπο, και, ως εκ τούτου, η δημοσιονομική στήριξη κατανεμήθηκε σε υπερβολικά πολλούς τομείς. Το γεγονός αυτό θα μπορούσε να αποδυναμώσει τον αντίκτυπό της (βλέπε σημεία 25 και 26). Η Επιτροπή δεν χρησιμοποίησε διαφανή μέθοδο για την κατανομή των ποσών στα προγράμματα τομεακής δημοσιονομικής στήριξης (βλέπε σημείο 27). Η Επιτροπή δεν εκμεταλλεύθηκε την πολιτική στασιμότητα ώστε να επανεκτιμήσει τις επιχειρησιακές της προτεραιότητες για το Μαρόκο και να αναπτύξει μια σαφή στρατηγική (βλέπε σημεία 32 και 33). Όσον αφορά τον συντονισμό των χορηγών βοήθειας, τα κράτη μέλη επιθυμούσαν να διατηρήσουν την προβολή τους αντί να ευθυγραμμίσουν τους στόχους τους με εκείνους της ΕΕ (βλέπε σημείο 35). Επιπλέον, όσον αφορά τους ελεγχθέντες τομείς, ελάχιστοι ήταν οι κοινοί δείκτες, οι κοινές αποστολές ή οι κοινές αξιολογήσεις της ΕΕ και των άλλων χορηγών βοήθειας (βλέπε σημείο 38).

Σύσταση 1 - Βελτίωση της εστίασης της δημοσιονομικής στήριξης της ΕΕ στο Μαρόκο

Για το επόμενο ενιαίο πλαίσιο στήριξης, η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ πρέπει:

  1. να μειώσουν τον αριθμό των τομέων και να τους ιεραρχήσουν κατά τρόπον ώστε να λαμβάνεται υπόψη ο στόχος της μεγιστοποίησης του αντικτύπου της βοήθειας της ΕΕ·
  2. να εφαρμόζουν μέθοδο που να χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη διαφάνεια και καλύτερη τεκμηρίωση για την κατανομή ποσών σε προγράμματα τομεακής δημοσιονομικής στήριξης·
  3. να ενισχύσουν τον κοινό προγραμματισμό με τα κράτη μέλη για τη βελτίωση του συντονισμού και της αποτελεσματικότητας της βοήθειας.

Χρονοδιάγραμμα για την υλοποίηση της σύστασης: Ιούνιος του 2021

101

Η Επιτροπή δεν είχε αναπτύξει ολοκληρωμένα σχέδια δράσης με δεδομένα για τις τιμές βάσης, δείκτες αποτελέσματος και προκαθορισμένες τιμές-στόχο. Διαπιστώσαμε αδυναμίες στην επιλογή και τη χρήση δεικτών, καθώς και στη χρήση δεικτών εκροής αντί δεικτών επακόλουθου/αντικτύπου και παρωχημένες ή και καθόλου τιμές βάσης (βλέπε σημεία 47 και 48).

Σύσταση 2 – Βελτίωση του σχεδιασμού των τιμών-στόχου και των δεικτών επιδόσεων

Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ πρέπει να εντείνουν τη χρήση των προϋποθέσεων ως εξής:

  1. καθορίζοντας συγκεκριμένους και συναφείς δείκτες επιδόσεων με φιλόδοξες τιμές-στόχο για τη στήριξη των μεταρρυθμίσεων και την απόδειξη της προόδου/των αποτελεσμάτων·
  2. χρησιμοποιώντας περισσότερο δείκτες προσανατολισμένους στα επακόλουθα·
  3. καθορίζοντας σαφέστερες, συναφέστερες και επικαιροποιημένες τιμές βάσης για όλους τους δείκτες.

Χρονοδιάγραμμα για την υλοποίηση της σύστασης: Δεκέμβριος του 2020

102

Η αντιπροσωπεία της ΕΕ δεν είχε καθορίσει επίσημες στρατηγικές με σαφείς στόχους για τον διάλογο πολιτικής, ούτε οι συναντήσεις με τα υπουργεία τεκμηριώνονταν με συστηματικό τρόπο. Οι επαφές μεταξύ των υπουργείων και της αντιπροσωπείας της ΕΕ δεν πραγματοποιούνταν πάντοτε στο κατάλληλο επίπεδο (βλέπε σημεία 5456).

Γράφημα 3 - Ενίσχυση του διαλόγου πολιτικής

Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ πρέπει να ενισχύσουν το πλαίσιο διαλόγου πολιτικής που εφαρμόζουν υιοθετώντας μια στρατηγική διαλόγου πολιτικής για όλους τους τομείς στους οποίους η ΕΕ παρέχει στήριξη. Για τον σκοπό αυτό πρέπει:

  1. να καθοριστούν με σαφήνεια και με τον ενδεδειγμένο τρόπο οι στόχοι και τα αναμενόμενα αποτελέσματα του διαλόγου·
  2. να συντάσσονται πρακτικά·
  3. να διενεργούνται αξιολογήσεις των επιτευγμάτων όσον αφορά τη στρατηγική διαλόγου πολιτικής.

Χρονοδιάγραμμα για την υλοποίηση της σύστασης: Δεκέμβριος του 2020

103

Η αξιολόγηση της Επιτροπής σχετικά με την επίτευξη των τιμών-στόχου που αφορούν τους δείκτες προσέκρουσε σε αδυναμίες, όπως η πραγματοποίηση πληρωμών χωρίς επαλήθευση της αξιοπιστίας των δεδομένων, οι λανθασμένοι υπολογισμοί, η καταβολή πληρωμών σε περιπτώσεις που δεν είχαν επιτευχθεί οι τιμές-στόχος και η πραγματοποίηση εκταμιεύσεων παρά την απουσία προόδου. Επιπροσθέτως, 14,64 εκατομμύρια ευρώ μεταφέρθηκαν σε επόμενα οικονομικά έτη, μολονότι δεν πληρούνταν οι όροι που προβλέπονται στη συμφωνία χρηματοδότησης (βλέπε σημεία 5861).

Σύσταση 4 – Βελτίωση των διαδικασιών επαλήθευσης των εκταμιεύσεων

Η Επιτροπή πρέπει να ενισχύσει τις διαδικασίες επαλήθευσης των πληρωμών ως εξής:

  1. εφαρμόζοντας κατάλληλες μεθόδους υπολογισμού (κατά περίπτωση)·
  2. εκταμιεύοντας κονδύλια μόνο όταν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η τιμή-στόχος έχει πράγματι επιτευχθεί·
  3. μεταφέροντας τιμές-στόχο και σχετικές πληρωμές σε άλλη περίοδο μόνον όταν οι δικαιούχοι έχουν παράσχει αιτιολόγηση ότι οι καθυστερήσεις οφείλονταν σε εξωγενείς παράγοντες.

Χρονοδιάγραμμα για την υλοποίηση της σύστασης: Δεκέμβριος του 2020

104

Διαπιστώσαμε αδυναμίες στην παρακολούθηση των πράξεων δημοσιονομικής στήριξης από την Επιτροπή. Παραδείγματος χάριν, η Επιτροπή διασφάλιζε την παρακολούθηση των προγραμμάτων κυρίως κατά τον χρόνο πραγματοποίησης των πληρωμών που συνδέονταν με την επίτευξη των δεικτών, ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, ήταν πλέον πολύ αργά για να ληφθούν τα αναγκαία διορθωτικά μέτρα, σε περίπτωση που διαπιστώνονταν καθυστερήσεις (βλέπε σημεία 47 και 6264).

Σύσταση 5 - Βελτίωση των διαδικασιών παρακολούθησης

Η Επιτροπή οφείλει να βελτιώσει την παρακολούθηση των πράξεων δημοσιονομικής στήριξης ως εξής:

  1. να πραγματοποιεί περισσότερες επιτόπιες επισκέψεις στο πλαίσιο της παρακολούθησης των προγραμμάτων·
  2. να ενισχύσει τις αξιολογήσεις των τομεακών στρατηγικών και να χρησιμοποιήσει τους δείκτες που ορίζονται σε αυτές για την παρακολούθηση της εφαρμογής τους·
  3. να παρακολουθεί επίσημα τη συνέχεια που δίδεται στις συστάσεις που διατυπώνουν εξωτερικοί εμπειρογνώμονες και να υλοποιεί αυτές που θεωρεί συναφείς.

Χρονοδιάγραμμα για την υλοποίηση της σύστασης: Δεκέμβριος του 2020

105

Λιγότερο από το ήμισυ των τιμών-στόχου σχετικά με τη δημοσιονομική στήριξη είχαν επιτευχθεί (βλέπε σημεία 6671). Παρά το γεγονός ότι είχε σημειωθεί πρόοδος ως προς την επίτευξη των στόχων των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης στους ελεγχθέντες τομείς, η πρόοδος αυτή ήταν περιορισμένη (βλέπε σημεία 7286). Η εκτέλεση των προϋπολογισμών των υπουργείων βελτιώθηκε, αλλά εξακολουθούσαν να υπάρχουν σημαντικά ποσά προς ανάλωση. Το γεγονός αυτό θέτει υπό αμφισβήτηση την προστιθέμενη αξία της δημοσιονομικής στήριξης (βλέπε σημεία 7374).

106

Η προβολή της στήριξης της ΕΕ στο Μαρόκο ήταν ανεπαρκής. Το πρόγραμμα δημοσιονομικής στήριξης στον τομέα της κοινωνικής προστασίας περιλάμβανε γενικό όρο που αφορούσε την προβολή. Το σχέδιο δράσης που απαιτείτο στο πλαίσιο της συμφωνίας χρηματοδότησης του προγράμματος PACC καταρτίστηκε μεν, αλλά δεν εφαρμόστηκε. Στον τομέα της δικαιοσύνης, προστέθηκε σε μεταγενέστερο στάδιο ένας δείκτης σχετικά με την προβολή, αλλά οι τιμές-στόχος είχαν ήδη επιτευχθεί κατά την υπογραφή της προσθήκης. Όσον αφορά το πρόγραμμα για την υγεία, διατέθηκε προϋπολογισμός για την προβολή, αλλά σχετικές εκδηλώσεις άρχισαν να πραγματοποιούνται μόνο από το 2019 (βλέπε σημεία 8790).

Σύσταση 6 – Αύξηση της προβολής της στήριξης της ΕΕ

Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ θα πρέπει να καθορίσουν προϋποθέσεις προβολής ή δείκτες στα οικεία προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης, προκειμένου να εξασφαλίζουν τη δημοσιότητα της στήριξης που παρέχεται στο Μαρόκο από την ΕΕ. Αυτό θα πρέπει να αποτελεί υποχρεωτική προϋπόθεση για την εκταμίευση στη συμφωνία χρηματοδότησης.

Χρονοδιάγραμμα για την υλοποίηση της σύστασης: Ιούνιος του 2020

107

Η στήριξη της ΕΕ εστιάστηκε σε οριζόντια ζητήματα, όπως η ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Παρά την εν λόγω εστίαση, διαπιστώθηκε περιορισμένη μόνο βελτίωση για την υπό εξέταση περίοδο (βλέπε σημεία 94-98).

Η παρούσα έκθεση εγκρίθηκε από το Ελεγκτικό Συνέδριο στο Λουξεμβούργο, κατά τη συνεδρίασή του της 14ης Νοεμβρίου 2019.

Για το Ελεγκτικό Συνέδριο

Klaus-Heiner LEHNE
Πρόεδρος

Παραρτήματα

Παράρτημα I - Σημαντικές φάσεις της συνεργασίας ΕΕ-Μαρόκου

Πηγή: Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο.

Παράρτημα II - Αποφάσεις, συμβάσεις και πληρωμές στο πλαίσιο του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης (2014-2018)
[Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Γειτονίας — κωδικός του προϋπολογισμού 22 04]

Τομέας και έτος απόφασης Πρόγραμμα Διατεθείσα χρηματοδότηση (σε εκατ. ευρώ) Ποσό των συμβάσεων που συνήφθησαν (σε εκατ. ευρώ) Καταβληθέν ποσό
(σε εκατ. ευρώ)
2014 170,00 163,75 73,26
Υγεία Programme d'appui sectoriel à la réforme de système de santé 90,00 89,73 47,93
Δικαιοσύνη Programme d'appui sectoriel à la réforme de la justice 70,00 69,85 24,25
Βοήθεια σχετική με τη γενική δημοσιονομική στήριξη Reussir le Statut Avancé (δεύτερη φάση), συμπλήρωμα στην απόφαση 2013/24-875 10,00 4,18 1,08
2015 175,00 165,60 69,19
Υγεία Programme d'appui sectoriel à la réforme de système de santé II 10,00 8,80 0,26
Δικαιοσύνη Programme d'appui à la réforme du secteur de la Justice 5,50 5,50 0,00
Πολιτική για τον δημόσιο τομέα Financement additionnel 2015 au programme ''Hakama'' Gouvernance 9,50 5,24 1,32
PACC Financement additionnel n°1 (2015) au Programme Croissance Compétitivité 5,00 5,00 5,00
PACC Programme d'apppui à la croissance et la compétitivité au Maroc - PACC 100,00 96,06 47,84
Επαγγελματική κατάρτιση Formation professionnelle: développement du capital humain au Maroc 45,00 45,00 14,77
2016 150,00 137,51 33,23
Πολιτική για τον δημόσιο τομέα Programme d'appui aux politiques migratoires du Maroc 35,00 33,00 7,85
Κοινωνική προστασία Programme d'appui à la Protection sociale au Maroc 100,00 91,41 22,51
Επαγγελματική κατάρτιση Formation professionnelle: développement du capital humain au Maroc 15,00 13,10 2,88
2017 116,20 45,00 0,00
Βασικές δεξιότητες ζωής για νέους και ενήλικες Programme d'appui à la stratégie nationale d'alphabétisation au Maroc - 3ème phase 50,00 45,00 0,00
Δασική πολιτική Δασική πολιτική και διοικητική διαχείριση - Programme additionnel au PAPFM 12,50 0,00 0,00
Κοινωνική προστασία Πολυτομεακή βοήθεια για βασικές κοινωνικές υπηρεσίες - συμπλήρωμα στο «Programme d'appui à la Protection sociale» 9,20 0,00 0,00
Οργανώσεις και θεσμικά όργανα για την ισότητα ανδρών-γυναικών Οργανώσεις και θεσμικά όργανα για την ισότητα των φύλων - Πρόγραμμα «Egalité- Moussawat» 35,00 0,00 0,00
Βοήθεια σχετική με τη γενική δημοσιονομική στήριξη Συμπλήρωμα στο «Programme Réussir le Statut Avancé phase II» (RSA II) 9,50 0,00 0,00
2018 199,20 50,11 30,00
Βασικές δεξιότητες ζωής για νέους και ενήλικες Programme d'appui à la Jeunesse au Maroc 35,00 0,00 0,00
Πολιτική για τον δημόσιο τομέα Programme d'appui aux réformes de gouvernance publique - HAKAMA 2 62,00 0,00 0,00
Δικαιοσύνη Συμπλήρωμα για το συνέδριο «Δικαιοσύνη» 2,20 0,11 0,00
Αγροτική ανάπτυξη Programme d'Appui au Développement Territorial au Maroc (PADT) 50,00 0,00 0,00
Βοήθεια σχετική με τη γενική δημοσιονομική στήριξη Συμπλήρωμα στο πρόγραμμα «Réussir le Statut Avancé II»' (RSA II) 50,00 50,00 30,00
Σύνολο 810,40 561,98 205,69
Ποσό που καλύφθηκε στο πλαίσιο του ελέγχου 391,90 366,46 147,78
48,36 % 65,21 % 71,85 %

Πηγή: Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο.

Παράρτημα ΙΙΙ – Χρηματοδότηση από άλλα μέσα της ΕΕ (2014-2018)

Τομέας στήριξης από την ΕΕ (χαρτοφυλάκιο συμβάσεων 2014 – 2018) Αναληφθέν ποσό (ευρώ)
1) NIF – Επενδυτική Διευκόλυνση Γειτονίας 199 966 000
2) EUTF – Έργα για το Μαρόκο στο πλαίσιο του καταπιστευματικού ταμείου της ΕΕ 40 800 000
3) ΕΜΔΔΑ – Ευρωπαϊκό μέσο για τη δημοκρατία και τα δικαιώματα του ανθρώπου 4 750 288
4) ΕΜΓ – Συνολική χρηματοδότηση για το Μαρόκο 4 905 834
5) CSO – GENR- LA – Κοινωνία των πολιτών ισότητα των φύλων και τοπικές αρχές 3 732 747
6) HUM – Ανθρώπινη ανάπτυξη 1 586 000
Σύνολο 255 740 869

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Παράρτημα IV – Επισκόπηση των συμβάσεων/έργων που ελέγξαμε

Τομέας Είδος Τίτλος της σύμβασης Ποσό που δεσμεύθηκε
σε εκατ. ευρώ
Ποσό που καταβλήθηκε
σε εκατ. ευρώ
Υγεία ΔΣ Contrat pour le versement des différentes tranches de l'appui budgétaire du programme PASS II 94,00 46,57
Υγεία Έργο Assistance Technique pour l'accompagnement du programme d'Appui à la réforme du secteur de la santé-Phase II (PASS II) 3,30 1,15
Υγεία Έργο Projet d’appui à la réforme des Soins de Santé Primaires-Contrat PAGODA UE/OMS 0,80 0,16
Υγεία Έργο Appui au développement des capacités de l'Ecole Nationale de Santé Publique (ENSP) pour un meilleur accompagnement des réformes de santé et des gestionnaires des structures de soins. 0,03 0,01
Υγεία - Σύνολο 98,13 47,89
Κοινωνική προστασία ΔΣ Contrat pour le versement des 4 tranches de l'appui budgétaire du programme d'appui à la Protection Sociale 90,00 22,00
Κοινωνική προστασία Έργο Contrat PAGODA UE/UNICEF - Programme d'appui à une protection sociale intégrée et sensible aux enfants au Maroc 1,10 0,44
Κοινωνική προστασία - Σύνολο 91,10 22,44
Δικαιοσύνη ΔΣ Contrat pour le versement des différentes tranches de l'appui budgétaire du programme Justice 65,50 19,60
Δικαιοσύνη Έργο Assistance technique pour le programme d'appui sectoriel à la réforme de la justice au Maroc 3,29 0,64
Δικαιοσύνη Έργο Accès des enfants à une justice adaptée et respectueuse de leurs droits - projet UNICEF 2,80 1,74
Δικαιοσύνη Έργο Amélioration du fonctionnement de la justice au Maroc sur la base des outils dévelopés par la Commission européenne pour l’efficacité de la justice (CEPEJ)” 1,60 1,58
Δικαιοσύνη Έργο Appui pour la réforme institutionnelle et le renforcement des capacités de l’Institut Supérieur de la Magistrature 1,20 0,59
Δικαιοσύνη - Σύνολο 74,39 24,14
PACC ΔΣ Contrat d'appui budgétaire pour l'appui à la croissance verte et à la compétitivité du Maroc. 99,00 51,80
PACC Έργο Subvention à la GIZ pour l'opérationnalisation de la stratégie des Très Petites, Petites et Moyennes entreprises au Maroc 1,80 0,88
PACC Έργο Organisation du séminaire EIP (European External Plan of Investment) au Maroc 0,02 0,02
PACC - Σύνολο 100,82 52,70

Πηγή: ABAC.

Παράρτημα V – Στόχοι του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης

Τομέας δημοσιονομικής στήριξης Γενικός στόχος Ειδικοί στόχοι
Υγεία Αύξηση της ισότιμης πρόσβασης σε ποιοτική υγειονομική περίθαλψη.
  • ισότιμη πρόσβαση στην πρωτοβάθμια υγειονομική περίθαλψη·
  • βελτίωση της διαχείρισης και των δεξιοτήτων του υγειονομικού προσωπικού·
  • βελτίωση της διακυβέρνησης· και
  • ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου, μηχανοργανωμένου και προσβάσιμου συστήματος πληροφόρησης για την υγειονομική περίθαλψη.
Κοινωνική προστασία Συμβολή στη μείωση των ανισοτήτων, στη βελτίωση της κοινωνικής συνοχής και στην υλική βελτίωση της ανθρώπινης ανάπτυξης στη μαροκινή κοινωνία, προωθώντας την ισότιμη πρόσβαση σε κοινωνικές και βασικές υπηρεσίες.
  • εφαρμογή ολοκληρωμένης και ενιαίας πολιτικής κοινωνικής προστασίας·
  • επέκταση της βασικής ιατρικής κάλυψης σε όλες τις κοινωνικο-επαγγελματικές κατηγορίες και βελτιωμένη κάλυψη των μειονεκτούντων πληθυσμών·
  • ανάπτυξη της κοινωνικής αρωγής, μέσω της καλύτερης στόχευσης των πληθυσμών σε επισφαλείς καταστάσεις· και
  • ανάπτυξη κοινωνικών υπηρεσιών μέσω διαπιστευμένων κέντρων κοινωνικής προστασίας.
Δικαιοσύνη Ενίσχυση του κράτους δικαίου μέσω ενός προσβάσιμου και ανεξάρτητου δικαστικού συστήματος ανταποκρινόμενου στα διεθνή πρότυπα.
  • ανεξάρτητος τομέας της δικαιοσύνης·
  • βελτίωση της πρόσβασης σε δικαιώματα και στη δικαιοσύνη·
  • αυξημένη δικαστική προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών· και
  • αύξηση της αποτελεσματικότητας και της αποδοτικότητας της δικαιοσύνης.
PACC Στήριξη της ανταγωνιστικότητας και της ανάπτυξης του Μαρόκου, με απώτερο στόχο τη στήριξη της φιλοδοξίας της χώρας για βιώσιμη ανάπτυξη και για τη δημιουργία αξιοπρεπών θέσεων εργασίας.
  • αύξηση της ανταγωνιστικότητας μέσω της ενισχυμένης εφαρμογής της εθνικής βιομηχανικής πολιτικής·
  • αύξηση του εξαγωγικού δυναμικού του Μαρόκου· και
  • στήριξη για μετάβαση προς μια πιο πράσινη οικονομία και βιομηχανία.

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Παράρτημα VI – Ζητήματα με την εκταμίευση των μεταβλητών δόσεων

Τομέας Δόση Δείκτης Πρόβλημα Περιστατικά Δημοσιονομική επίπτωση (ποσό που καταβλήθηκε εσφαλμένα)* Τακτική πληρωμή που, ωστόσο, δεν συμβάλλει στον στόχο του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης Ανεπαρκείς διαδικασίες ελέγχου
Υγεία 1η μεταβλητή I.1 Ετήσιος αριθμός επαφών θεραπευτικών ιατρικών επισκέψεων στο πλαίσιο του συστήματος πρωτοβάθμιας υγειονομικής περίθαλψης στις αγροτικές περιοχές ανά κάτοικο Υπερεκτίμηση του αποτελέσματος λόγω ακατάλληλης μεθόδου υπολογισμού
Καταβλήθηκε πληρωμή για «επιτευχθέντα αποτελέσματα», μολονότι η κατάσταση επιδεινώθηκε
Παρωχημένη τιμή βάσης
Τιμή βάσης (2012): 36· (2014) 38 - Τιμή-στόχος (2015): 40 - Τιμή που επιτεύχθηκε: 37

1) Παρωχημένη τιμή βάσης, διότι χρησιμοποιήθηκαν δεδομένα του 2012.
2) Ακατάλληλη μέθοδος υπολογισμού. Η πρόοδος έπρεπε να μετρηθεί ως εξής (37-36) / (40-36)=25 %.
Σημ.: Με τη μέθοδο της Επιτροπής (37/40=93 %), η πληρωμή για την «πρόοδο» που επιτεύχθηκε καταβάλλεται ακόμη και αν η τιμή βάσης παρέμεινε η ίδια. (36/40=90 %).
3) Επιδόσεις: Τα αποτελέσματα επιδεινώνονται από την έναρξη της ΔΣ
2 394 000 €
Υγεία 1η μεταβλητή I.11 Αριθμός των γενικών ιατρών που υπηρετούν
στα κέντρα πρωτοβάθμιας υγειονομικής περίθαλψης (ESSP) στις αγροτικές περιοχές
Καταβλήθηκε πληρωμή για «επιτευχθέντα αποτελέσματα», μολονότι η κατάσταση επιδεινώθηκε
Υπερεκτίμηση του αποτελέσματος λόγω ακατάλληλης μεθόδου υπολογισμού
Τιμή βάσης: 1066 - Τιμή-στόχος: 1300 - Τιμή που επιτεύχθηκε: 1057

1) Δεν υπάρχει πρόοδος, η κατάσταση επιδεινώνεται.
2) Ακατάλληλη μέθοδος υπολογισμού από την Επιτροπή (1057/1300=81 % της προόδου)
1 197 000 €
Υγεία 1η μεταβλητή I.7 Αριθμός διαβητικών ασθενών που παρακολουθήθηκαν σε δομές δημόσιας υγείας σε αγροτικές περιοχές Υπερεκτίμηση του αποτελέσματος λόγω ακατάλληλης μεθόδου υπολογισμού
Καμία επίπτωση στον ειδικό στόχο
Τιμή βάσης: 183 962 (2013) - Τιμή-στόχος: 225 000 - Τιμή που επιτεύχθηκε: 215 464
1) Η πρόοδος (2015) υπερεκτιμήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή χρησιμοποιώντας ακατάλληλη μέθοδο υπολογισμού: (215 464/225 000)=96 % που οδήγησε σε πληρωμή 100 %. Εντούτοις, η πρόοδος, στην καλύτερη περίπτωση, ήταν (215094-183 962)/(225 000-183 962)=77 %. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα την καταβολή πληρωμής σε ποσοστό μόνο 50 %. (Η τιμή βάσης αποτελεί το σημείο αφετηρίας για τη μέτρηση της προόδου)
2) Χρησιμοποιώντας την επικαιροποιημένη τιμή βάσης (2014) η πραγματική πρόοδος είναι στην πραγματικότητα μόλις: (215 464 - 191 250) / (225 000 - 191 250)=71 % (Η οποία οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα: πληρωμή 50 %)
3) Στόχος ήταν η άμβλυνση των ανισοτήτων μεταξύ αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος. Εντούτοις, ο δείκτης δεν μετρά το συγκεκριμένο στοιχείο και, επιπλέον, δεν έχει σημειωθεί πρόοδος προς την επίτευξη αυτού του στόχου. Στην έκθεση του εμπειρογνώμονα αναφέρεται ότι το ποσοστό μεταξύ αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος παρέμεινε σταθερό.
1 197 000 € 1 197 000 €
Υγεία 2η μεταβλητή I.7 Αριθμός διαβητικών ασθενών που παρακολουθήθηκαν σε εγκαταστάσεις δημόσιας υγείας σε αγροτικές περιοχές Καμία επίπτωση στον ειδικό στόχο Επιμέρους στόχος: 235 000 - Τιμή που επιτεύχθηκε: 235 094
Συγκεκριμένος στόχος ήταν η άμβλυνση των ανισοτήτων μεταξύ αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος. Εντούτοις, ο δείκτης δεν μετρά το συγκεκριμένο στοιχείο και δεν έχει σημειωθεί πρόοδος προς την επίτευξη αυτού του στόχου. Η κατάσταση επιδεινώθηκε παρά την ονομαστική αύξηση των αριθμητικών στοιχείων. Στην έκθεση του εμπειρογνώμονα αναφέρεται ότι το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης αυτής προέρχεται από το αστικό περιβάλλον.
3 291 667 €
Υγεία 1η μεταβλητή I.8 Αριθμός υπερτασικών ασθενών που νοσηλεύθηκαν σε δομές δημόσιας υγείας σε αγροτικές περιοχές Καμία επίπτωση στον ειδικό στόχο Επιμέρους στόχος: 300 000 - Τιμή που επιτεύχθηκε: 328 579
Ο στόχος ήταν η άμβλυνση των ανισοτήτων μεταξύ αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος. Εντούτοις, ο δείκτης δεν μετρά το συγκεκριμένο στοιχείο και δεν έχει σημειωθεί πρόοδος προς την επίτευξη αυτού του στόχου. Η κατάσταση επιδεινώθηκε (παρά την ονομαστική αύξηση των αριθμητικών στοιχείων). Στην έκθεση του εμπειρογνώμονα αναφέρεται ότι το σχετικό ποσοστό στο αγροτικό περιβάλλον δείχνει μικρή μείωση.
2 394 000 €
Υγεία 2η μεταβλητή I.8 Αριθμός υπερτασικών ασθενών που νοσηλεύθηκαν σε δομές δημόσιας υγείας σε αγροτικές περιοχές Καμία επίπτωση στον ειδικό στόχο Επιμέρους στόχος: 250 000 - Τιμή που επιτεύχθηκε: 281 677
Ο στόχος ήταν η άμβλυνση των ανισοτήτων μεταξύ αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος. Εντούτοις, ο δείκτης δεν μετρά το συγκεκριμένο στοιχείο και δεν έχει σημειωθεί πρόοδος προς την επίτευξη αυτού του στόχου. Η κατάσταση επιδεινώθηκε (παρά την ονομαστική αύξηση των αριθμητικών στοιχείων). Στην έκθεση του εμπειρογνώμονα αναφέρεται ότι η αύξηση που παρατηρήθηκε το 2016 προκύπτει κατά 56,6% από το αστικό περιβάλλον.
3 291 667 €
Υγεία 2η μεταβλητή I.6 Διαθεσιμότητα βασικών φαρμάκων στις δομές πρωτοβάθμιας υγειονομικής περίθαλψης (ESSP) Δεν υπάρχει τιμή βάσης
Καταβλήθηκε πληρωμή για τα «επιτευχθέντα αποτελέσματα», μολονότι η κατάσταση επιδεινώθηκε
Η κατάσταση επιδεινώθηκε από την έναρξη του προγράμματος: μολονότι η διαθεσιμότητα ήταν 82,71 % το 2016, για το 2017 μειώθηκε στο 79,71 %. 1 645 833 €
Υγεία 1η μεταβλητή I.9 Ύπαρξη και εφαρμογή ενός εθνικού σχεδίου υγείας για τα άτομα με αναπηρία Είχε ήδη επιτευχθεί πριν από την υπογραφή της συμφωνίας χρηματοδότηση
Παρωχημένη τιμή βάσης
Το σχέδιο δημοσιεύθηκε τον Οκτώβριο του 2015, κατόπιν διαδικασίας διαβούλευσης που είχε ήδη αρχίσει από το 2014. Η ΔΣ υπεγράφη τον Νοέμβριο του 2015 2 394 000 €
Υγεία 1η μεταβλητή I.3 Ποσοστό γεννήσεων (που υποβοηθήθηκαν από εξειδικευμένο προσωπικό) στις δομές δημόσιας υγείας στις αγροτικές περιοχές Παρωχημένη τιμή βάσης
Καταβλήθηκε πληρωμή για τα «αποτελέσματα» που επιτεύχθηκαν, μολονότι η κατάσταση επιδεινώθηκε
Τιμή βάσης (2012): 71 %· (2014): 86 % - Τιμή-στόχος (2015): 75 % - Τιμή που επιτεύχθηκε: 85,6 %
Δεν υπάρχει πραγματική πρόοδος: Η κατάσταση επιδεινώθηκε το 2015 σε σύγκριση με το 2014 (παρωχημένη τιμή βάσης / τιμή-στόχος)
2 394 000 €
Υγεία 2η μεταβλητή I.3 Ποσοστό γεννήσεων (που υποβοηθήθηκαν από εξειδικευμένο προσωπικό) στις εγκαταστάσεις δημόσιας υγείας στις αγροτικές περιοχές Παρωχημένη τιμή βάσης
Καταβλήθηκε πληρωμή για τα «αποτελέσματα» που επιτεύχθηκαν, μολονότι η κατάσταση επιδεινώθηκε
Τιμή βάσης (2012): 71 %· (2014): 86 % - Τιμή-στόχος (2015): 75 %· (2016) - Τιμή που επιτεύχθηκε (2015): 85,6 %· (2016): 85 %
Δεν υπάρχει πραγματική πρόοδος: η κατάσταση επιδεινώθηκε από την έναρξη της ΔΣ.
3 291 667 €
4 788 000 € 19 899 834 €
Τομέας Δόση Δείκτης Πρόβλημα Περιστατικά Δημοσιονομική επίπτωση (ποσό που καταβλήθηκε εσφαλμένα) Τακτική πληρωμή που, ωστόσο, δεν συμβάλλει στον στόχο του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης Ανεπαρκείς διαδικασίες ελέγχου
Κοινωνική προστασία 1η μεταβλητή 1.2. Ύπαρξη τριετούς δημοσιονομικού προγραμματισμού για τους κοινωνικούς τομείς Δεν επιτεύχθηκε/Ακατάλληλη πηγή επαλήθευσης Για την περίοδο 2017-2020 απαιτείτο τριετές σχέδιο προϋπολογισμού για τον τομέα των κοινωνικών υπηρεσιών, προκειμένου να θεωρείται ότι επιτεύχθηκε ο δείκτης, ωστόσο η αντιπροσωπεία της ΕΕ ήταν ικανοποιημένη με την ύπαρξη «επαρκούς προόδου στις επενδύσεις στον κοινωνικό τομέα». Η αντιπροσωπεία της ΕΕ βάσισε τη γνώμη της σε ιστορικά αριθμητικά στοιχεία σχετικά με τα έτη 2017 και 2018 και τις προβλέψεις για το 2019. Το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών παραδέχθηκε ότι δεν είχε καταρτιστεί τέτοιου είδους σχέδιο. Επιπλέον, το Υπουργείο ζήτησε τεχνική βοήθεια, δεδομένου ότι δεν διέθετε την αναγκαία εμπειρογνωσία για την κατάρτιση τέτοιου είδους σχεδίου για τον κοινωνικό τομέα. 2 000 000 €
Κοινωνική προστασία 1η μεταβλητή 2.4. Συνολική ιατρική κάλυψη του πληθυσμού Ακατάλληλη πηγή επαλήθευσης / Αντίφαση με άλλες πηγές επαλήθευσης
(η επίτευξη δεν είναι εγγυημένη)
Το ANAM (Agence nationale de l'assurance maladie) υπέβαλε ένα αρχείο Excel με τα δεδομένα ανά κατηγορία πληθυσμού των ασφαλισμένων. Τα δεδομένα δεν μπορούσαν να αντιστοιχιστούν με εκείνα της ετήσιας έκθεσής του, και η αντιπροσωπεία της ΕΕ δεν προέβη ούτε σε ελέγχους διασταύρωσης των δεδομένων με άλλες πηγές. Επιπροσθέτως, τα δεδομένα για το 2017 αντιπαραβλήθηκαν με τον πληθυσμό του 2014 (ο οποίος ήταν μικρότερος συγκριτικά με εκείνον του 2017) για τον υπολογισμό της κάλυψης του μαροκινού πληθυσμού. Σύμφωνα με τις εκθέσεις της εθνικής στατιστικής υπηρεσίας και του «Office National du Développement Humain», η συνολική ιατρική κάλυψη ήταν μόλις 46,6 % και 53,8 % αντίστοιχα για το 2017, ποσοστό που είναι χαμηλότερο ακόμη και από την τιμή βάσης.

Το ANAM βάσισε τα δεδομένα του στις κάρτες που διανεμήθηκαν (RAMED), και η εθνική στατιστική υπηρεσία τα αποτελέσματά της στις προφορικές απαντήσεις που έδωσε το δείγμα των νοικοκυριών στο ερώτημα του αν διαθέτουν κάρτα RAMED. Σε μια άλλη μελέτη της εθνικής στατιστικής υπηρεσίας διαπιστώθηκε ότι μόλις το 30 % των κατόχων κάρτας είχαν πράγματι το δικαίωμα να διαθέτουν κάρτα RAMED. Οι άλλοι κάτοχοι κάρτας είχαν αρκετό εισόδημα για να καλύψουν μια κανονική ασφάλιση υγείας. Εν προκειμένω, τα αριθμητικά στοιχεία του ANAM δεν μπορούν να θεωρηθούν όντως αξιόπιστα.
2 000 000 €
2 000 000 € 2 000 000 €
Δικαιοσύνη 1η μεταβλητή 3: Εξορθολογισμός του δικαστικού χάρτη Δεν επιτεύχθηκε/Ακατάλληλη πηγή επαλήθευσης Η τιμή-στόχος β του δείκτη 3 δεν επιτεύχθηκε. Συνολικά έως τα τέλη του 2017 έπρεπε να λειτουργούν 72 δικαστικά κέντρα. Εξ αυτών, 64 λειτουργούσαν ήδη και 8 έπρεπε να ενεργοποιηθούν. Μόνον ένα από αυτά τα οκτώ είχε ενεργοποιηθεί (Tarfaya) μέχρι τον Δεκέμβριο του 2018, ήτοι ένα έτος μετά την απόφαση εκταμίευσης. 800 000 €
Δικαιοσύνη 1η μεταβλητή 4: Διαθεσιμότητα δικαστικής συνδρομής Δεν επιτεύχθηκε/Ακατάλληλη πηγή επαλήθευσης Η πηγή επαλήθευσης που χρησιμοποιήθηκε (RAMED) δεν αποτελεί κατάλληλο μέσο για τη μέτρηση της επίτευξης του εν λόγω δείκτη, ούτε συγκαταλεγόταν στις πηγές επαλήθευσης που αναφέρονται στη συμφωνία χρηματοδότησης. Επιπλέον, η κάρτα RAMED δεν μπορεί να θεωρείται αξιόπιστη πηγή, δεδομένης της εστίασης στη βελτίωση της αξιοπιστίας της στο πλαίσιο του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης για την κοινωνική προστασία. 1 280 000 €
Δικαιοσύνη 1η μεταβλητή 9: Ψηφιοποίηση των δικαστικών υπηρεσιών Ακατάλληλη πηγή επαλήθευσης Η πηγή επαλήθευσης «ετήσια έκθεση του Υπουργείου Δικαιοσύνης» δεν υποβλήθηκε. Πραγματοποιήθηκε αποστολή επαλήθευσης τον Ιανουάριο του 2018, ενώ η πληρωμή είχε ήδη λάβει χώρα τον Δεκέμβριο του 2017. 1 600 000 €
3 680 000 €
Τομέας Δόση Δείκτης Πρόβλημα Πραγματικά περιστατικά Δημοσιονομική επίπτωση (ποσό που καταβλήθηκε εσφαλμένα) Τακτική πληρωμή που, ωστόσο, δεν συμβάλλει στον στόχο του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης Ανεπαρκείς διαδικασίες ελέγχου
PACC 1η μεταβλητή T1D1: Αριθμός καταγεγραμμένων «αυτοεπιχειρηματιών» και κατόχων καρτών Ακατάλληλη πηγή επαλήθευσης Ο αριθμός των «αυτοεπιχειρηματιών» (δείκτες T1D1 έως T1D4) προκύπτει από τις εκθέσεις του Maroc PME. Η διαχείριση της βάσης δεδομένων πραγματοποιείται από τη Maroc Poste· δεν διενεργήθηκαν έλεγχοι από την αντιπροσωπεία της ΕΕ ή τους εμπειρογνώμονες προκειμένου να εξακριβωθεί η ακρίβεια των πληροφοριών. Ο αριθμός των κατόχων κάρτας δεν διασφαλίζει ότι οι άνθρωποι αυτοί έχουν πράγματι επίσημη δραστηριότητα ως «αυτοεπιχειρηματίες». Ελεγκτικές δοκιμασίες που διενεργήθηκαν σε δείγμα «αυτοεπιχειρηματιών» κατά την επίσκεψή μας στο Μαρόκο επιβεβαίωσαν ότι η βάση δεδομένων δεν ήταν ακριβής. Επιπλέον, υπάρχει σημαντική αναντιστοιχία μεταξύ του αριθμού των κατόχων της σχετικής κάρτας και όσων υποβάλλουν φορολογική δήλωση. 2 400 000 €
PACC 1η μεταβλητή T1D3: Δύο μελέτες σκοπιμότητας για βιομηχανικά πάρκα Ακατάλληλη πηγή επαλήθευσης Καταρτίστηκαν μελέτες για ζώνες οικονομικής δραστηριότητας και όχι για ολοκληρωμένα βιομηχανικά πάρκα, όπως προβλεπόταν στο σχέδιο βιομηχανικής επιτάχυνσης. 2 400 000 €
PACC 1η μεταβλητή T1D6: Αξιολόγηση του εθνικού σχεδίου για την απλούστευση των διαδικασιών Δεν επιτεύχθηκαν Η αξιολόγηση δεν υποβλήθηκε εγκαίρως (μόνον ένα έτος μετά). Επομένως, ούτε ο δείκτης T1D5 μπόρεσε να επαληθευθεί. 2 400 000 €
PACC 2η μεταβλητή T2D1: Αριθμός καταγεγραμμένων «αυτοεπιχειρηματιών» και κατόχων καρτών Ακατάλληλη πηγή επαλήθευσης Βλέπε T1D1 2 400 000 €
9 600 000 €
6 788 000 € 19 899 834 € 15 280 000 €

* Στις 31 Μαΐου 2019, η Επιτροπή ενημέρωσε το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών ότι τα ποσά που αφορούσαν τους δείκτες 1 και 11 θα αφαιρεθούν από την πληρωμή της επόμενης μεταβλητής δόσης.

Πηγή: Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο.

Παράρτημα VII – Εξέλιξη των βασικών δεικτών

Πηγή: Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο.

Παράρτημα VIII – Βαθμολογία των συμβάσεων δημοσιονομικής στήριξης ανά τομέα

Τομέας Υγεία Κοινωνική προστασία Δικαιοσύνη PACC
Διάρκεια της σύμβασης (μήνες) 60 60 60 (παρατάθηκε σε 84) 60 (παρατάθηκε σε 72)
Έτος σύμβασης 2014 2017 2015 2016
Ερώτημα ελέγχου 1. Διαχειρίστηκαν κατάλληλα η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ τη στήριξη της ΕΕ προς το Μαρόκο; 1.1. Εντόπισαν η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ τους τομείς προτεραιότητας και διέθεσαν τη χρηματοδότηση αναλόγως; Υπάρχει συμπληρωματικότητα με τη λοιπή στήριξη της ΕΕ στη χώρα.
1.2. Σχεδίασε η Επιτροπή ικανοποιητικά τα προγράμματα/έργα της; Οι προϋποθέσεις της δημοσιονομικής στήριξης ευθυγραμμίζονται με το σχέδιο δράσης της ΕΕ για το Μαρόκο.
Οι προϋποθέσεις δημοσιονομικής στήριξης έχουν σχεδιαστεί με στόχο την αποτελεσματική στήριξη των μεταρρυθμίσεων.
Οι δράσεις της ΕΕ συμβάλλουν στην ικανοποίηση των αναγκών του τομέα.
Οι δράσεις της ΕΕ σχεδιάζονται κατά τρόπο που να εξασφαλίζει την αντικειμενική παρακολούθηση των επιδόσεων.
Ο σχεδιασμός των προγραμμάτων λαμβάνει υπόψη τα διδάγματα που αντλήθηκαν από προηγούμενα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης. Δεν υπάρχει προηγούμενο πρόγραμμα. Δεν υπάρχει προηγούμενο πρόγραμμα.
1.3. Συντονίστηκαν ικανοποιητικά τα προγράμματα/έργα με τις δράσεις άλλων ενδιαφερομένων; Ο προγραμματισμός, η κατανομή της χρηματοδότησης και η υλοποίηση των προγραμμάτων συντονίζεται ικανοποιητικά με τις δράσεις άλλων χορηγών βοήθειας
Έχουν καθοριστεί ρυθμίσεις συντονισμού στο επίπεδο των χορηγών βοήθειας. Πραγματοποιείται ανταλλαγή πληροφοριών με άλλους χορηγούς βοήθειας σε τακτική βάση.
1.4. Ήταν ικανοποιητική η παρακολούθηση και η αξιολόγηση των προγραμμάτων/έργων από την Επιτροπή; Η υλοποίηση λαμβάνει χώρα σύμφωνα με τα προβλεπόμενα (χρονοδιάγραμμα, προϋπολογισμός, δραστηριότητες). Οι αποκλίσεις αιτιολογούνται δεόντως. Ελήφθησαν κατά περίπτωση διορθωτικά μέτρα.
Τηρήθηκαν οι προϋποθέσεις της δημοσιονομικής στήριξης.
Ο (τομεακός) διάλογος πολιτικής πραγματοποιήθηκε σε τακτική βάση, ήταν συναφής και έδωσε τη δυνατότητα εξέτασης των προγραμμάτων και προϋποθέσεων αρκετά αναλυτικά.
Η Επιτροπή διενεργεί τακτικά επιτόπιες επισκέψεις και αξιολογήσεις. Αυτές τεκμηριώνονται και οι συστάσεις που διατυπώνονται παρακολουθούνται ως προς τη συνέχεια που δίδεται σε αυτές.
Ερώτημα ελέγχου 2. Επιτεύχθηκαν οι στόχοι της στήριξης της ΕΕ προς το Μαρόκο; 2.1. Επιτεύχθηκαν τα προβλεπόμενα αποτελέσματα; Οι προβλεπόμενες εκροές επιτεύχθηκαν. σε εξέλιξη, αλλά με καθυστέρηση σε εξέλιξη σε εξέλιξη, αλλά με καθυστέρηση σε εξέλιξη, αλλά με καθυστέρηση
Οι εκταμιεύσεις βασίστηκαν στην επίτευξη των τιμών-στόχου που είχαν οριστεί για τους δείκτες, και σε αξιόπιστα και συναφή αποδεικτικά στοιχεία ελέγχου για την επίτευξή τους.
Η τεχνική βοήθεια που παρασχέθηκε είναι επαρκής, έγκαιρη και καλώς στοχευμένη, και επιπλέον υποστηρίζει το πλαίσιο του διαλόγου πολιτικής.
Η δημοσιονομική στήριξη υποστήριξε τις αναμενόμενες μεταρρυθμίσεις στη διατύπωση των τομεακών πολιτικών ή/και την κατάρτιση των διαδικασιών υλοποίησης
2.2. Έλαβε αποτελεσματικά υπόψη της η Επιτροπή τα οριζόντια ζητήματα (ισότητα των φύλων και ανθρώπινα δικαιώματα) κατά την παροχή της βοήθειάς της στο Μαρόκο; Η δημοσιονομική στήριξη συνέβαλε στο να ληφθούν υπόψη τα οριζόντια ζητήματα (ισότητα των φύλων και ανθρώπινα δικαιώματα).
Η ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα εξετάστηκαν στο πλαίσιο του (τομεακού) διαλόγου πολιτικής.

Υπόμνημα - Χρησιμοποιήθηκαν τα ακόλουθα επίπεδα αξιολόγησης:

Ικανοποίηση του κριτηρίου
Μερική ικανοποίηση του κριτηρίου
Μη ικανοποίηση του κριτηρίου

Πηγή: Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο.

Aκρωνύμια και συντομογραφίες

ADB: Αφρικανική Τράπεζα Ανάπτυξης

PACC: Programme d’appui à la croissance verte et la compétitivité du Maroc

ΔΕΕ: Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης

ΔΣ: Δημοσιονομική στήριξη

ΕΕ: Ευρωπαϊκή Ένωση

ΕΜΓ: Ευρωπαϊκός μηχανισμός γειτονίας

ΕΠΓ: Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας

ΕΠΣ: Ενιαίο πλαίσιο στήριξης

ΕΥΕΔ: Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης

ΜΜΕ: Μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις

Απαντήσεις της Επιτροπής και της ΕΥΕΔ

Σύνοψη

I

Το Μαρόκο είναι σημαντικός εταίρος για την ΕΕ, με τον οποίο μοιράζεται σύνορα, αξίες και φιλοδοξίες. Μετά την ψήφιση του νέου του Συντάγματος το 2011, το Μαρόκο έχει δρομολογήσει μια φιλόδοξη διαδικασία μεταρρύθμισης η οποία αποσκοπεί στην ενίσχυση της ελευθερίας, της δημοκρατίας και της ευημερίας για τους Μαροκινούς πολίτες. Στο πλαίσιο της Πολιτικής Γειτονίας της, η ΕΕ στηρίζει με σθένος το Μαρόκο καθώς αυτό εργάζεται για να επιτύχει αυτούς τους στόχους.

Παρά τις προκλήσεις που χαρακτηρίζουν το πολιτικό κλίμα εντός του οποίου διαμορφώνονται οι σχέσεις ΕΕ/Μαρόκου τα τελευταία χρόνια, η συνεργασία της ΕΕ έχει συμβάλει στη σημαντική οικονομική, κοινωνική και θεσμική πρόοδο του Μαρόκου.

Για παράδειγμα:

  • Η μητρική θνησιμότητα στο Μαρόκο μειώθηκε κατά 35 % μεταξύ του 2012 και του 2016, ενώ παρατηρήθηκε αύξηση της πρόσβασης σε κέντρα υγείας για τον αγροτικό πληθυσμό. Η πρόσβαση σε φάρμακα έχει βελτιωθεί σημαντικά, με αύξηση 39 % στις πωλήσεις γενόσημων φαρμάκων. Η ΕΕ στηρίζει τις μεταρρυθμίσεις στον τομέα της υγείας από το 2009.
  • Η κατάταξη του Μαρόκου στην έκθεση «Doing Business» της Παγκόσμιας Τράπεζας έχει ανέβει από την 128η θέση το 2010 στην 60ή θέση το 2018. Από το 2009, η ΕΕ στηρίζει τις προσπάθειες του Μαρόκου να βελτιώσει το επιχειρηματικό κλίμα στη χώρα.
  • Μέσω της στήριξης στον τομέα της δικαιοσύνης, η ΕΕ έχει υπάρξει μάρτυρας της σύστασης του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου, μιας συνταγματικής αρχής η οποία είναι επιφορτισμένη με τη διαφύλαξη της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης και των δικαστικών. Αυτό αποτελεί σημαντικό επίτευγμα στο θεσμικό πλαίσιο της Βόρειας Αφρικής.
  • Η στήριξη της ΕΕ στον τομέα της κοινωνικής προστασίας έχει συνοδεύσει μεταρρυθμίσεις και έχει οδηγήσει στη διαμόρφωση μιας ενιαίας πολιτικής στον εν λόγω τομέα. Δρομολογείται επί του παρόντος η χρήση ατομικού αριθμού κοινωνικής ασφάλισης, σύμφωνα με τις συστάσεις πολιτικής της ΕΕ. Η χρήση αυτού του αριθμού θα βελτιώσει την πρόσβαση για τα ευάλωτα άτομα και θα ενισχύσει την αποδοτικότητα.

Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ είναι της άποψης ότι η αξιολόγηση του ευρέος φάσματος προϋποθέσεων και άλλων χρηματοδοτούμενων από την ΕΕ συμπληρωματικών δραστηριοτήτων, οι οποίες υπερβαίνουν τις πληρωμές μεταβλητών δόσεων στο πλαίσιο της δημοσιονομικής στήριξης, προσφέρει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της αποτελεσματικότητας και του αντικτύπου της συνεργασίας της ΕΕ στο Μαρόκο και παρέχει ορθότερη κατανόηση του μέσου δημοσιονομικής στήριξης.

Οι δείκτες επιπέδου του αντικτύπου εξαρτώνται από ποικίλους συμβάλλοντες παράγοντες και χρειάζεται περισσότερος χρόνος για τη μεταβολή τους σε σχέση με το χρονικό διάστημα στο οποίο εκτείνονται τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης.

Τέλος, η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ επισημαίνουν ότι στην αξιολόγηση της αναπτυξιακής συνεργασίας της ΕΕ από ομοτίμους του ΟΟΣΑ του 2018 αναφέρεται ότι η χρήση δημοσιονομικής στήριξης ενισχύει την ανάληψη ίδιας ευθύνης και τη συμμετοχικότητα σε χώρες-εταίρους. Τα προγράμματα που είναι ευθυγραμμισμένα με εθνικές πολιτικές και δομές υλοποίησης αυξάνουν την εγχώρια λογοδοσία και διασφαλίζουν τη βιωσιμότητα των μεταρρυθμίσεων. Κατά συνέπεια, η δημοσιονομική στήριξη ενθαρρύνει την ανάπτυξη εθνικών ικανοτήτων για την υλοποίηση μεταρρυθμίσεων που θα έχουν μακροχρόνιο αντίκτυπο. Στο Μαρόκο, η στήριξη αυτή έχει παράσχει σημαντική μόχλευση για την ανάπτυξη ουσιώδους διαλόγου πολιτικής με τις αρχές σχετικά με μεταρρυθμίσεις. Οι γενικές προϋποθέσεις για την παροχή δημοσιονομικής στήριξης ενισχύουν τη διαφάνεια, τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση και τις συνετές μακροοικονομικές πολιτικές.

II

Τα αριθμητικά στοιχεία που αναφέρονται αντιστοιχούν σε όλες τις συμβάσεις και πληρωμές στο πλαίσιο του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης σε όλους τους τομείς, που συνάφθηκαν και πραγματοποιήθηκαν κατά την περίοδο 2014-2018, όχι μόνο στους 4 τομείς που ελέγχθηκαν. Το πιο σημαντικό είναι ότι το αριθμητικό στοιχείο για τις πληρωμές μπορεί να είναι παραπλανητικό, δεδομένου ότι δίνει την εντύπωση ότι το επίπεδο εκτέλεσης πράξεων πληρωμής είναι χαμηλό σε σύγκριση με το ποσό για το οποίο αναλήφθηκαν υποχρεώσεις, καθώς η περίοδος που κάλυψε ο έλεγχος (2014-2018) δεν καλύπτει τη συνολική περίοδο υλοποίησης των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης.

Η αξία των συμβάσεων δημοσιονομικής στήριξης που υπογράφηκαν κατά την υπό εξέταση περίοδο, για όλους τους τομείς που κάλυπτε η δημοσιονομική στήριξη, ανερχόταν σε 562 εκατομμύρια EUR και οι πληρωμές που πραγματοποιήθηκαν ανέρχονταν σε 206 εκατομμύρια EUR. Οι πληρωμές για αρκετές από αυτές τις συμβάσεις δημοσιονομικής στήριξης βρίσκονται σε εξέλιξη. Δεδομένου του μεγάλου μεριδίου των τακτικών δαπανών και της φύσης της στήριξης της ΕΕ, τα κονδύλια δημοσιονομικής στήριξης θα πρέπει να συγκρίνονται με τον προϋπολογισμό επενδύσεων. Κατά την περίοδο που ελέγχθηκε, η δημοσιονομική στήριξη αντιπροσώπευε περίπου το 2,0 % του συνολικού εθνικού προϋπολογισμού επενδύσεων.

III

Τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης έχουν σχεδιαστεί σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη, λαμβανομένων υπόψη των ειδικών ανά χώρα συνθηκών και σύμφωνα με επίσημες, διαρθρωμένες διαδικασίες παρακολούθησης.

Η Επιτροπή εξασφαλίζει ανοικτό διάλογο και συνεχή συντονισμό με τα κράτη μέλη της ΕΕ μέσω θεματικών ομάδων, τακτικών συναντήσεων συντονισμού και κοινού προγραμματισμού. Ωστόσο, παρότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για τη διευκόλυνση του συντονισμού των χορηγών βοήθειας σε χώρες-εταίρους, η ευθύνη βαρύνει εντέλει την κυβέρνηση που λαμβάνει τη στήριξη.

IV

Η Επιτροπή έχει μια σαφή στρατηγική όσον αφορά τις σχέσεις της με το Μαρόκο, η οποία εντάσσεται στο ενιαίο πλαίσιο στήριξης (ΕΠΣ) που βασίζεται στη συμφωνία σύνδεσης.

Δεδομένου ότι ο διάλογος πολιτικής δεν ανεστάλη ποτέ κατά την περίοδο που οι πολιτικές σχέσεις μεταξύ της ΕΕ και του Μαρόκου ήταν δυσχερείς, η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν συνέτρεχαν λόγοι για ανάπτυξη εναλλακτικής στρατηγικής.

Οι οδηγίες για τον διάλογο πολιτικής στο πλαίσιο της δημοσιονομικής στήριξης, όπως ορίζονται στις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη, έχουν τηρηθεί. Τα αποτελέσματα του διαλόγου πολιτικής αποτελούν και θα αποτελούν σημαντικό μέρος κάθε αξιολόγησης. Ωστόσο, η Επιτροπή θα ήθελε να επισημάνει τον πολιτικά ευαίσθητο χαρακτήρα των μεταρρυθμίσεων και των πολιτικών στόχων και, συνεπώς, θεωρεί ότι θα εξακολουθούν να θεσπίζονται στρατηγικές διαλόγου για την προστασία των συμφερόντων της Επιτροπής.

Όσον αφορά τον διάλογο πολιτικής, η διεξαγωγή του διασφαλίστηκε για το σύνολο της περιόδου μέσω του συντονισμού με το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών (εθνικός συντονιστής – πλαίσιο παγκόσμιου διαλόγου). Για ειδικά έργα/προγράμματα, κατοχυρώνεται στις συμφωνίες χρηματοδότησης μέσω υποχρεωτικών διευθυνουσών επιτροπών με το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών και τους δικαιούχους.

Όσον αφορά τον διάλογο πολιτικής, η διεξαγωγή του διασφαλίστηκε για το σύνολο της περιόδου μέσω του συντονισμού με το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών (εθνικός συντονιστής – πλαίσιο παγκόσμιου διαλόγου). Για ειδικά έργα/προγράμματα, κατοχυρώνεται στις συμφωνίες χρηματοδότησης μέσω υποχρεωτικών διευθυνουσών επιτροπών με το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών και τους δικαιούχους.

Τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης που ελέγχθηκαν εφαρμόζονται εδώ και λιγότερο από τέσσερα έτη και η Επιτροπή είναι της άποψης ότι έχει σημειωθεί ικανοποιητική πρόοδος. Πρέπει να ληφθούν υπόψη ο πολύπλοκος και ευαίσθητος χαρακτήρας των μεταρρυθμίσεων που αναλαμβάνει το Μαρόκο με τη στήριξη της ΕΕ και το χρονικό διάστημα που απαιτείται για την πλήρη υλοποίησή τους.

Στόχος των εν λόγω προγραμμάτων είναι η υποστήριξη των εθνικών μεταρρυθμίσεων και οι δείκτες τους αντανακλούν το επίπεδο φιλοδοξίας του προγράμματος μεταρρυθμίσεων της χώρας-εταίρου.

Οι διαδικασίες παρακολούθησης και η μεθοδολογία για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων ορίζονται με σαφήνεια στις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη, και έχουν ακολουθηθεί.

VI

Κατά την περίοδο που ελέγχθηκε, σημειώθηκαν ορισμένες βελτιώσεις στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της ισότητας των φύλων. Εντούτοις, η βαθιά, βιώσιμη κοινωνική αλλαγή είναι προϊόν μιας σταδιακής και μακροπρόθεσμης διαδικασίας. Η μέτρηση της προόδου σε αυτούς τους τομείς σε σύντομο χρονικό διάστημα με τη χρήση δεικτών μακροπρόθεσμων τάσεων δεν μπορεί να παράσχει ακριβή εικόνα της κατάστασης. Περαιτέρω αναλυτική επεξήγηση της θέσης της Επιτροπής παρέχεται στις παρατηρήσεις για τα σχετικά σημεία (βλέπε απαντήσεις της Επιτροπής στα σημεία 96 έως 100).

VII

Βλέπε απαντήσεις της Επιτροπής στις συστάσεις.

Εισαγωγή

Πλαίσιο 2 – Σύνοψη των αποφάσεων του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ)

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι: 1) υπάρχουν και άλλες σχετικές αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (διατάξεις στις υποθέσεις T-180/14 και T-275/18), 2) το ότι από την απόφαση που εκδόθηκε στην υπόθεση C-104/16P προκύπτει ότι, από νομική άποψη, απαιτείται συναίνεση δεν απορρέει απαραίτητα από το σκεπτικό του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την αδυναμία εφαρμογής της συμφωνίας σύνδεσης, 3) η νέα αλιευτική συμφωνία ήταν μια νέα συμφωνία και όχι απλώς μια αναθεωρημένη συμφωνία, και 4) σε συνέχεια της ανταλλαγής επιστολών, τα προϊόντα καταγωγής Δυτικής Σαχάρας αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο όσον αφορά το όφελος από τις ίδιες δασμολογικές προτιμήσεις με τα προϊόντα καταγωγής Μαρόκου, τα οποία δεν θα πρέπει να θεωρείται ότι θα πρέπει να εξομοιώνονται.

Παρατηρήσεις

21

Η καταπολέμηση της διαφθοράς επιχειρείται επίσης μέσω άλλων οδών, όπως ο τακτικός διάλογος πολιτικής, η αδελφοποίηση, τα περιφερειακά προγράμματα, η παροχή στήριξης στην κοινωνία των πολιτών και τα γενικά κριτήρια επιλεξιμότητας σχετικά με τη διαχείριση των δημόσιων οικονομικών και τη διαφάνεια.

23

Οι ετήσιες εκθέσεις του ΕΕΣ χρησιμοποιούνται τακτικά ως πηγή πληροφοριών για πολλούς από τους τομείς που στηρίζει η Επιτροπή, όποτε κρίνεται σκόπιμο.

26

Το ενιαίο πλαίσιο στήριξης είναι το μέσο υλοποίησης του σχεδίου δράσης που θέτει σε εφαρμογή το προηγμένο καθεστώς. Οι τομείς προτεραιότητας που έχουν προσδιοριστεί προέρχονται από το ίδιο το πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων του Μαρόκου, το οποίο περιλαμβάνεται στο Σύνταγμα του 2011.

Παρότι υπάρχει περιθώριο για ενοποίηση και συγκέντρωση σε ορισμένο βαθμό, ο περιορισμός σε μόνο τρεις (παραδοσιακούς) τομείς θα είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της μόχλευσης πολιτικής της Επιτροπής και θα αντίκειτο στο πνεύμα του σχεδίου δράσης που θέτει σε εφαρμογή το προηγμένο καθεστώς. Δεδομένης της σημασίας των μεταρρυθμίσεων που πραγματοποιεί το Μαρόκο, κρίθηκε σκόπιμο, από πολιτική άποψη, να στηριχθούν εκείνες που ήταν i) σύμφωνες με το ΕΠΣ και ii) σημαντικές για την ανάπτυξη του Μαρόκου.

27

Σε συνέχεια των πληροφοριών που παρασχέθηκαν στην αντιπροσωπεία από τις κεντρικές υπηρεσίες όσον αφορά το ποσό των ετήσιων προγραμμάτων δράσης, το ενδεικτικό χρηματοδοτικό κονδύλιο για κάθε πρόγραμμα συζητείται μεταξύ της αντιπροσωπείας και των Μαροκινών εταίρων. Στη συνέχεια, οι προτάσεις της αντιπροσωπείας επισημοποιούνται σε ένα υπόμνημα που υποβάλλεται από τη ΓΔ NEAR στον Επίτροπο και στο οποίο προτείνεται η κατανομή του κονδυλίου για τα ετήσια προγράμματα δράσης σε προγράμματα. Το εν λόγω υπόμνημα εγκρίνεται στη συνέχεια από την Επιτροπή, αφού τα κράτη μέλη διατυπώσουν τη γνώμη τους στο πλαίσιο της διαδικασίας επιτροπολογίας. Η Επιτροπή θεωρεί ότι ο φάκελος προετοιμασίας για κάθε παρέμβαση είναι πλήρης και πλήρως τεκμηριωμένος.

32

Δεδομένης της μακροχρόνιας στρατηγικής σημασίας του Μαρόκου για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Επιτροπή, από κοινού με την ΕΥΕΔ και τα κράτη μέλη, θεώρησε ότι η πρώτη προτεραιότητα ήταν η εκ νέου ανάπτυξη δεσμών και η επιδίωξη συνεργασίας με το Μαρόκο, συμπεριλαμβανομένης τεχνικής και χρηματοδοτικής συνεργασίας και, συνακόλουθα, δημοσιονομικής στήριξης. Τα κράτη μέλη υποστήριξαν ένθερμα την προσέγγιση της Επιτροπής να συνεχίσει τον προγραμματισμό των δραστηριοτήτων συνεργασίας του 2016, εγκρίνοντας παράλληλα την προσέγγιση της Επιτροπής για τον μελλοντικό προγραμματισμό. Επιπλέον, τον Οκτώβριο του 2018, τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της Επιτροπής του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Γειτονίας (ΕΜΓ) κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι προτεραιότητες του ενιαίου πλαισίου στήριξης (ΕΠΣ) εξακολουθούσαν να είναι συναφείς και ενέκριναν ομόφωνα την πρόταση της Επιτροπής για παράταση του ΕΠΣ έως το 2018. Τα ίδια συμπεράσματα επαναλήφθηκαν για την περίοδο 2019-2020 κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης της Επιτροπής του ΕΜΓ της 03/07/2019, όπου εκφράστηκε η ίδια υποστήριξη.

Το ισχύον ΕΠΣ κάλυπτε την περίοδο έως το τέλος του 2017, συνεπώς δεν υπήρχε λόγος να επανεξεταστούν οι προτεραιότητες το 2015. Το γεγονός ότι το 2017 η Επιτροπή αποφάσισε να παρατείνει το προηγμένο καθεστώς και το ΕΠΣ έως το 2018 αντί να συζητήσει νέες «προτεραιότητες εταιρικής σχέσης» δεν υπονόμευσε σε καμία περίπτωση τον προγραμματισμό του ΕΜΓ για την περίοδο 2018-2020. Οι προτεραιότητες που προσδιορίζονταν στο ΕΠΣ για την περίοδο 2014-2017 συνέχισαν να ισχύουν και παρείχαν στην Επιτροπή τη δυνατότητα να προγραμματίσει τους πόρους του ΕΜΓ αναλόγως και να εξασφαλίσει συνέχεια και συνοχή στις δραστηριότητες συνεργασίας.

Το γεγονός ότι οι τομείς που προσδιορίζονται στο αρχικό ΕΠΣ για την περίοδο 2014-2017 συνεχίζουν να είναι συναφείς επιβεβαιώνεται από τις «νέες» προτεραιότητες που προσδιορίστηκαν κατά τη διάρκεια του Συμβουλίου Σύνδεσης ΕΕ-Μαρόκου που πραγματοποιήθηκε την 27η Ιουνίου 2019 και οι οποίες συζητήθηκαν διεξοδικά με τα κράτη μέλη και το Μαρόκο ως κατευθυντήριες γραμμές για το μέλλον της εταιρικής σχέσης.

33

Κατά τη διάρκεια της αναστολής του διαλόγου, η Επιτροπή υιοθέτησε μια ρεαλιστική προσέγγιση για τη συνεργασία, ενώ συνέχισε να παρέχει δημοσιονομική στήριξη και να συνεργάζεται σε τομείς που κάλυπτε το ΕΠΣ. Αυτή η προσέγγιση εγκρίθηκε από τα κράτη μέλη στο Συμβούλιο.  Παρότι κατά τη διάρκεια της αναστολής του διαλόγου δεν διεξαγόταν επίσημος πολιτικός διάλογος, όπως προβλέπεται στη συμφωνία σύνδεσης, ο πολιτικός διάλογος υψηλού επιπέδου συνεχίστηκε, για παράδειγμα στο πλαίσιο της συνάντησης του Αναπληρωτή Υπουργού Εξωτερικών Bourita με τον Πρόεδρο Γιούνκερ και την ΥΕ/ΑΠ στις 07/02/2017.

34

Δεδομένου ότι η Ινδία και η Κίνα δεν είναι μέλη της Επιτροπής Αναπτυξιακής Βοήθειας του ΟΟΣΑ, υπόκεινται σε μικρότερο βαθμό σε διεθνείς δεσμεύσεις για συντονισμό.

39

Η Επιτροπή θα ήθελε να υπογραμμίσει ότι ο αντίκτυπος είναι το μεσοπρόθεσμο προς μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα των μεταρρυθμίσεων που υλοποιούνται σε στάδια. Όταν τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης αρχίζουν να εφαρμόζονται στην αρχή της μεταρρύθμισης, ο αντίκτυπος δεν θα είναι μετρήσιμος προτού παρέλθει ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, πιθανότατα μετά το τέλος του 3ετούς προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης.

Ενώ οι δείκτες για την εκταμίευση των μεταβλητών δόσεων είναι ένα μόνο στοιχείο, το επίπεδο εκταμίευσης μπορεί να αποτελεί ένδειξη του βαθμού φιλοδοξίας (ή, τουλάχιστον, του βαθμού δυσκολίας, ο οποίος θα πρέπει να συσχετίζεται) των δεικτών. Τα αριθμητικά στοιχεία για τις συνολικές πράξεις δημοσιονομικής στήριξης της ΕΕ καταδεικνύουν μείωση του ποσοστού εκταμιεύσεων έναντι του δυνητικού ποσοστού που θα μπορούσε να εκταμιευτεί, γεγονός που υποδεικνύει αύξηση του βαθμού φιλοδοξίας ή τουλάχιστον επιβολή πιο αυστηρών προϋποθέσεων και/ή αυξημένη δυσκολία για την κυβέρνηση όσον αφορά την υλοποίηση του προγράμματος μεταρρυθμίσεών της.

41

Η επιλογή της φύσης των δεικτών στα προγράμματα που ελέγχθηκαν, οι οποίοι είναι περισσότερο προσανατολισμένοι προς τις εκροές και τη διαδικασία, οφείλεται στον βαθμό ωριμότητας των στοχευόμενων μεταρρυθμίσεων. Οι δείκτες εκροών και διαδικασίας είναι εξίσου συναφείς και σημαντικοί κατά τη διάρκεια της υλοποίησης μιας μεταρρύθμισης με τους δείκτες επακολούθων. Σε αυτό το πλαίσιο, η Επιτροπή εφάρμοσε ορθά τις κατευθυντήριες γραμμές του 2017 για τη δημοσιονομική στήριξη όσον αφορά τους δείκτες που πρέπει να χρησιμοποιούνται για την εκταμίευση μεταβλητών δόσεων (ενότητα 4.4.3 και παράρτημα VIII).

Δεδομένου ότι τα αποτελέσματα μετριούνται σε μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, δεν θα ήταν σκόπιμο να επεκταθεί περαιτέρω η χρήση των δεικτών επακολούθων στην προκειμένη περίπτωση.

Επιπλέον, σε συμμόρφωση με την αρχή της ανάληψης ίδιας ευθύνης, οι δείκτες εκταμίευσης θα πρέπει να επιλέγονται κυρίως μεταξύ εκείνων που προσδιορίστηκαν στο έγγραφο δεικτών μεταρρυθμίσεων της δικαιούχου χώρας.

42

Σύμφωνα με την αξιολόγηση της Επιτροπής, μόνο 6 τιμές-στόχοι από τις 86 μπορούν να θεωρηθούν μη επαρκώς φιλόδοξες και η Επιτροπή βρίσκεται στη διαδικασία επανεξέτασής τους.

Όσον αφορά το γενικό επίπεδο φιλοδοξίας των τιμών-στόχων, η Επιτροπή είναι της άποψης ότι η συντριπτική πλειονότητα των δεικτών ήταν επαρκώς φιλόδοξη και κατέστησε δυνατή την πλήρη αξιοποίηση του ρόλου της δημοσιονομικής στήριξης. Με τη δημοσιονομική χρηματοδότηση στηρίζονται οι προσπάθειες μεταρρύθμισης της κυβέρνησης. Η αξιολόγηση των κριτηρίων επιλεξιμότητας για κάθε πληρωμή και η επίτευξη των δεικτών αποδεικνύουν ότι έχει συντελεστεί επαρκής πρόοδος στις μεταρρυθμίσεις κατά τη διάρκεια της εφαρμογής των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης. Στα πορίσματα των αξιολογήσεων υπογραμμίζεται με συνέπεια ότι «η δημοσιονομική στήριξη δεν μπορεί να “αγοράζει” μεταρρυθμίσεις» — και αυτό δεν είναι ο στόχος της.

Το πρόγραμμα του τομέα της υγείας βασίζεται στη στρατηγική του Υπουργείου για τον τομέα της υγείας 2012-2016. Στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος, η ανάπτυξη ανθρωπίνων πόρων επιδιώκεται μέσω των γενικών προϋποθέσεων της δημοσιονομικής στήριξης, δεικτών μεταβλητών δόσεων και δραστηριοτήτων των σκελών τεχνικής βοήθειας. Ο στόχος του δείκτη 12 (κατάρτιση «μόλις» 13 ιατρών) ήταν ουσιαστικά η ανάπτυξη μιας ειδικής κατάρτισης για γενικούς ιατρούς που απευθυνόταν σε ιατρούς που κατοικούν σε αγροτικές περιοχές. Οι 13 ιατροί στους οποίους αναφέρεται το ΕΕΣ αποτελούν την πρώτη ομάδα ιατρών που έλαβαν την κατάρτιση.

43

Οι προκλήσεις που αναφέρει το ΕΕΣ είναι πράγματι σημαντικές και έχουν αντιμετωπιστεί από την Επιτροπή ποικιλοτρόπως, μέσω δεικτών δημοσιονομικής στήριξης, δραστηριοτήτων τεχνικής βοήθειας και ενός προγράμματος του ΠΟΥ που χρηματοδοτήθηκε από την ΕΕ και το οποίο αποσκοπεί στη βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας σε αγροτικές περιοχές. Ειδικότερα: 

Το ζήτημα των συχνών απουσιών υπαλλήλων αντιμετωπίζεται με την ενδυνάμωση των διευθυντών νοσοκομείων στις περιφέρειες μέσω δραστηριοτήτων τεχνικής βοήθειας (βλέπε απάντηση στο σημείο 42 ανωτέρω) και του προγράμματος του ΠΟΥ (ανάπτυξη ικανοτήτων διαχείρισης και βελτίωση της διαχείρισης των κέντρων πρωτοβάθμιας περίθαλψης).

Η χαμηλή ελκυστικότητα των απομακρυσμένων περιοχών αντιμετωπίζεται μέσω ενός δείκτη του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης (δείκτης 12 για τη δημιουργία μεταπτυχιακού προγράμματος για γενικούς ιατρούς), τεχνικής βοήθειας για τη βελτίωση του πνεύματος εξυπηρέτησης του προσωπικού των κέντρων πρωτοβάθμιας περίθαλψης, καθώς και του προγράμματος του ΠΟΥ που αποσκοπεί στη βελτίωση των υπηρεσιών που παρέχονται σε αγροτικές περιοχές.

Η διαρθρωτική υποχρησιμοποίηση των νοσοκομειακών υποδομών αντιμετωπίζεται μέσω δραστηριοτήτων τεχνικής βοήθειας που αποσκοπούν στη βελτίωση των συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα και στη βελτίωση της διοίκησης των νοσοκομείων. Επιπλέον, αυτό το ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο του προγράμματος μεταρρυθμίσεων στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, στόχος του οποίου είναι η καθολική ιατρική κάλυψη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η Επιτροπή απέτρεψε ορθώς την ύπαρξη αλληλεπικαλυπτόμενων δραστηριοτήτων στο πλαίσιο του προγράμματος για την υγεία.

44

Το Υπουργείο αποφάσισε το 2018 να εφαρμόσει τους νέους νόμους σε όλα τα κέντρα κοινωνικής προστασίας. Σε αναγνώριση αυτής της απόφασης, το 2019 η Επιτροπή θα επανεξετάσει την τιμή-στόχο για τον δείκτη, η οποία έχει προγραμματιστεί για πληρωμή το 2020.

47

Επί του παρόντος, καταβάλλονται προσπάθειες για τη βελτίωση των πλαισίων παρακολούθησης των τομεακών στρατηγικών. Η ποιότητα των τομεακών στρατηγικών και των συνοδευτικών συστημάτων παρακολούθησης ενισχύεται στο πλαίσιο του προγράμματος μεταρρύθμισης της διαχείρισης των δημόσιων οικονομικών, το οποίο στηρίζεται από την ΕΕ. Αυτές οι εργασίες αποσκοπούν στην εισαγωγή στοιχείων επιδόσεων στη διαδικασία εκτέλεσης του προϋπολογισμού, ενώ θα δοθεί έμφαση σε αυτές στο πλαίσιο όλων των νέων πράξεων δημοσιονομικής στήριξης.

48

α) Οι ειδικοί στόχοι σχετίζονται με τους ευρύτερους στόχους της διαδικασίας μεταρρύθμισης πολιτικής, η πρόοδος της οποίας παρακολουθείται βάσει μιας ολιστικής προσέγγισης μέσω των γενικών προϋποθέσεων. Οι δείκτες επιδόσεων όσον αφορά τις ετήσιες μεταβλητές δόσεις δεν έχουν σχεδιαστεί για την παρακολούθηση αυτής της προόδου.

γ) Η Επιτροπή θεωρεί ότι αυτοί οι δύο δείκτες ήταν συναφείς καθώς συνέβαλλαν στους στόχους του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης. Η Επιτροπή χρησιμοποίησε την αύξηση του απόλυτου αριθμού ασθενών που έλαβαν θεραπεία σε αγροτικές περιοχές ως αξιόπιστη ένδειξη για τη μείωση των ανισοτήτων στην πρόσβαση σε θεραπεία. Δεδομένου ότι η μείωση των ανισοτήτων δεν μπορεί να μετρηθεί μέσω ενός δείκτη μεταβλητής δόσης σε ετήσια βάση, ο δείκτης μετρά αντ’ αυτού την παροχή υπηρεσιών: η διασφάλιση ότι οι ασθενείς με δύο από τις συχνότερες χρόνιες μη μεταδιδόμενες νόσους λαμβάνουν τακτική θεραπεία είναι μια αξιόπιστη λειτουργική μέτρηση της βελτίωσης στην παροχή υγειονομικής περίθαλψης σε αγροτικές περιοχές.

δ) Όπως αναφέρεται στην υποσημείωση, δεν χρειάζονταν τιμές αναφοράς για όλους τους δείκτες. Η Επιτροπή όρισε τιμές αναφορές στις περιπτώσεις όπου θεωρείτο απαραίτητο ώστε να επιτύχει επαρκώς τη μέτρηση των τιμών-στόχων. Οι τιμές αναφοράς που αναφέρονται ως «παρωχημένες» αφορούν κυρίως το πρόγραμμα υγείας όπου τα αριθμητικά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν ως τιμές αναφοράς ήταν τα πιο πρόσφατα επίσημα αριθμητικά στοιχεία που ήταν διαθέσιμα κατά τον χρόνο υπογραφής της συμφωνίας χρηματοδότησης. Η Επιτροπή δεν θεωρεί σκόπιμο να τις χαρακτηρίσει παρωχημένες εκ των υστέρων.

ε) Σύμφωνα με τους κανόνες της Επιτροπής, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας προγραμματισμού προβλέπεται μια δωδεκάμηνη περίοδος για την οριστικοποίηση της συμφωνίας χρηματοδότησης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ορισμένες τιμές-στόχοι πράγματι επιτεύχθηκαν πριν από την υπογραφή της συμφωνίας (για παράδειγμα, η υποβολή του «Σχεδίου για την αναπηρία» στις 21/10/2015, ή η οριστικοποίηση της στρατηγικής βιώσιμης ανάπτυξης). Αυτό είναι ουσιαστικά μια απόδειξη δέσμευσης εκ μέρους της κυβέρνησης και το αποτέλεσμα συνεχούς πολιτικού διαλόγου κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων. Η προοπτική ενός προσεχούς προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης και ο συνεχής διάλογος πολιτικής συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην ανάπτυξη δυναμικής για την υλοποίηση αυτών των μεταρρυθμίσεων. Συνεπώς, κατά την αξιολόγηση των επιτευγμάτων του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης, είναι σκόπιμο να λαμβάνονται υπόψη οι προσπάθειες που καταβάλλονται κατά τη διάρκεια της περιόδου των διαπραγματεύσεων. Η Επιτροπή θεωρεί ότι οποιαδήποτε άλλη προσέγγιση θα ισοδυναμούσε με την επιβολή κυρώσεων στην κυβέρνηση της χώρας-εταίρου για την επίτευξη προόδου κατά τη διάρκεια της περιόδου των διαπραγματεύσεων.

50

Παρότι μπορεί να έχουν προκύψει καθυστερήσεις στην υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων, η Επιτροπή έλαβε τα απαραίτητα μέτρα για να προσαρμόσει τα προγράμματά της ώστε να διατηρήσει την εστίαση και τη φιλοδοξία της στήριξης.

Πράγματι, προκύπτουν καθυστερήσεις στην υλοποίηση μεταρρυθμίσεων στο πλαίσιο προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης. Το γεγονός αυτό αποτελεί απόδειξη i) της συνάφειας και της φιλοδοξίας των τιμών-στόχων της δημοσιονομικής στήριξης, ii) της συνθετότητας των μεταρρυθμίσεων που στηρίζονται και για τις οποίες απαιτείται περισσότερος χρόνος από εκείνον που προγραμματίζεται αρχικά για την υλοποίησή τους και iii) της συνάφειας της δημοσιονομικής στήριξης ως μέσου για την ευέλικτη στήριξη της διαδικασίας.

51

Η παράταση της διάρκειας των συμφωνιών χρηματοδότησης για το πρόγραμμα για τη δικαιοσύνη και το πρόγραμμα PACC έχει συμφωνηθεί ώστε να παραταθούν οι δραστηριότητες τεχνικής βοήθειας (δικαιοσύνη) ή να συμπεριληφθούν νέοι στρατηγικοί δείκτες (στρατηγική χρηματοοικονομικής ενσωμάτωσης για το PACC).

52

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η διαθέσιμη συμπληρωματική στήριξη αποτέλεσε κατάλληλη ενίσχυση του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης και ότι ο χρόνος που απαιτείται για τη σύναψη σύμβασης για συμπληρωματική στήριξη συνυπολογίζεται όταν η Επιτροπή καταρτίζει ένα έγγραφο δράσης. Στην περίπτωση των προγραμμάτων για τη δικαιοσύνη και την υγεία, οι συμβάσεις με διεθνείς οργανισμούς (UNICEF, Συμβούλιο της Ευρώπης και ΠΟΥ) υπογράφηκαν εντός τριών μηνών από την υπογραφή της συμφωνίας χρηματοδότησης.

Επιπλέον, συμπληρωματική στήριξη παρέχεται μέσω άλλων προγραμμάτων που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, όπως το πρόγραμμα «Réussir le Statut Avancé», το οποίο χρηματοδοτεί την ενίσχυση των θεσμών και τη προσέγγιση της νομοθεσίας με τα πρότυπα της ΕΕ μέσω αδελφοποιήσεων και της παροχής τεχνικής βοήθειας για το πρόγραμμα PACC και το πρόγραμμα για την υγεία, ή το πρόγραμμα «Couverture Médicale de Base III» για το πρόγραμμα για την κοινωνική προστασία.

55

Σύμφωνα με οδηγίες που περιλαμβάνονται στις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη, όλες οι ανεξάρτητες αποστολές παρακολούθησης πραγματοποιήθηκαν όπως είχε προγραμματιστεί.

Η αντιπροσωπεία της ΕΕ συνέχισε τον τομεακό διάλογο σε όλα τα επίπεδα, σε όλους τους τομείς παρέμβασης, προκειμένου να ελέγχει ότι οι μεταρρυθμίσεις που προβλέπονταν σε εθνικές τομεακές στρατηγικές προχωρούσαν όπως είχε προγραμματιστεί. Εν κατακλείδι, η Επιτροπή θεωρεί ότι ο διάλογος πολιτικής με τις μαροκινές αρχές ήταν επαρκής για την υλοποίηση των στόχων των προγραμμάτων που ελέγχθηκαν.

58

Οι πηγές πληροφοριών που αναφέρονται στις συμφωνίες χρηματοδότησης είναι ενδεικτικές, εφόσον οι αντιπροσωπείες και οι κεντρικές υπηρεσίες οφείλουν, σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη της ΕΕ, να χρησιμοποιούν όλες τις σχετικές πληροφορίες που είναι διαθέσιμες για καταλήξουν σε μια απόφαση σχετικά με την επιλεξιμότητα, τις ειδικές προϋποθέσεις, καθώς και τους δείκτες μεταβλητών δόσεων.

Ένας από τους λόγους που συμβαίνει αυτό αφορά το γεγονός ότι η τιμή ενός δείκτη πρέπει να αξιολογείται με βάση τις εκάστοτε συνθήκες. Εάν, για παράδειγμα, ένας σαφώς εξωγενής παράγοντας, ο οποίος μπορεί να εξακριβωθεί, επηρέασε τις επιδόσεις του δείκτη, αυτό μπορεί να συνυπολογιστεί στην τελική απόφαση. Οι πληροφορίες για έναν εξωγενή παράγοντα μπορούν να προέρχονται από οποιαδήποτε πηγή.

59

α) Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι πηγές επαλήθευσης που χρησιμοποιήθηκαν ήταν επαρκείς κατά τον χρόνο των εκταμιεύσεων. Η αξιολόγηση των επιδόσεων διενεργήθηκε σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη (ενότητα 4.4.4), οι οποίες προάγουν μια διαδικασία υπό την καθοδήγηση της κυβέρνησης και με βάση το πλαίσιο παρακολούθησης της χώρας, όταν αυτό είναι εφικτό. Σύμφωνα με διεθνείς δεσμεύσεις σχετικά με την αποτελεσματικότητα της βοήθειας και την ευρωπαϊκή κοινή αντίληψη για την ανάπτυξη, η χρήση των συστημάτων της χώρας αποβλέπει στην ενίσχυση αυτών των συστημάτων, καθιστώντας τα πιο συμμετοχικά και αυξάνοντας την εγχώρια λογοδοσία.

Οι έλεγχοι που διενέργησε η Επιτροπή για να επαληθεύσει τον αριθμό των αυτοεπιχειρηματιών (auto-entrepreneurs) ήταν εύλογοι και αναλογικοί, καθώς είχαν ληφθεί δεόντως υπόψη το σύστημα παρακολούθησης και οι επίσημες εκθέσεις που παρείχε η κυβέρνηση.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Επιτροπή δεν έχει λόγο —ούτε αποδεικτικά στοιχεία— να αμφισβητήσει την ακρίβεια της βάσης δεδομένων όσον αφορά τον προσδιορισμό της επίτευξης των δεικτών που αποσκοπούσαν στην αξιολόγηση της ελκυστικότητας του καθεστώτος των αυτοεπιχειρηματιών, της υποστήριξης εκ μέρους του πληθυσμού-στόχου (συμπεριλαμβανομένων τόσο των ενεργών όσο και των επί του παρόντος μη ενεργών αυτοαπασχολουμένων) και της ισχύος των μέτρων ευαισθητοποίησης. Δεν μετρά τυχόν αύξηση του επιπέδου δραστηριότητας των αυτοαπασχολουμένων, καθώς αυτό είναι ένας μεσοπρόθεσμος στόχος υψηλότερου επιπέδου.

β) Οι τιμές αναφοράς δεν ήταν παρωχημένες, δεδομένου ότι η Επιτροπή χρησιμοποίησε τα πλέον πρόσφατα δεδομένα που ήταν διαθέσιμα κατά τη διαπραγμάτευση των συμφωνιών χρηματοδότησης. Οι εκταμιεύσεις πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με τις διατάξεις της συμφωνίας χρηματοδότησης.

Όσον αφορά τον δείκτη για τη γέννηση παιδιών σε αγροτικές περιοχές, αυτός ο δείκτης μετρά το ποσοστό τοκετών µε τη βοήθεια ειδικευµένου προσωπικού σε κέντρα υγείας σε αγροτικές περιοχές. Τόσο οι τιμές αναφοράς όσο και οι τιμές-στόχοι συμφωνούσαν με τη στρατηγική της κυβέρνησης και τη δέσμευσή της να επιτύχει τους ΑΣΧ έως το 2015.

Δεδομένου ότι ο στόχος είναι η στήριξη μιας τάσης, μια ελαφρά μείωση της τάξης του 0,2 % σε ένα συγκεκριμένο έτος δεν μπορεί να θεωρηθεί σημαντική όταν συγκρίνεται με την τάση κατά τα τελευταία 5 έτη στα οποία η μητρική θνησιμότητα μειώθηκε κατά 14 %. Σε αυτό το πλαίσιο, το ποσοστό 85 % γεννήσεων µε τη βοήθεια ειδικευµένου προσωπικού είναι η απόδειξη ότι το πρόγραμμα που υλοποίησε η κυβέρνηση για τη μείωση της μητρικής θνησιμότητας έχει παρατεταμένη διάρκεια και είναι επιτυχές.

γ) Η Επιτροπή όρισε τιμές αναφοράς στις περιπτώσεις όπου θεωρείτο απαραίτητο ώστε να επιτύχει επαρκώς τη μέτρηση των τιμών-στόχων.

Όσον αφορά την τιμή-στόχο για τον αριθμό των διαβητικών ασθενών που έλαβαν θεραπεία, ο υπολογισμός ήταν ορθός και αντανακλούσε την αυξανόμενη κάλυψη των ασθενών σε αγροτικές περιοχές. Επειδή ο διαβήτης είναι μια χρόνια νόσος, είναι σημαντικό η τιμή αναφοράς των ασθενών να συνεχίσουν να λαμβάνουν θεραπεία. Με την υιοθέτηση μιας μεθόδου υπολογισμού που θα ήταν αποτελεσματική μόνο σε περίπτωση αύξησης του αριθμού των ασθενών, οι προσπάθειες τις κυβέρνησης να διατηρήσει ένα επαρκές επίπεδο αντιμετώπισης της νόσου σε αγροτικές περιοχές δεν θα ανταμείβονταν.

δ) Η Επιτροπή θεωρεί ότι για δεκατρείς τιμές-στόχους η πρόοδος ήταν επαρκής και οι στόχοι επιτεύχθηκαν ώστε να δικαιολογούν τις εκταμιεύσεις, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με τις διατάξεις των συμφωνιών χρηματοδότησης και τους στόχους που επιδιώκονται στο πλαίσιο του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης.

Για την τιμή-στόχο που αφορά τον αριθμό των γενικών ιατρών, καθώς και για μία ακόμη τιμή-στόχο, η πρόοδος υπολογίστηκε εσφαλμένα και η Επιτροπή ξεκίνησε τη διαδικασία ανάκτησης των καταβληθέντων ποσών.

60

Η Επιτροπή δεν συμμερίζεται το συμπέρασμα σχετικά με τα ζητήματα εκταμίευσης που θέτει το ΕΕΣ στο παράρτημα VI της έκθεσης.

Καταβλήθηκαν συνολικά 147 εκατομμύρια EUR για τα προγράμματα που ελέγχθηκαν, εκ των οποίων τα 140 εκατομμύρια EUR για τη συνιστώσα της δημοσιονομικής στήριξης (στα οποία περιλαμβάνονται 88 εκατομμύρια EUR για πληρωμές μεταβλητών δόσεων). Η Επιτροπή θεωρεί ότι όλοι οι δείκτες που επιλέχθηκαν είναι συναφείς με τους στόχους του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης και τις τομεακές μεταρρυθμίσεις που αυτοί στηρίζουν. Η Επιτροπή θεωρεί ότι όλες οι πληρωμές ελέγχθηκαν επαρκώς και χρησιμοποιήθηκαν κατάλληλες πηγές επαλήθευσης σύμφωνα με τις υφιστάμενες κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη, εξαιρουμένων δύο τιμών-στόχων στο πρόγραμμα για την υγεία, όπου έχει κινηθεί διαδικασία για την ανάκτηση 3,59 εκατομμυρίων EUR. Συνεπώς, οι τακτικές πληρωμές για τη συνιστώσα της δημοσιονομικής στήριξης ανήλθαν σε 136,41 εκατομμύρια EUR.

Όσον αφορά τους άλλους δύο δείκτες για τους οποίους οι πληρωμές δεν ήταν, κατά τη γνώμη του ΕΕΣ, ορθές: i) η πληρωμή για τον δείκτη 7 στον τομέα της υγείας πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με τις διατάξεις της συμφωνίας χρηματοδότησης και η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η μέθοδος υπολογισμού που εφαρμόστηκε είναι κατάλληλη για τον επιδιωκόμενο στόχο και ii) η πληρωμή για τον δείκτη 1.2 στο πρόγραμμα για την κοινωνική προστασία πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με τις διατάξεις της συμφωνίας χρηματοδότησης, δεδομένου ότι το ενδιάμεσο δημοσιονομικό πλαίσιο (2017-2020) των υπουργείων του κοινωνικού τομέα ήταν δημοσίως διαθέσιμο μέσω των έργων εκτέλεσης των υπουργείων, τα οποία απαιτούνται με βάση τον νόμο περί του προϋπολογισμού, επικυρώθηκε από τη Διεύθυνση Προϋπολογισμού του Υπουργείου Οικονομικών και κατατέθηκε στο Κοινοβούλιο. Επιπλέον, η Επιτροπή έλαβε από το Υπουργείο Οικονομικών τα κονδύλια του προϋπολογισμού για την περίοδο 2017-2019, τα οποία αποδεικνύουν ότι τα κονδύλια του προϋπολογισμού που διατέθηκαν σε αυτά τα υπουργεία αυξάνονταν σταθερά ανά έτος.

61

Η Επιτροπή αξιοποίησε ορθώς τα περιθώρια ευελιξίας που προβλέπονται στη συμφωνία χρηματοδότησης για τη μετάθεση της αξιολόγησης δεικτών όταν το δικαιολογούν εξωτερικές περιστάσεις και όταν η μετάθεση έχει τη δυναμική να διατηρήσει το κίνητρο της κυβέρνησης να υλοποιήσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις.

Το ενδεχόμενο της μετάθεσης της αξιολόγησης ορισμένων δεικτών εξετάστηκε κατόπιν επίσημου αιτήματος της κυβέρνησης με βάση επιχειρήματα που προέβαλε το αντίστοιχο υπουργείο κατά τη διάρκεια επίσημων συναντήσεων, τα οποία υποστηρίχθηκαν από την αξιολόγηση των εξωτερικών αποστολών παρακολούθησης. Ένα επίσημο πρόσθετο παράρτημα στη συμφωνία χρηματοδότησης υπογράφηκε μεταξύ της κυβέρνησης και της Επιτροπής έπειτα από μια εσωτερική διαδικασία επικύρωσης που υποστηρίχθηκε από αναλυτικό αιτιολογικό σημείωμα.

64

Δραστηριότητες παρακολούθησης διεξάγονται καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Αυτές οι δραστηριότητες περιλαμβάνουν τον τακτικό διάλογο πολιτικής και τεχνικό διάλογο μεταξύ του προσωπικού της αντιπροσωπείας, των αρχών και άλλων σχετικών ενδιαφερόμενων φορέων. Επιπλέον, η παρακολούθηση πραγματοποιείται μέσω εξαμηνιαίων επιτόπιων επισκέψεων και ετήσιας αποστολής για την κατάρτιση του φακέλου εκταμίευσης, η οποία περιλαμβάνει μια ενότητα σχετικά με την πρόοδο που έχει συντελεστεί στην υλοποίηση της τομεακής πολιτικής.

Πλαίσιο 3 – Αδυναμίες στις διαδικασίες παρακολούθησης από την Επιτροπή

Το πρόγραμμα για τη δικαιοσύνη δεν παρέχει χρηματοδότηση για την κατασκευή κάποιου συγκεκριμένου δικαστικού κέντρου, αλλά παρέχει κίνητρα για τη μεταρρύθμιση ορισμένων πτυχών του δικαστικού χάρτη.

Στη συμφωνία χρηματοδότησης αναφέρεται ότι η μεταρρύθμιση των κέντρων για τους πρωτοδίκες (Centres de juges résidents) αντιπροσωπεύει τουλάχιστον το 60 % του δικαστικού χάρτη. Κατά συνέπεια, η τιμή-στόχος επιτεύχθηκε με την έγκριση από το συμβούλιο της κυβέρνησης του δικαστικού χάρτη και τη μεταρρύθμιση και την ανακατανομή των κέντρων για τους πρωτοδίκες.

Η δεύτερη επιμέρους τιμή-στόχος N+2 του δείκτη 3 δεν μετρά κατά πόσο τα κέντρα για τους πρωτοδίκες είναι λειτουργικά ή όχι.

66

Όσον αφορά το επίπεδο κινδύνου ως προς την επίτευξη των τιμών-στόχων, η εκτίμηση κινδύνου διενεργείται δύο φορές ετησίως από την Επιτροπή. Πράγματι, καθώς οι συνθήκες μεταβάλλονται, η επανεξέταση της πιθανότητας επίτευξης των στόχων που έχουν οριστεί συνιστά ορθή διοικητική πρακτική.

67

Η Επιτροπή θεωρεί ότι, μολονότι ορισμένοι δείκτες δεν έχουν επιτευχθεί, η πρόοδος είναι αξιοσημείωτη, ενώ αναμένεται να συντελεστεί περαιτέρω πρόοδος. Η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης σε αγροτικές περιοχές έχει βελτιωθεί κατά τη διάρκεια του κύκλου ζωής του προγράμματος, όπως αποδεικνύει η αύξηση του αριθμού των διαβητικών και υπερτασικών ασθενών που έλαβαν θεραπεία / υπόκεινται σε παρακολούθηση. Από το 2012 έως το 2016, η βελτιωμένη πρόσβαση σε κέντρα πρωτοβάθμιας υγειονομικής περίθαλψης οδήγησε σε μείωση της μητρικής θνησιμότητας κατά 35 %. Το 81,2 % των εγκύων σε αγροτικές περιοχές πραγματοποίησε προγεννητικό έλεγχο σε δημόσια δομή υγειονομικής περίθαλψης το 2017 (άνοδος σε σύγκριση με το 71,2 % το 2015). Οι τιμές έχουν μειωθεί για 3.600 φάρμακα, ενώ οι πωλήσεις γενόσημων φαρμάκων έχουν αυξηθεί κατά 39 %, με αποτέλεσμα την αύξηση της πρόσβασης. Τέλος, το 2009 διορίστηκαν περιφερειακοί επιθεωρητές σε όλες τις περιφέρειες.

68

Η Επιτροπή θεωρεί ότι από τις τρεις τιμές-στόχους των δεικτών αποτελεσμάτων, μόνο ο ένας που σχετίζεται με την ιατρική κάλυψη για μη μισθωτούς εργαζομένους δεν έχει επιτευχθεί ακόμη. Οι νομοθετικές πράξεις για αυτόν τον δείκτη θα πρέπει να εκδoθούν στο εγγύς μέλλον.

69

Η Επιτροπή έλαβε τα κατάλληλα μέτρα για τον μετριασμό του αντικτύπου που θα είχε η καθυστέρηση της έγκρισης του ποινικού κώδικα στο πρόγραμμα με βάση τα περιθώρια ευελιξίας που επιτρέπει η συμφωνία χρηματοδότησης.

Η τιμή-στόχος για τον δικαστικό χάρτη αποσκοπούσε στη στήριξη της ανακατανομής των κέντρων για τους πρωτοδίκες. Συνεπώς, με την έκδοση της κανονιστικής πράξης, ο νέος δικαστικός χάρτης έχει εφαρμοστεί κατά 60 %, όπως προβλέπεται στη συμφωνία χρηματοδότησης.

Όσον αφορά την τιμή-στόχο που αποσκοπούσε στη διευκόλυνση της παροχής δικαστικής συνδρομής, επρόκειτο για τιμή-στόχο διαδικασίας. Η χρήση της κάρτας RAMED για τη παροχή σε ευάλωτα άτομα πρόσβασης σε δικαστική συνδρομή αντιστοιχεί στην τιμή-στόχο που ορίζεται στη συμφωνία χρηματοδότησης, η οποία προβλέπει την ενοποίηση και την απλούστευση των εγγράφων που απαιτούνται για την απόκτηση πρόσβασης σε δικαστική συνδρομή.

70

Η Επιτροπή θεωρεί ότι όλες οι πληρωμές είναι δικαιολογημένες. Η αξιολόγησή της υποστηρίζεται από i) τα αποδεικτικά στοιχεία που παρείχαν οι διοικητικές αρχές, ii) την επαλήθευση των δικαιολογητικών εγγράφων από την Επιτροπή και iii) τα αποτελέσματα της ανεξάρτητης αποστολής παρακολούθησης.

Πιο συγκεκριμένα, όλες οι πηγές επαλήθευσης συμφωνούσαν με τα όσα υπαγορεύει η συμφωνία χρηματοδότησης. Τα στατιστικά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν είναι τα διαθέσιμα δημόσια στατιστικά στοιχεία, δηλαδή τα ίδια δεδομένα που χρησιμοποιούνται από το Υπουργείο Οικονομικών.

71

Οι τροποποιήσεις της συμφωνίας χρηματοδότησης με τις οποίες παρέχεται παράταση και/ή γίνεται τροποποίηση ορισμένων δεικτών πραγματοποιήθηκαν από την Επιτροπή σύμφωνα με τις διατάξεις των κατευθυντήριων γραμμών για τη δημοσιονομική στήριξη και σύμφωνα με τους εφαρμοστέους κανόνες και διαδικασίες.

Κατά περίπτωση, η Επιτροπή προσάρμοσε τον δείκτη των προγραμμάτων για να μεγιστοποιήσει τη θετική μόχλευση της εκτέλεσης της σύμβασης τομεακής μεταρρύθμισης και την αποτελεσματικότητα της χρηματοδότησης της ΕΕ, προσαρμόζοντάς τον στη μεταβολή του θεσμικού πλαισίου.

Τέλος, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι δεν είναι το πρόγραμμα δημοσιονομικής στήριξης που επιτυγχάνει τις τιμές-στόχους, αλλά η κυβέρνηση, η οποία, με την υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων που έχει δρομολογήσει, επιτυγχάνει τους στόχους της. Η μετάθεση της αξιολόγησης δεικτών/τιμών-στόχων, όταν είναι δικαιολογημένη, αποτελεί τον πιο αποτελεσματικό τρόπο μεγιστοποίησης της αποτελεσματικότητας της στήριξης της ΕΕ.

72

Η πολιτική δημοσιονομικής στήριξης της Επιτροπής προβλέπει την παροχή στοχευμένης δημοσιονομικής στήριξης σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις, για παράδειγμα στην περίπτωση των συμβάσεων για τη δημιουργία κρατικού μηχανισμού και των συμβάσεων οικοδόμησης ανθεκτικότητας. Αυτές οι συμβάσεις χρησιμοποιούνται συνήθως σε μετασυγκρουσιακές καταστάσεις Η δημοσιονομική στήριξη στηρίζει τις μεταρρυθμίσεις αλλά δεν τις αγοράζει ούτε μπορεί να τις αγοράσει. Η επιτυχία και η βιωσιμότητα οποιασδήποτε μεταρρύθμισης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ανάληψη ίδιας ευθύνης από την κυβέρνηση και τους πολίτες της χώρας.

Ο στόχος της δημοσιονομικής στήριξης δεν είναι η παροχή μεγαλύτερων προϋπολογισμών σε τομεακά υπουργεία αλλά η διασφάλιση ότι ο προϋπολογισμός είναι επαρκής σε συνάρτηση με τους στόχους της εθνικής στρατηγικής και/ή το εθνικό πρόγραμμα. Η δημοσιονομική στήριξη μπορεί να διασφαλίζει ότι i) η μεταρρύθμιση υλοποιείται τόσο γρήγορα όσο είναι πολιτικά εφικτό, ii) ότι η μεταρρύθμιση είναι επαρκούς «ποιότητας», συμφωνεί με τη βέλτιστη διεθνή πρακτική και συνοδεύεται από επαγγελματική εμπειρογνωμοσύνη άριστης ποιότητας.

73

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων δεν εξαρτάται από την εκτέλεση της γραμμής του προϋπολογισμού για τον τομέα. Ωστόσο, η Επιτροπή επισημαίνει ότι τα ποσοστά εκτέλεσης του προϋπολογισμού τόσο για το Υπουργείο Δικαιοσύνης όσο και για το Υπουργείο Υγείας υπερβαίνουν το 90 % και το 95 % αντίστοιχα κατά την περίοδο 2014-2016 και το 100 % το 2017.

74

Παρότι το ποσό της χρηματοδότησης της δημοσιονομικής στήριξης μπορεί να είναι περιορισμένο σε όρους ποσοστού του ΑΕΠ, η φύση της ως επιχορήγησης, καθώς και ο αυστηρός έλεγχος και η συμπληρωματική στήριξη που συνοδεύει τα προγράμματα της ΕΕ παρέχουν μεγαλύτερη μόχλευση από εκείνη που προσφέρει η πλειονότητα των λοιπών χορηγών βοήθειας.

75

Η αντιπροσωπεία της ΕΕ λαμβάνει και χρησιμοποιεί τα δημόσια στατιστικά στοιχεία που είναι διαθέσιμα, δηλαδή τα ίδια στοιχεία που χρησιμοποιεί το Υπουργείο Οικονομικών. Τα σύνολα δεδομένων που έχουν προσδιοριστεί μπορούν πράγματι να παράσχουν χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με την εφαρμογή τομεακών πολιτικών. Η Επιτροπή συζητάει επί του παρόντος με το Υπουργείο Οικονομικών το ενδεχόμενο στήριξης των διευθύνσεων ώστε να παράγουν πιο ολοκληρωμένα σύνολα στατιστικών δεδομένων.

Το μαροκινό στατιστικό σύστημα είναι προηγμένο σε πολύ ικανοποιητικό βαθμό —υπερτερεί των αντίστοιχων συστημάτων σε πολλές άλλες χώρες— όπως υποδεικνύει ο δείκτης στατιστικής ικανότητας της Παγκόσμιας Τράπεζας. Συνεπώς, παρέχει μια επαρκή βάση για την παρακολούθηση και την ανάλυση της προόδου σε κάθε τομέα. Εκτός από τα στατιστικά δεδομένα, η Επιτροπή χρησιμοποιεί και άλλες πηγές πληροφοριών για να διασταυρώσει τις παρεχόμενες πληροφορίες και να επαληθεύσει το επίπεδο των επιτευγμάτων.

76

Η Επιτροπή παραπέμπει στις απαντήσεις της στο σημείο 69.

77

Το ζήτημα του ιατρικού προσωπικού έχει αντιμετωπιστεί με συνέπεια από την κυβέρνηση. Η κυβέρνηση έχει ανοίξει μεγάλο αριθμό ιατρικών σχολών σε ολόκληρη τη χώρα. Επιπλέον, μετά τη θέσπιση του νόμου για τις συμπράξεις δημόσιου-ιδιωτικού τομέα (2015), έχουν ιδρυθεί ιδιωτικές σχολές στο Μαρόκο, που παρέχουν μια ποικιλία συμπληρωματικών προγραμμάτων σπουδών σε ιατρικά επαγγέλματα για διάφορους τύπους ιατρικών επαγγελματιών. Αυτό το ζήτημα αντιμετωπίστηκε από την ΕΕ στο πλαίσιο του διαλόγου πολιτικής της.

Με χρηματοδότηση από την Παγκόσμια Τράπεζα, αναμένεται να σχεδιαστεί ένα ηλεκτρονικό σύστημα πληροφοριών υγειονομικής περίθαλψης. Δυστυχώς, η στήριξη της Παγκόσμιας Τράπεζας δεν παρασχέθηκε εγκαίρως. Ένα γενικό πρόγραμμα για την αξιοποίησή της έχει πλέον επικυρωθεί από το Υπουργείο Παιδείας. Δεν υπήρχε λόγος η ΕΕ να επικαλύψει αυτή τη δραστηριότητα.

80

Η πρόοδος ευαίσθητων και δύσκολων μεταρρυθμίσεων σημειώνεται ενίοτε με βραδύτερο από τον αναμενόμενο ρυθμό, ωστόσο η ποιότητα των επιτευγμάτων και η ανάληψη ίδιας ευθύνης από τις διοικητικές αρχές και τον πληθυσμό είναι ζωτικής σημασίας για την επιτυχία τους.

81

Αναγνωρίζοντας τη σημασία της μείωσης της διάρκειας της προφυλάκισης, η κυβέρνηση έχει διαγράψει τα σχετικά άρθρα από τον ποινικό κώδικα, ενώ πρόσφατα τα υπέβαλε υπό τη μορφή χωριστού νόμου για να επιταχύνει τη μεταρρύθμισή τους.

Η Επιτροπή ανέφερε στη συμφωνία χρηματοδότησης αυτό το ζήτημα ως σημαντικό ζήτημα προς αντιμετώπιση στο πλαίσιο του προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης. Προς αυτό τον σκοπό, έχουν εκπονηθεί τρεις δείκτες.

Έχουν επιτευχθεί ενθαρρυντικά αποτελέσματα με μείωση στο 39 % του αριθμού των κρατουμένων που βρίσκονταν υπό προληπτική κράτηση το 2018.

82

Οι ριζικές μεταρρυθμίσεις, όπως εκείνες στον τομέα της δικαιοσύνης (που αποσκοπούν σε έναν ανεξάρτητο τομέα της δικαιοσύνης, βελτιωμένη πρόσβαση σε δικαιώματα και στη δικαιοσύνη, αυξημένη δικαστική προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών και αύξηση της αποτελεσματικότητας και της αποδοτικότητας της δικαιοσύνης), δεν μπορούν να παράσχουν αποδεικτικά στοιχεία όσον αφορά τον αντίκτυπο σε τόσο βραχύ χρονικό διάστημα, ιδίως διότι τέτοιες μεταρρυθμίσεις πρέπει να τυγχάνουν της στήριξης των διοικητικών αρχών, των δικαστών και του πληθυσμού γενικότερα.

Η πρόοδος που σημειώνεται στα διάφορα σκέλη της μεταρρύθμισης (μολονότι περιορισμένη όσον αφορά τον ποινικό κώδικα) είναι σημαντική, και ο αντίκτυπος θα μετρηθεί κατά τα προσεχή έτη.

85

Ο στόχος του PACC ήταν να αποδείξει ότι ένα νέο σύνολο κανονισμών και ειδικών πλεονεκτημάτων θα μπορούσαν να παράσχουν τα απαραίτητα κίνητρα για την ανάδυση ατομικών επιχειρήσεων. Η προστιθέμενη αξία του προγράμματος έγκειται στη διασφάλιση της ποιότητας και της βιωσιμότητας των ρυθμίσεων που θεσπίζονται για τον αυτοεπιχειρηματία. Στόχος του προγράμματος δεν είναι ούτε η επιβολή μιας μεταρρύθμισης ούτε η σημαντική μείωση του εθνικού ποσοστού άτυπων επιχειρηματικών μονάδων εντός τριών ετών, αλλά η διερεύνηση καινοτόμων τρόπων για την υπερκέραση της διστακτικότητας των αυτοεπιχειρηματιών να νομιμοποιήσουν τη δραστηριότητά τους.

Δεδομένου του μεγέθους και του πεδίου εφαρμογής του, το πρόγραμμα PACC στηρίζει τις πλέον υποσχόμενες από τις διαδικασίες που έχει θεσπίσει η μαροκινή κυβέρνηση για την αύξηση του βαθμού νομιμοποίησης της οικονομίας και την ενθάρρυνση της δημιουργίας θέσεων εργασίας (δηλαδή, εδραίωση του καθεστώτος του αυτοεπιχειρηματία). Ομοίως, στην περίπτωση των προγραμμάτων επενδύσεων, το έργο PACC προάγει τη διεύρυνση του χαρτοφυλακίου έργων που λαμβάνουν στήριξη από τον Οργανισμό του Μαρόκου για τις ΜΜΕ.

86

Η Επιτροπή θεωρεί ότι στόχος του προγράμματος «primo-exportateurs» για τη στήριξη των εξαγωγέων είναι η σημαντική αύξηση του αριθμού των τακτικών εξαγωγέων.

87

Η Επιτροπή συμφωνεί ότι η προβολή ήταν περιορισμένη κατά την περίοδο που οι πολιτικές σχέσεις είχαν ανασταλεί· ωστόσο, από το 2017, η προβολή της ΕΕ έχει βελτιωθεί σημαντικά.

88

Η Επιτροπή επιβεβαιώνει ότι, από το 2017, έχουν διοργανωθεί επίσημες εκδηλώσεις υψηλού επιπέδου με τη συμμετοχή της αντιπροσωπείας της ΕΕ, στις οποίες δόθηκε το παρών

89

Όσον αφορά το πρόγραμμα PACC, από τα μέσα του 2018, η προβολή έχει αυξηθεί σημαντικά, μεταξύ άλλων μέσω ολοκληρωμένης κάλυψης από τον Τύπο.

90

Στους ιστοτόπους των υπουργείων δεν εμφανίζονται λογότυπα άλλων τεχνικών και οικονομικών εταίρων.

92

Η Επιτροπή θεωρεί ότι, παρότι εξακολουθούν να υφίστανται ανισότητες, από το 2012 έχει σημειωθεί σημαντική βελτίωση όσον αφορά την πρόσβαση σε δημόσια νοσοκομεία, η οποία έχει αυξηθεί κατά 80 %, ενώ οι εξετάσεις από ειδικούς ιατρούς σε δημόσια νοσοκομεία έχουν αυξηθεί κατά 78 %.

93

Η Επιτροπή θα ήθελε να υπογραμμίσει ότι τα δεδομένα σχετικά με την επικράτηση της φτώχειας και των ανισοτήτων στο Μαρόκο αφορούν το 2013 και το 2014, έτη για τα οποία χρησιμοποιούνται δεδομένα του 2010. Τα ίδια δεδομένα χρησιμοποιούνται σε πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις, όπως το έγγραφο «African Development Dynamics 2018» (Δυναμικές ανάπτυξης στην Αφρική 2018). Δεδομένου ότι δεν υπάρχουν διαθέσιμα πιο πρόσφατα δεδομένα, η Επιτροπή αμφισβητεί τα συμπεράσματα του ΕΕΣ ότι τα προγράμματα δημοσιονομικής στήριξης που υλοποιήθηκαν μεταξύ του 2014 και του 2018 δεν είχαν σημαντικό αντίκτυπο σε αυτούς τους δύο δείκτες. Επιπλέον, δεν είναι ορθό από μεθοδολογική άποψη να αξιολογείται ο αντίκτυπος των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης με βάση δεδομένα που αφορούν περιόδους που προηγούνται της υλοποίησης αυτών των προγραμμάτων.

94

Η Επιτροπή θεωρεί ότι, μολονότι δεν έχει σημειωθεί πρόοδος όσον αφορά τα δικαιώματα των γυναικών σε όλους τους τομείς, έχει επιτευχθεί αξιοσημείωτη βελτίωση στη συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική, τόσο σε εθνικό όσο και σε τοπικό επίπεδο. Το Μαρόκο κατατάσσεται στην 123η θέση μεταξύ 189 χωρών στον δείκτη ισότητας των φύλων του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών για το 2017.

95

β) Η Επιτροπή θεωρεί ότι το προηγούμενο πρόγραμμα δημοσιονομικής στήριξης για την ισότητα των φύλων ήταν καίριας σημασίας για τη θεσμική αναγνώριση των ζητημάτων που αφορούν το φύλο σε βασικές τομεακές πολιτικές.

Παρότι αναγνωρίζεται η ανάγκη ενίσχυσης του συντονισμού μεταξύ των διαφόρων θεσμικών ενδιαφερόμενων φορέων, η αποτελεσματική ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση.

Υπό αυτό το πρίσμα, η Επιτροπή, προκειμένου να εξασφαλίσει ισχυρότερη εστίαση σε ζητήματα που αφορούν το φύλο στο πλαίσιο των πιο πρόσφατων προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης, διατηρώντας παράλληλα την προσοχή στον επιμερισμό των δεδομένων στο πλαίσιο της τομεακής δημοσιονομικής στήριξης, συμπλήρωσε τα προγράμματα προσθέτοντας τουλάχιστον έναν συγκεκριμένο ειδικό δείκτη για ζητήματα που αφορούν το φύλο βάσει τομεακών αναλύσεων ως προς το φύλο.

γ) Δεδομένου ότι η οικονομική χειραφέτηση των γυναικών συνιστά σημαντική πρόκληση, η Επιτροπή χαράσσει μια κατάλληλη πολιτική μέσω διαφόρων μέσων (όχι μόνο δημοσιονομικής στήριξης), για παράδειγμα μέσω του ειδικού προγράμματος ανάπτυξης της γυναικείας επιχειρηματικότητας «Women in Business», το οποίο χρηματοδοτείται μέσω του εθνικού ενδεικτικού προγράμματος.

Χάρη στον συνεχή τομεακό διάλογο σε αυτό τον τομέα, το δεύτερο πρόγραμμα για την ισότητα των φύλων έχει έναν ειδικό δείκτη που εστιάζει στην οικονομική χειραφέτηση των γυναικών.

Συμπληρωματικά προς το PACC, για να υπάρχουν ειδικές δραστηριότητες με αποδέκτη τις γυναίκες επιχειρηματίες, η Επιτροπή έχει παράσχει επιχορηγήσεις μέσω του Ταμείου Επενδύσεων Γειτονίας (NIF) σε ένα ειδικό πρόγραμμα στήριξης του ιδιωτικού τομέα που υλοποιεί η ΕΤΑΑ.

δ) Η Επιτροπή θα ήθελε να επισημάνει ότι τα ζητήματα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αντιμετωπίζονται επίσης μέσω διαφόρων πολιτικών και αναπτυξιακών διαύλων. Στα τέσσερα προγράμματα που ελέγχθηκαν, τρεις δείκτες στον τομέα της δικαιοσύνης που σχετίζονται άμεσα με τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν επιτεύχθηκαν εξαιτίας της καθυστέρησης στην έγκριση του ποινικού κώδικα.

Ωστόσο, θα πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο το πρόγραμμα για την υγεία όσο και το πρόγραμμα για την κοινωνική προστασία, αποσκοπώντας στη βελτίωση της πρόσβασης σε κοινωνικές υπηρεσίες, συμβάλλουν άμεσα στην πραγμάτωση κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων.

96

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου υπήρξαν ορισμένα θετικά ορόσημα (σύσταση της Αρχής για την Ισότητα και την Καταπολέμηση των Διακρίσεων το 2017,  θέσπιση του νόμου 103.13 για τη βία κατά των γυναικών και των κοριτσιών το 2018), παρά το γεγονός ότι η πρόοδος είναι ανομοιογενής μέχρι στιγμής. Σύμφωνα με τις ετήσιες εκθέσεις της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία που αφορούν τα έτη 2015-2018, παρά τις θετικές τάσεις σε ορισμένους τομείς, συμπεριλαμβανομένου του συστήματος δικαιοσύνης, του θεσμικού πλαισίου για τα ανθρώπινα δικαιώματα και της διαφθοράς, εξακολουθούν να υφίστανται προκλήσεις στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Μαρόκο.

98

Η Freedom House θεωρεί ότι το Μαρόκο είναι μια «εν μέρει ελεύθερη» χώρα, με βαθμολογία 39/100 στην έκθεσή της του 2019 για την ελευθερία στον κόσμο (βλέπε εικόνα 15). Τα βασικά ζητήματα που αναφέρονται σε αυτή την έκθεση είναι οι περιορισμοί στην ελευθερία του Τύπου και στην ελευθερία του συνέρχεσθαι, η έλλειψη ελευθερίας στο διαδίκτυο και η μη ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Το 2018, η βαθμολογία για τις πολιτικές ελευθερίες του Μαρόκου μειώθηκε από 4,5 σε 5, με το 7 να είναι η χείριστη βαθμολογία, λόγω της σκληρής κρατικής αντίδρασης σε σημαντικές διαδηλώσεις καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους (βλέπε εικόνα 14).

Συμπεράσματα και συστάσεις

99

Λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων που παρατίθενται στις απαντήσεις της, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η συνεργασία της ΕΕ έχει συμβάλει στην υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων στο Μαρόκο. Αυτό είχε θετικό αντίκτυπο στην κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη της χώρας και καταδείχθηκε επανειλημμένα στο πλαίσιο της παρακολούθησης εκ μέρους της Επιτροπής: τόσο οι εσωτερικές όσο και οι εξωτερικές ανεξάρτητες ετήσιες αξιολογήσεις έχουν αξιολογήσει θετικά τη διαδικασία σταθερής μεταρρύθμισης.

100

Οι τομείς προτεραιότητας που έχουν προσδιοριστεί προέρχονται από το ίδιο το πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων του Μαρόκου, το οποίο περιλαμβάνεται στο Σύνταγμα του 2011. Παρότι ενδέχεται να υπάρχει περιθώριο για ενοποίηση και συγκέντρωση σε ορισμένο βαθμό, ο περιορισμός σε τρεις μόνο τομείς θα αντίκειτο στο πνεύμα του σχεδίου δράσης του προηγμένου καθεστώτος και θα μείωνε τη μόχλευση πολιτικής της Επιτροπής. Η Επιτροπή θεωρεί ότι τα ποσά κατανεμήθηκαν σε προγράμματα τομεακής δημοσιονομικής στήριξης σύμφωνα με διαφανή και μεθοδολογική διαδικασία, η οποία είναι πλήρως τεκμηριωμένη (βλέπε απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 27). Η πολιτική στασιμότητα συζητήθηκε διεξοδικά στην ομάδα εργασίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου με τα κράτη μέλη, τα οποία ενέκριναν τη στρατηγική της Επιτροπής (βλέπε απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 32).

Σύσταση 1 – Ενίσχυση της εστίασης της δημοσιονομικής στήριξης της ΕΕ στο Μαρόκο

Πρώτη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται εν μέρει τη σύσταση.

Όπως απαιτείται σύμφωνα με το πρόγραμμα δράσης για αλλαγή και τις κατευθυντήριες γραμμές προγραμματισμού της ΕΕ, η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ συμφωνούν να επικεντρωθούν σε μικρότερο αριθμό τομέων. Ωστόσο, η ιεράρχηση αυτών τομέων βάσει προτεραιοτήτων θα αντίκειτο στις ισχύουσες κατευθυντήριες γραμμές.

Δεύτερη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται τη σύσταση και θεωρούν ότι εφαρμόζεται ήδη.

Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ προσαρμόζουν τακτικά τη μεθοδολογία βάσει της πείρας που αποκτάται.

Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ λαμβάνουν υπόψη τις συστάσεις του ΕΕΣ στο πλαίσιο της τακτικής επανεξέτασης που πραγματοποιούν όσον αφορά τη μεθοδολογία και τον τρόπο εφαρμογής της.

Τρίτη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται τη σύσταση.

Η διαδικασία κοινού προγραμματισμού ξεκίνησε το 2015 και η ΕΕ και τα κράτη μέλη ολοκλήρωσαν μια κοινή ανάλυση των βασικών αναπτυξιακών προκλήσεων που αντιμετωπίζει η χώρα. Το 2017, αποφασίστηκε η εστίαση του κοινού προγραμματισμού σε τρεις βασικούς τομείς (ισότητα των φύλων, μετανάστευση και επαγγελματική κατάρτιση). Αυτοί οι τρεις τομείς δεν ενέπιπταν στην εμβέλεια του ελέγχου. Έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες για την εφαρμογή του κοινού προγραμματισμού στο Μαρόκο κατά τη διάρκεια της τρέχουσας περιόδου προγραμματισμού. Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ θα συνεχίσουν αυτές τις προσπάθειες με μεγαλύτερο σθένος στο πλαίσιο της νέας διαδικασίας προγραμματισμού.

101

Η συμφωνία χρηματοδότησης της δημοσιονομικής στήριξης και τα παραρτήματά της περιέχουν όλες τις τιμές-στόχους, τους δείκτες και τις τιμές αναφοράς που απαιτούνται για την υλοποίηση του προγράμματος. Οι κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη δεν απαιτούν την ανάπτυξη σχεδίου δράσης.

Βλέπε απαντήσεις της Επιτροπής στα σημεία 47 και 48.

Σύσταση 2 – Βελτίωση του σχεδιασμού των προϋποθέσεων και των δεικτών επιδόσεων

Πρώτη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ δεν αποδέχονται τη σύσταση.

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι ο καθορισμός συγκεκριμένων και συναφών δεικτών επιδόσεων αποτελεί ήδη καθιερωμένη πρακτική, σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι τιμές-στόχοι και οι δείκτες επιδόσεων που χρησιμοποιήθηκαν στα προγράμματα που ελέγχθηκαν είχαν προσαρμοστεί κατάλληλα για το πλαίσιο του Μαρόκου. Το σκεπτικό περιγράφεται στη λογική παρέμβασης κάθε προγράμματος, η οποία αποτελεί μέρος του εγγράφου δράσης που έχουν επικυρώσει οι υπηρεσίες της Επιτροπής και τα κράτη μέλη. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η δημοσιονομική στήριξη δεν περιορίζεται σε δείκτες επιδόσεων.

Δεύτερη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται τη σύσταση και χρησιμοποιούν κατά περίπτωση προσανατολισμένους στα επακόλουθα δείκτες.

Τρίτη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται τη σύσταση και χρησιμοποιούν κατά περίπτωση τιμές βάσης.

102

Η Επιτροπή τονίζει ότι ο διάλογος πολιτικής διεξάγεται σε καθημερινή βάση και σε όλα τα επίπεδα. Σημαντικά ζητήματα εγείρονται συστηματικά όταν είναι απαραίτητο, στο κατάλληλο επίπεδο. Η πλήρης καταγραφή αυτής της διαδικασίας στο σύνολό της θα συνεπαγόταν τεράστιο διοικητικό κόστος και ενδεχομένως να είχε επιπτώσεις για ευαίσθητες και ενίοτε εμπιστευτικές συζητήσεις. Οι ετήσιες συναντήσεις καταγράφονται σε πρακτικά, τα οποία έχουν διαβιβαστεί στο ΕΕΣ.

Η Επιτροπή τηρεί τις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη όσον αφορά τον διάλογο πολιτικής στο πλαίσιο της δημοσιονομικής στήριξης. Τα αποτελέσματα του διαλόγου πολιτικής αποτελούν και θα αποτελούν σημαντικό μέρος κάθε αξιολόγησης. Ωστόσο, η Επιτροπή θα ήθελε να επιστήσει την προσοχή στον πολιτικά ευαίσθητο χαρακτήρα των μεταρρυθμίσεων και των πολιτικών στόχων και, συνεπώς, θεωρεί ότι θα εξακολουθούν να θεσπίζονται στρατηγικές διαλόγου για την προστασία των συμφερόντων της Επιτροπής.

Οι επαφές με τις μαροκινές διοικητικές αρχές διατηρούνται σε όλα τα επίπεδα και τα ζητήματα αντιμετωπίζονται στο κατάλληλο επίπεδο σύμφωνα με τις αρχές της χρηστής διαχείρισης, καθώς και σε σχέση με το διπλωματικό πρωτόκολλο και σε συνάρτηση με ανάγκες επιχειρησιακής φύσεως.

Βλέπε επίσης απαντήσεις της Επιτροπής στα σημεία 56 και 57.

Σύσταση 3 – Ενίσχυση του διαλόγου πολιτικής

Ο διάλογος πολιτικής αποτελεί βασικό στοιχείο της πρακτικής παροχής αναπτυξιακής βοήθειας και του προσδιορισμού, της διαμόρφωσης, της υλοποίησης, της παρακολούθησης και της αξιολόγησης των προγραμμάτων δημοσιονομικής στήριξης στο Μαρόκο. Δεν συνδέεται μόνο με τη χρηματοδότηση αλλά καλύπτει όλους τους τομείς του σχεδίου δράσης του προηγμένου καθεστώτος.

Η Επιτροπή θα μπορούσε να εξετάσει το ενδεχόμενο, όπως συνιστάται, να υποβάλλει εκθέσεις σε πιο επίσημη και τακτική βάση σχετικά με τον διάλογο πολιτικής. Ωστόσο, ο άτυπος διάλογος πολιτικής παραμένει συναφής και αποτελεσματικός σε ορισμένες περιστάσεις (όπως επιβεβαιώθηκε κατά τη διάρκεια της περιόδου πολιτικής στασιμότητας στις σχέσεις ΕΕ-Μαρόκου).

Πρώτη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται τη σύσταση.

Βελτιωμένες οδηγίες για τον διάλογο πολιτικής στο πλαίσιο της δημοσιονομικής στήριξης περιλαμβάνονται στις επικαιροποιημένες κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη.

Ωστόσο, η Επιτροπή θα ήθελε να επισημάνει τον πολιτικά ευαίσθητο χαρακτήρα ορισμένων μεταρρυθμίσεων και των πολιτικών στόχων και, συνεπώς, θεωρεί ότι θα θεσπίζονται στρατηγικές διαλόγου για την προστασία των συμφερόντων της Επιτροπής.

Δεύτερη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται εν μέρει τη σύσταση.

Συντάσσονται πρακτικά για όλες τις σημαντικές συναντήσεις, στα οποία δίνεται συνέχεια όπως απαιτείται. Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ θα καταβάλλουν προσπάθειες ώστε να τεκμηριώνουν τον διάλογο πολιτικής πιο συστηματικά.

Τρίτη περίπτωση: Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται εν μέρει τη σύσταση.

Η τακτική υποβολή εκθέσεων για τον διάλογο πολιτικής εξασφαλίζεται με βάση το πλαίσιο υποβολής εκθέσεων για τη διαχείριση της εξωτερικής βοήθειας, καθώς και στο πλαίσιο των υπομνημάτων εκταμίευσης. Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ θα καταβάλλουν προσπάθειες ώστε να τεκμηριώνουν τον διάλογο πολιτικής πιο συστηματικά.

103

Βλέπε απαντήσεις της Επιτροπής στα σημεία 59 έως 63.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι:

  • Οι πηγές επαλήθευσης που χρησιμοποιήθηκαν θεωρούνται κατάλληλες.
  • Δεν υπήρχαν πηγές επαλήθευσης μόνο για έναν δείκτη και μία τιμή-στόχο, καθώς επρόκειτο να παρασχεθούν από την κυβέρνηση πριν από την πληρωμή.
  • Η ποιότητα και η αξιοπιστία των δεδομένων επαληθεύτηκαν στις περιπτώσεις όπου κρίθηκε απαραίτητο, δεδομένου ότι, σύμφωνα με τη βέλτιστη διεθνή πρακτική, η Επιτροπή βασίζεται σε εθνικά στατιστικά συστήματα.
  • Τα λάθη σε πληρωμές επηρέασαν μόνο την πληρωμή για δύο τιμές-στόχους και έχει κινηθεί διαδικασία ανάκτησης.
  • Όλες οι εκταμιεύσεις πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με τη διάταξη της συμφωνίας χρηματοδότησης.
  • Η μετάθεση της αξιολόγησης τιμών-στόχων πραγματοποιούταν τακτικά κατόπιν αιτήματος του αρμόδιου υπουργείου, έπειτα από την αξιολόγηση τόσο των ανεξάρτητων αποστολών παρακολούθησης όσο και των υπηρεσιών της Επιτροπής.
Σύσταση 4 – Βελτίωση των διαδικασιών επαλήθευσης των εκταμιεύσεων

Πρώτη περίπτωση: Η Επιτροπή δεν αποδέχεται τη σύσταση, διότι βασίζεται σε παρατηρήσεις και συμπεράσματα τα οποία η Επιτροπή δεν συμμερίζεται.

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, σύμφωνα με τις πρακτικές χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης και τις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη, κατάλληλες μέθοδοι υπολογισμού χρησιμοποιούνται και περιγράφονται ρητώς στα παραρτήματα της συμφωνίας χρηματοδότησης. Στις σπάνιες περιπτώσεις όπου έχουν γίνει λάθη, αυτά διορθώνονται εγκαίρως.

Δεύτερη περίπτωση: Η Επιτροπή δεν αποδέχεται τη σύσταση, διότι βασίζεται σε παρατηρήσεις και συμπεράσματα τα οποία η Επιτροπή δεν συμμερίζεται.

Η Επιτροπή τονίζει ότι αυτό αποτελεί ήδη καθιερωμένη πρακτική. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιονομική στήριξη, τα κονδύλια εκταμιεύονται μόνον εφόσον υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία που αποδεικνύουν την επίτευξη των στόχων.

Η αξιοπιστία και η συνοχή των πηγών επαλήθευσης ελέγχονται διεξοδικά από την Επιτροπή καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής του προγράμματος.

Το εθνικό σύστημα συλλογής δεδομένων στους τομείς που ελέγχθηκαν αξιολογήθηκε ως αξιόπιστο κατά τη διάρκεια της διαμόρφωσης του προγράμματος. Αυτή η αξιολόγηση στηρίζεται από την κατάταξη του Μαρόκου στον δείκτη στατιστικής ικανότητας (SCI) της Παγκόσμιας Τράπεζας, όπου η βαθμολογία της χώρας υπερτερεί αρκετά του περιφερειακού μέσου όρου για την ποιότητα των στατιστικών της δεδομένων.

Σύμφωνα με διεθνείς δεσμεύσεις σχετικά με την αποτελεσματικότητα της βοήθειας και την ευρωπαϊκή κοινή αντίληψη για την ανάπτυξη, η χρήση των συστημάτων της χώρας αποβλέπει στην ενίσχυση αυτών των συστημάτων, καθιστώντας τα πιο συμμετοχικά και αυξάνοντας την εγχώρια λογοδοσία. Συνεπώς, κατά την αξιολόγηση των επιδόσεων δεικτών μεταβλητών δόσεων, η Επιτροπή χρησιμοποιεί όλες τις επίσημες, συναφείς και αξιόπιστες πληροφορίες, εφόσον παρέχουν επαρκείς εγγυήσεις όσον αφορά το επίπεδο επίτευξης.

Όταν υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες σχετικά με την ποιότητα των παρεχόμενων στοιχείων, διενεργούνται έλεγχοι επαλήθευσης που καθοδηγούν την έκδοση αποφάσεων πληρωμής.

Τρίτη περίπτωση: Η Επιτροπή δεν αποδέχεται τη σύσταση, διότι βασίζεται σε παρατηρήσεις και συμπεράσματα τα οποία η Επιτροπή δεν συμμερίζεται.

Η αντιπροσωπεία αξιολογεί τη συνάφεια του αιτήματος για μετάθεση με βάση τα επιχειρήματα που παρουσιάζει η χώρα-εταίρος. Αυτή η αξιολόγηση επαληθεύεται και επικυρώνεται από τις κεντρικές υπηρεσίες. Αυτά τα επιχειρήματα μπορούν να περιλαμβάνονται σε επιστολή από τη κυβέρνηση ή να αντανακλώνται σε πρακτικά συναντήσεων και/ή εκθέσεις ανεξάρτητων αποστολών παρακολούθησης.

Λεπτομερείς διευκρινίσεις παρέχονται στις σχετικές παραγράφους της έκθεσης.

104

Η επίσημη και λεπτομερής παρακολούθηση της προόδου για κάθε πρόγραμμα μεταρρύθμισης της δημοσιονομικής στήριξης πραγματοποιείται σε ετήσια βάση, συνήθως με τη συνδρομή ανεξάρτητων, εξωτερικών συμβούλων, κατά την κατάρτιση του φακέλου εκταμίευσης. Αυτή η παρακολούθηση περιλαμβάνει ένα τμήμα σχετικά με την πρόοδο στην τομεακή πολιτική. Ο διαρκής διάλογος πολιτικής, οι επισκέψεις και οι ομάδες εργασίας συνιστούν τακτική παρακολούθηση η οποία καθιστά δυνατή την έγκαιρη προειδοποίηση σε περίπτωση αποκλίσεων (βλέπε απαντήσεις τις Επιτροπής στα σημεία 64 έως 66 για συγκεκριμένες παρατηρήσεις σχετικά με το πρόγραμμα).

Σύσταση 5 – Βελτίωση των διαδικασιών παρακολούθησης

Πρώτη περίπτωση: Η Επιτροπή αποδέχεται εν μέρει τη σύσταση.

Εντούτοις, δεν δικαιολογούν όλα τα προγράμματα επιτόπιες επισκέψεις.

Δεύτερη περίπτωση: Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση.

Τρίτη περίπτωση: Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση.

105

Η Επιτροπή θεωρεί ότι το 62 % των τιμών-στόχων επιτεύχθηκε.

Τα ποσοστά εκτέλεσης του προϋπολογισμού των υπουργείων, τόσο για το Υπουργείο Δικαιοσύνης όσο και για το Υπουργείο Υγείας, υπερβαίνουν το 90 % και το 95 % αντίστοιχα κατά την περίοδο 2014-2016 και το 100 % το 2017. Συνεπώς, δεν είναι ορθό να αναφέρεται ότι «εξακολουθούν να παραμένουν προς ανάλωση σημαντικά ποσά».

Η προστιθέμενη αξία της δημοσιονομικής στήριξης έγκειται στη στήριξη της υλοποίησης τοπικών μεταρρυθμίσεων και σχεδίων δράσης, τα οποία είναι πραγματικά, αξιόπιστα και συναφή προγράμματα μεταρρυθμίσεων, με μακροπρόθεσμα μετασχηματιστικά οφέλη για τις κοινωνίες των χωρών-εταίρων.

106

Η προβολή είναι το αποτέλεσμα μιας συνεχούς διαδικασίας επικοινωνίας και εκκλήσεων για την εφαρμογή διαφοροποιημένης προσέγγισης ανάλογα με τις συνθήκες. Οι συμφωνίες χρηματοδότησης για τη δημοσιονομική στήριξη και άλλες εξωτερικές δράσεις περιλαμβάνουν ήδη διατάξεις που απαιτούν προβολή.

Η προβολή ήταν ελάχιστη μόνο το 2016. Από το 2017, η προβολή της στήριξης της ΕΕ έχει ενισχυθεί σημαντικά.

Όπως και για την υπογραφή της αρχικής συμφωνίας χρηματοδότησης, το κίνητρο για την επίτευξη επιδόσεων δεν έχει ως σημείο εκκίνησης την υπογραφή μιας προσθήκης. Η προσθήκη είναι το προϊόν διαλόγου και διαπραγματεύσεων που διεξάγονται επί μήνες πριν από την υπογραφή της προσθήκης.

Περαιτέρω αναλυτική επεξήγηση της θέσης της Επιτροπής παρέχεται στις παρατηρήσεις για τα σχετικά σημεία (βλέπε απαντήσεις της Επιτροπής στα σημεία 89 έως 92).

Σύσταση 6 – Αύξηση της προβολής της στήριξης της ΕΕ

Η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ αποδέχονται εν μέρει τη σύσταση.

Η θέσπιση ειδικών προϋποθέσεων εκταμίευσης όσον αφορά την προβολή δεν ενδείκνυται και ενδέχεται να αποδειχθεί αντιπαραγωγική σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως κατά την περίοδο όπου οι σχέσεις μεταξύ του Μαρόκου και της ΕΕ ήταν δυσχερείς.

107

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν σύνθετες, βαθιά ριζωμένες κοινωνικές προκλήσεις για τις οποίες απαιτείται χρόνος προκειμένου να σημειωθεί πρόοδος.

Η χρήση εξαιρετικά ολοκληρωμένων, μακροπρόθεσμων δεικτών αντικτύπου [όπως ο δείκτης ανθρώπινης ανάπτυξης (ΔΑΑ) και ο δείκτης ανισότητας των φύλων)] δεν ενδείκνυται για τη μέτρηση του αντικτύπου ενός προγράμματος δημοσιονομικής στήριξης σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, θα πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο ο ΔΑΑ όσο και ο δείκτης ανισότητας των φύλων παρουσιάζουν βελτίωση στο Μαρόκο.

Περαιτέρω αναλυτική επεξήγηση της θέσης της Επιτροπής παρέχεται στις παρατηρήσεις για τα σχετικά σημεία (βλέπε απαντήσεις της Επιτροπής στα σημεία 96 έως 100).

Κλιμάκιο ελέγχου

Οι ειδικές εκθέσεις του ΕΕΣ παρουσιάζουν τα αποτελέσματα των ελέγχων που αυτό διενεργεί επί των πολιτικών και προγραμμάτων της ΕΕ ή επί διαχειριστικών θεμάτων που αφορούν συγκεκριμένους τομείς του προϋπολογισμού. Το ΕΕΣ επιλέγει και σχεδιάζει τα εν λόγω ελεγκτικά έργα κατά τρόπον ώστε αυτά να αποφέρουν τον μέγιστο αντίκτυπο, λαμβανομένων υπόψη των κινδύνων για τις επιδόσεις ή για τη συμμόρφωση, του επιπέδου των σχετικών εσόδων ή δαπανών, των επικείμενων εξελίξεων και του πολιτικού και δημόσιου συμφέροντος.

O εν προκειμένω έλεγχος επιδόσεων διενεργήθηκε από το Τμήμα Ελέγχου IΙΙ, το οποίο είναι αρμόδιο για τον έλεγχο των δαπανών που αφορούν τις εξωτερικές δράσεις, την ασφάλεια και τη δικαιοσύνη και του οποίου προεδρεύει η Bettina Jakobsen, Μέλος του ΕΕΣ. Επικεφαλής του ελέγχου ήταν o Hannu Takkula, Μέλος του ΕΕΣ, συνεπικουρούμενος από τους Turo Hentila, προϊστάμενο του ιδιαίτερου γραφείου του, Helka Nykaenen, σύμβουλο στο ιδιαίτερο γραφείο του, Kim Hublé, υπεύθυνη έργου, Aurélia Petliza και Dirk Neumeister, ελεγκτές.

Παραπομπές

1 Πηγή: Αριθμητικά στοιχεία της Επιτροπής για το 2017 (ΓΔ Εμπορίου)

2 Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών – Καθολική περιοδική εξέταση για το Μαρόκο, Μάιος 2017.

3 «Ευρωμεσογειακή συμφωνία συνδέσεως μεταξύ των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των κρατών μελών τους, αφενός, και του Βασιλείου του Μαρόκου, αφετέρου» (ΕΕ L 70 της 18.3.2000, σ. 2).

4 Document conjoint UE-Maroc sur le renforcement des relations bilatérales/ Statut Avancé (13653/08).

5 Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της ΕΕ της 10ης Δεκεμβρίου 2015 (υπόθεση T-512/12).

6 2012/497/ΕΕ: Απόφαση του Συμβουλίου (ΕΕ L 241 της 7.9.2012, σ. 2).

7 Απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 21ης Δεκεμβρίου 2016 (υπόθεση C-104/16 Ρ).

8 Απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 27ης Φεβρουαρίου 2018 (υπόθεση C-266/16).

9 Το 65 % των δαπανών που εγγράφηκαν στον προϋπολογισμό και το 72 % των πληρωμών.

10 Ενιαίο πλαίσιο στήριξης 2014‑2017. Οι υποτομείς περιλαμβάνουν, παραδείγματος χάριν, την υγεία, τη δικαιοσύνη και την αγροτική ανάπτυξη.

11 «Αύξηση του αντικτύπου της αναπτυξιακής πολιτικής της ΕΕ: ένα πρόγραμμα δράσης για αλλαγή» [COM(2011) 637 τελικό].

12 Ενδεικτικά κεφάλαια που προβλέπονται στο ΕΠΣ, επίπεδο χρηματοδότησης για το οποίο η ΕΕ μπορεί να εξασφαλίσει επαρκή μόχλευση πολιτικής, πρόσθετη χρηματοδότηση που απαιτείται για την υλοποίηση της στρατηγικής, ικανότητα απορρόφησης και άλλες παρεμβάσεις των ενδιαφερόμενων μερών.

13 Συνάντηση μεταξύ των αρχών του Μαρόκου, υπό την ηγεσία του υπουργού Εξωτερικών, της Ύπατης Εκπροσώπου της ΕΕ για την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας, του Επιτρόπου της ΕΕ για την Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας και τις Διαπραγματεύσεις για τη Διεύρυνση, καθώς και των εκπροσώπων των κρατών μελών.

14 Από τις 54 τιμές-στόχο που εξετάστηκαν στο πλαίσιο της εκταμίευσης, οι 24 έπρεπε να είχαν κατάλληλη τιμή βάσης. Ωστόσο, τιμή βάσης είχε καθοριστεί για επτά μόνο τιμές-στόχο. Οκτώ τιμές-στόχος περιλάμβαναν ανακριβή τιμή βάσης αν όχι καθόλου, ενώ για εννέα τιμές-στόχο η τιμή βάσης ήταν παρωχημένη.

15 Από τις 24 τιμές-στόχο που θα έπρεπε να έχουν τιμή βάσης, οι εννέα είχαν τιμή βάσης που ήταν παρωχημένη. Από τις 54 τιμές-στόχο που εξετάστηκαν για την εκταμίευση, οκτώ είχαν ήδη επιτευχθεί πριν από την υπογραφή της συμφωνίας χρηματοδότησης.

16 Η φάση σχεδιασμού είναι χρονοβόρα (ένα έτος περίπου) και διέρχεται από διάφορα επίπεδα έγκρισης. Η Επιτροπή δεν έχει την ευελιξία να τροποποιεί τις τιμές-στόχο ή τους δείκτες στο τέλος της διαδικασίας διαπραγμάτευσης.

17 Βλέπε πλαίσιο 1.

18 Όσον αφορά 12 (ήτοι 29 %) από τις 42 σχετικές τιμές-στόχο.

19 Μια τιμή-στόχος μπορεί να αφορά μία ή περισσότερες από ανωτέρω περιπτώσεις.

20 Περιλαμβάνει τη σύσταση εφετείου στο Guelmim και 13 πρωτοδικείων (με τη δημιουργία πρωτοδικείου στο Taenafout και τη μετατροπή 12 δικαστικών κέντρων σε πρωτοδικεία, συμπεριλαμβανομένου του Sidi Ifni).

21 Σύμφωνα με την έκθεση της αποστολής εμπειρογνωμόνων (Νοέμβριος 2017) που εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το εν λόγω ποσοστό υλοποίησης του 60 % προκύπτει από τη μείωση του αριθμού των δικαστικών κέντρων από 120 σε 72 (εκ των οποίων οκτώ έπρεπε να τεθούν σε λειτουργία), όπως προβλέπεται στη σχετική υπουργική απόφαση.

22 Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Issues Paper: a review of the budget support instrument in Morocco», Μάρτιος 2015 και Οκτώβριος 2018.

23 Εθνικό πρόγραμμα μαθησιακής υποστήριξης.

24 Εθνικό πρόγραμμα άμεσης στήριξης χηρών με παιδιά.

25 Π.χ. https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/morocco.

26 Η Freedom House είναι μια μη κυβερνητική οργάνωση που διεξάγει έρευνες και διοργανώνει δράσεις προώθησης όσον αφορά τη δημοκρατία, τις πολιτικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

27 Διεθνής Επιτροπή Νομικών, «Reform the criminal justice system in Morocco: strengthen pre-trial rights, guarantees and procedures» (Απρίλιος 2017).

28 Πρόκειται για μία από τις σημαντικές στρατηγικές της κυβέρνησης του Μαρόκου που στόχευαν: i) στην αύξηση του αριθμού των θέσεων εργασίας στον βιομηχανικό τομέα, ii) στην αλλαγή της δομής της μαροκινής οικονομίας με την αύξηση του μεριδίου της βιομηχανίας στο ΑΕγχΠ, iii) στην αύξηση των εξαγωγών βιομηχανικών προϊόντων, iv) στην αύξηση των άμεσων ξένων επενδύσεων στη βιομηχανία και v) στη βελτίωση της παραγωγικότητας του τομέα.

29 Βάσει έρευνας της Γενικής Συνομοσπονδίας Εταιρειών του Μαρόκου το 2014.

30 Όλα τα άτομα των οποίων οι καταναλωτικές δαπάνες είναι κάτω από το εθνικό όριο της φτώχειας (2,15 δολάρια ΗΠΑ την ημέρα) θεωρούνται φτωχά («Country diagnostics» της Παγκόσμιας Τράπεζας, Ιούνιος 2018).

31 Ο συντελεστής Gini χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της κατανομής εισοδήματος σε όλα τα εκατοστημόρια του πληθυσμού. Όσο μεγαλύτερος είναι ο συντελεστής Gini τόσο μεγαλύτερες οι ανισότητες στη χώρα, καθώς τα άτομα υψηλού εισοδήματος λαμβάνουν πολύ μεγαλύτερα ποσοστά του συνολικού εισοδήματος του πληθυσμού από το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα.

32 African Development Dynamics για το 2018 (11 Ιουλίου 2018).

33 Σύνθετος δείκτης που αντικατοπτρίζει την ανισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών σύμφωνα με τρία κριτήρια: αναπαραγωγική υγεία, χειραφέτηση και αγορά εργασίας· 100 % = ανισότητα και 0 % = ισότητα.

34 Σύνθετος δείκτης για τη μέτρηση των μέσων επιτευγμάτων σε τρεις βασικές διαστάσεις της ανθρώπινης ανάπτυξης: μακρά και υγιής ζωή, γνώση και αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο.

Χρονογραμμή

Στάδιο Ημερομηνία
Έγκριση του υπομνήματος σχεδιασμού του ελέγχου / Έναρξη του ελέγχου 25.9.2018
Επίσημη διαβίβαση του σχεδίου έκθεσης στην Επιτροπή (ή σε άλλο ελεγχόμενο) 3.6.2019
Έγκριση της οριστικής έκθεσης μετά τη διαδικασία εκατέρωθεν ακρόασης 14.11.2019
Παραλαβή των επίσημων απαντήσεων της Επιτροπής και της ΕΥΕΔ σε όλες τις γλώσσες 5.12.2019

Επικοινωνία

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ
12, rue Alcide De Gasperi
1615 Luxembourg
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ

Τηλ:. +352 4398-1
Πληροφορίες: eca.europa.eu/el/Pages/ContactForm.aspx
Ιστότοπος: eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditors

Περισσότερες πληροφορίες για την Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχονται από το διαδίκτυο (https://europa.eu/european-union/index_el).

Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2019

PDF ISBN 978-92-847-3989-9 ISSN 1977-5660 doi:10.2865/842084 QJ-AB-19-022-EL-N
HTML ISBN 978-92-847-3984-4 ISSN 1977-5660 doi:10.2865/883279 QJ-AB-19-022-EL-Q

© Ευρωπαϊκή Ένωση, 2019

Η αναπαραγωγή επιτρέπεται εφόσον αναφέρεται η πηγή.
Για κάθε χρήση ή αναπαραγωγή φωτογραφιών ή άλλου υλικού τα οποία δεν καλύπτονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να ζητείται απευθείας η άδεια των κατόχων των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.

Επικοινωνήστε με την ΕΕ

Αυτοπροσώπως
Σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν εκατοντάδες κέντρα πληροφόρησης Europe Direct. Μπορείτε να βρείτε τη διεύθυνση του πλησιέστερου σε σας κέντρου στον ιστότοπο Europa: https://europa.eu/european-union/contact_el

Τηλεφωνικά ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου
Η Europe Direct είναι μια υπηρεσία που απαντά στις ερωτήσεις σας για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μπορείτε να επικοινωνήσετε με αυτή την υπηρεσία:

  • καλώντας ατελώς τον αριθμό 00 800 6 7 8 9 10 11 (ορισμένα δίκτυα τηλεφωνίας ενδέχεται να χρεώνουν τις κλήσεις αυτές),
  • καλώντας τον αριθμό +32 22999696 ή
  • μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου από τον ιστότοπο Europa: https://europa.eu/european-union/contact_el

Βρείτε πληροφορίες σχετικά με την ΕΕ

Στο διαδίκτυο
Πληροφορίες για την Ευρωπαϊκή Ένωση σε όλες τις επίσημες γλώσσες της ΕΕ είναι διαθέσιμες στον ιστότοπο Europa: https://europa.eu/european-union/index_el

Στις εκδόσεις της ΕΕ
Μπορείτε να καταφορτώσετε ή να παραγγείλετε δωρεάν και επί πληρωμή εκδόσεις της ΕΕ στην ακόλουθη διεύθυνση: https://op.europa.eu/el/publications. Μπορείτε να ζητήσετε πολλαπλά αντίγραφα δωρεάν εκδόσεων επικοινωνώντας με την υπηρεσία Europe Direct ή με το τοπικό σας κέντρο πληροφόρησης (βλ. https://europa.eu/european-union/contact_el).

Στη νομοθεσία της ΕΕ και σε σχετικά έγγραφα
Για πρόσβαση σε νομικές πληροφορίες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του συνόλου της ενωσιακής νομοθεσίας από το 1952 σε όλες τις επίσημες γλώσσες, μεταβείτε στον ιστότοπο EUR-Lex, στην ακόλουθη διεύθυνση: http://eur-lex.europa.eu

Στα δημόσια δεδομένα από την ΕΕ
Η Πύλη Δημόσιων Δεδομένων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (http://data.europa.eu/euodp/el) παρέχει πρόσβαση σε σύνολα δεδομένων από την ΕΕ. Τα δεδομένα μπορούν να καταφορτωθούν και να επαναχρησιμοποιηθούν δωρεάν, τόσο για εμπορικούς όσο και για μη εμπορικούς σκοπούς.