Publication document thumbnail

Odkryjmy Europę!

Cześć! Witajcie w Europie!

Pochodzimy z rozmaitych krajów, mówimy różnymi językami, ale naszym wspólnym domem jest Europa.

Dołączcie do nas, razem odkryjemy Europę! Będzie to podróż na spotkanie przygodzie, w czasie i przestrzeni – razem na pewno odkryjemy mnóstwo ciekawych miejsc.

A po drodze nie zapominajcie od czasu do czasu sprawdzić, ile się nauczyliście. Odwiedźcie naszą stronę internetową – znajdziecie tam grę „Odkryjmy Europę!” i wiele innych quizów i gier o Europie.

W szkole czeka was kolejna, nowa przygoda! Zapytajcie nauczycieli, a dowiecie się więcej na tematy zawarte w tej książce. Biblioteka szkolna i zasoby internetu zapraszają was do dalszych poszukiwań. Możecie nawet zapisać wyniki swoich odkryć, pisząc własną książkę.

Gotowi? To zaczynamy!

  HTML PDF PRINT
Ta publikacja jest dostępna w następujących formatach HTML PDF Odkryjmy Europę! Paper Odkryjmy Europę!

Odkrywamy nasz kontynent

Elbrus, najwyższy szczyt Europy.
Elbrus, najwyższy szczyt Europy.
© Michael/Pixelio

Europa jest jednym z siedmiu kontynentów Ziemi. Pozostałe kontynenty to Afryka, Ameryki Północna i Południowa, Antarktyda, Azja oraz Australia wraz z Oceanią.

Europa rozpościera się od Arktyki na północy aż po Morze Śródziemne na południu, od Atlantyku na zachodzie po grzbiet rosyjskiego Uralu na wschodzie. Nie brak w niej rzek, jezior i pasm górskich. Na mapie poniżej znajdziesz nazwy tych największych.

Jezioro Genewskie w Alpach.
Jezioro Genewskie w Alpach.
© Pixelio

Najwyższą z gór w Europie jest Elbrus w górach Kaukazu, na granicy między Rosją a Gruzją. Ten najwyższy szczyt wznosi się na wysokość 5642 metrów nad poziomem morza.

Najwyższą górą w zachodniej Europie jest Mont Blanc w Alpach, na granicy między Francją a Włochami. Jego szczyt osiąga wysokość 4810 metrów nad poziomem morza.

Również w Alpach znajduje się Jezioro Genewskie, największe jezioro słodkowodne na zachodzie Europy. Leży na pograniczu Francji i Szwajcarii, ma głębokość 310 m, a mieści w sobie aż 89 bilionów litrów wody.

Jezioro Saimaa, Finlandia.
Jezioro Saimaa, Finlandia.
© Kratos May/Flickr

Największym jeziorem w Europie środkowej jest Balaton na Węgrzech. Ma długość 77 km, a jego powierzchnia wynosi ok. 600 kilometrów kwadratowych (km2). Na północy Europy znajdują się jeszcze większe jeziora – na przykład fińskie Saimaa (1147 km2) czy szwedzkie Vänern (ponad 5500 km2). Największym z jezior całej Europy jest jednak Ładoga. Leży ono w północno-zachodniej Rosji i pod względem powierzchni jest czternastym jeziorem świata. Ma ono 17 700 km2.

Kontynent europejski

Kontynent europejski
Delta Dunaju, Rumunia.
Delta Dunaju, Rumunia.
© Pixelio

Dunaj jest jedną z najdłuższych rzek Europy. Ma on swe źródła w niemieckim masywie Schwarzwaldu i płynie w kierunku wschodnim, przemierzając Austrię, Słowację, Węgry, Chorwację, Serbię, Bułgarię, Mołdawię i Ukrainę aż po Rumunię, gdzie znajduje ujście, w formie delty, do Morza Czarnego. Całkowita długość Dunaju to około 2850 km.

Dolina Loary słynie z pięknych zamków.
Dolina Loary słynie z pięknych zamków.
© Flickr

Poza tym do wielkich rzek zalicza się Ren (ok. 1320 km długości), Łabę (ok. 1170 km) jak również Loarę i Wisłę (obie ponad 1000 km).
Czy umiesz znaleźć każdą z nich na mapie?

Barka towarowa płynie po Renie.
Barka towarowa płynie po Renie.
© Fridmar Damn/Corbis

Duże rzeki są bardzo dogodnymi szlakami transportowymi. Wszelkiego rodzaju towary, załadowane na barki, płyną w dół i w górę rzek, między portami morskimi a miastami położonymi w głębi lądu.

W drodze

„Rakieta” Stephensona.
„Rakieta” Stephensona.
© Istock

Czy wiesz, że kolej żelazną wynaleziono właśnie w Europie? Pociąg pasażerski, wynaleziony w 1825 r., był dziełem Anglika Georga Stephensona. Jego słynny parowóz nazywał się „Rakieta” i przekraczał prędkość 40 kilometrów na godzinę (km/h) – zawrotną, jak na owe czasy.

Tunel Mont Blanc łączący Włochy z Francją.
Tunel Mont Blanc łączący Włochy z Francją.
© Wikipedia/Kristoferb

Dzisiejsze superszybkie pociągi elektryczne zupełnie nie przypominają pierwszych parowozów. Są bardzo wygodne, a specjalnie opracowane tory pozwalają im osiągać prędkość 330 km/h. Stale rozbudowywana sieć torów kolejowych pozwala ludziom coraz szybciej podróżować między europejskimi metropoliami.

Drogi i koleje muszą nieraz pokonywać łańcuchy górskie, szerokie rzeki, a nawet morza. Dlatego inżynierowie budują niezwykle długie mosty i tunele. Najdłuższym tunelem kolejowym w Europie jest tunel Gotthard w Szwajcarii.

Najdłuższy tunel drogowy w Europie to tunel Lærdal w Norwegii, na trasie z Bergen do Oslo. Ma ponad 24 km długości, a otwarto go w listopadzie 2000 r. Inny wyróżniający się tunel w Europie to tunel drogowy Mont Blanc o długości 11,6 km, łączący Francję z Włochami. Wybudowany pod Mont Blanc, najwyższym szczytem w Alpach (4810 m n.p.m.), tunel ten był swego czasu najdłuższym tunelem autostradowym na świecie.

Jeden z najwyższych mostów świata: wiadukt Millau we Francji.
Jeden z najwyższych mostów świata: wiadukt Millau we Francji.
© Jean-Pierre Lescourret/Corbis

Jeden z najwyższych mostów na świecie (336 m wysokości) to otwarty w 2004 r. wiadukt Millau we Francji.

Dwa spośród najdłuższych mostów Europy to kolejowo-drogowy most Øresund łączący Danię ze Szwecją (o długości 16 km), oraz drogowy most Vasco da Gama (ponad 17 km długości) na rzece Tag w Portugalii. Most Vasco da Gama nosi imię sławnego podróżnika, o którym dowiesz się więcej z rozdziału zatytułowanego „Podróż w czasie”.

Ponieważ samolotem podróżuje się bardzo szybko, wielu ludzi przemierza Europę w ten sposób. W Europie buduje się samoloty, które należą do najlepszych na świecie, na przykład Airbusy. Poszczególne ich części produkowane są w różnych europejskich krajach, a następnie zespół inżynierów kieruje montażem całego samolotu.

Concorde, najszybszy pasażerski samolot świata, został opracowany przez zespół francuskich i brytyjskich inżynierów. Concorde mógł latać z prędkością 2160 km/h – dwa razy szybciej niż dźwięk – i przemierzał Atlantyk w czasie krótszym niż 3 godziny! Większość samolotów potrzebuje na to ok. 8 godzin. Swój ostatni lot Concorde odbył w 2003 r.

Concorde, najszybszy samolot pasażerski.
Concorde, najszybszy samolot pasażerski.
Airbus A380 to największy samolot pasażerski świata.

Jeszcze szybsze niż samoloty są rakiety kosmiczne – jak Ariane. To kolejny wspólny projekt wielu krajów Europy. Nie przewożą one pasażerów, ale służą do umieszczania na orbicie satelitów, dzięki którym działają sieci telewizyjne i telefony komórkowe, prowadzone są badania naukowe itd. Większość światowych satelitów wynoszą w kosmos właśnie europejskie rakiety.

Takie osiągnięcia jak Concorde, Airbus czy Ariane pokazują, do czego można dojść, gdy kraje europejskie połączą swoje wysiłki.

Języki Europy

Europejczycy mówią wieloma różnymi językami. Większość należy do jednej z trzech wielkich rodzin: germańskiej, słowiańskiej lub romańskiej. W każdej z tych grup występują pewne pokrewieństwa – ze względu na wspólnych przodków. Przykładowo języki romańskie pochodzą od łaciny, mowy starożytnych Rzymian.

A tak mówi się „Dzień dobry” w niektórych z tych języków:

 

Języki germańskie

angielski    Good morning
duński    Godmorgen
niderlandzki    Goedemorgen
niemiecki    Guten Morgen
szwedzki    God morgon

Języki romańskie

francuski    Bonjour
hiszpański    Buenos días
portugalski    Bom dia
rumuński    Bună dimineaţa
włoski    Buongiorno

Języki słowiańskie

bułgarski    Dobró útro
chorwacki    Dobro jutro
czeski    Dobré ráno
polski    Dzień dobry
słowacki    Dobré ráno
słoweński    Dobro jutro

Przykłady te jasno ukazują podobieństwa istniejące między językami należącymi do tej samej rodziny. Są także w Europie inne języki, w mniejszym stopniu spokrewnione ze sobą – albo wcale niespokrewnione.

A tak mówi się „Dzień dobry” w tych językach – wybraliśmy osiem z nich:

estoński    Tere hommikust
fiński    Hyvää huomenta
grecki    Kalimera
irlandzki    Dia dhuit
litewski    Labas rytas
łotewski    Labrît
maltański    L-Għodwa t-Tajba
węgierski    Jó reggelt

W języku Romów, żyjących w wielu częściach Europy, „Dzień dobry” to „Lasho dyes”.

Nauka języków to wspaniała sprawa – i bardzo ważna na kontynencie takim jak nasz. Miliony Europejczyków chętnie wyjeżdżają na wakacje do innych krajów i poznają ich mieszkańców. To wielka szansa na praktyczne wykorzystanie znanych nam wyrażeń w obcym języku.

Przyroda i klimat

W przeważającej części Europy panuje klimat umiarkowany – ani za ciepły, ani za zimny. Najmroźniejsze zimy zdarzają się na dalekiej północy i wysoko w górach. Największe upały występują na południowych i południowo-wschodnich krańcach kontynentu.

Lato jest najgorętszą i najbardziej suchą porą roku – trwa mniej więcej od czerwca do września. Zima (od grudnia do marca) jest porą największego zimna.

Ostatnio w 2010 i 2015 r. w Europie mieliśmy rekordowo upalne lata. Czy świadczy to o zmianach klimatycznych? Zmiany klimatu są problemem globalnym, któremu zaradzić można tylko przy współpracy wszystkich krajów.

My się zimy nie boimy!

© Klaus Hackenberg/Corbis

Dzikie zwierzęta żyjące w mroźniejszych rejonach mają zwykle grube futra albo gęste upierzenie, chroniące je przed zimnem. Czasami białe futro pozwala się ukryć w śniegu. Niektóre zwierzęta zapadają w sen zimowy, który pozwala im zaoszczędzić energię. Taki stan nazywa się hibernacją.

Europejski niedźwiedź brunatny żyje w górach, zapada tam w długi sen zimowy.
Europejski niedźwiedź brunatny żyje w górach, zapada tam w długi sen zimowy.

Wiele gatunków ptaków żywi się owadami, małymi stworzeniami wodnymi lub innym pożywieniem trudno dostępnym w czasie mroźnych zimowych miesięcy. Dlatego też jesienią odlatują na południe, by powrócić na wiosnę. Niektóre z nich przemierzają tysiące kilometrów, przelatując nad Morzem Śródziemnym i Saharą, by spędzić zimę w Afryce. Te coroczne ptasie wędrówki nazywamy migracjami.

Ciesząc się wiosną i latem

Ach, jak przyjemnie paść się latem na górskiej hali …
Ach, jak przyjemnie paść się latem na górskiej hali …
© Aleaimage

Z nadejściem europejskiej wiosny (od marca do maja) robi się znacznie cieplej. Śniegi i lody topnieją. Młode rybki i larwy owadów roją się w strumykach i stawach. Ptaki migrujące powracają, by założyć gniazda i wychowywać pisklęta. Rozkwitają pąki kwiatów, a pszczoły pracowicie przenoszą pyłek z kwiatka na kwiatek.

Drzewa pokrywają się świeżymi liśćmi, które chłoną światło słoneczne. To energia słoneczna sprawia, że wyrastają tak wysoko. W regionach górskich pasterze wyprowadzają bydło na wysoko położone hale, pokryte gęstą, świeżą trawą.

Kiedy słońce mocno świeci, jaszczurki są w swoim żywiole.
Kiedy słońce mocno świeci, jaszczurki są w swoim żywiole.

Zwierzęta zmiennocieplne, na przykład gady, również potrzebują energii słonecznej. Dlatego w lecie, zwłaszcza na południu Europy, często można zobaczyć jaszczurki wylegujące się na nasłonecznionych skałach lub usłyszeć niezliczone pasikoniki i cykady.

Jesień: pora zmian

Owoce smakują nawet osie!
Owoce smakują nawet osie!

Późnym latem i jesienią dzień staje się coraz krótszy, a nocą robi się chłodniej. Wiele pysznych owoców dojrzewa o tej porze. Na wsi to bardzo pracowity okres zbierania plonów. Również jesienią dojrzewają orzechy, a wiewiórki mogą je zbierać i gromadzić w dziupli na zimę.

Wiewiórki gromadzą orzeszki na zimę.
Wiewiórki gromadzą orzeszki na zimę.
© Peter Bohot/Pixelio

Wiele drzew zrzuca jesienią liście, które stają się bezużyteczne, kiedy słońce tak szybko zachodzi. Liście stopniowo zmieniają kolor: z zielonych przechodzą w żółć, czerwień, złoto i brąz. W końcu opadają, pokrywając ziemię barwnym kobiercem. Spadłe liście ulegają rozkładowi, wzbogacając glebę i zapewniając pożywienie dla kolejnych pokoleń roślin.

Jesienią można podziwiać kolorowe kobierce liści.
Jesienią można podziwiać kolorowe kobierce liści.
© The irish image collection/Corbis

Ten cykl zmiennych pór roku sprawia, że Europa może się szczycić urozmaiconym i pięknym wiejskim krajobrazem.

Rolnictwo

Wysoko w górach i na północy Europy uprawa roli nie jest możliwa ze względu na zbyt niskie dla roślin temperatury. Jednak wiecznie zielone drzewa, takie jak sosny i jodły, mogą przetrwać srogie zimy. Dlatego właśnie najzimniejsze miejsca w Europie pokrywają lasy zielone przez cały rok. Drewno z tych lasów przydaje się ludziom do wielu rzeczy – od budowy domów i wytwarzania mebli po produkcję papieru i tektury.

Z tych winogron zrobi się czerwone wino.
Z tych winogron zrobi się czerwone wino.

Dalej na południe większość ziem nadaje się do uprawy. Uprawia się tu wiele rozmaitych roślin, w tym pszenicę, kukurydzę, buraki cukrowe, ziemniaki i wiele innych odmian owoców i warzyw.

Tam, gdzie przez większość czasu świeci słońce i nie grożą przymrozki, jak na przykład w basenie Morza Śródziemnego, uprawia się owoce, takie jak pomarańcze i cytryny oraz winogrona i oliwki. Z oliwek tłoczy się oliwę stosowaną w kuchni. Z winogron wyciska się sok, z którego później powstaje wino. Europa znana jest ze znakomitych win, które są sprzedawane na całym świecie.

Uprawy na suchych terenach wymagają nawadniania.
Uprawy na suchych terenach wymagają nawadniania.

Rolnicy z obszaru śródziemnomorskiego uprawiają również wiele innych odmian warzyw i owoców. W gorącym słońcu południa znakomicie dojrzewają pomidory. Warzywa potrzebują jednak dużo wody, dlatego w gorących i suchych regionach konieczne jest nawadnianie pól – tzw. irygacja. Oznacza to dostarczanie uprawom wody z rzek lub ze studni.

Owce skubią trawę na pastwiskach.
Owce skubią trawę na pastwiskach.

Trawa rośnie łatwo, kiedy nie brak jej deszczu, nawet na cienkiej warstwie niezbyt urodzajnej gleby. W wielu gospodarstwach utrzymuje się zwierzęta, które pasą się na trawie, jak na przykład krowy, owce albo kozy. Dostarczają one mleka, mięsa i innych użytecznych produktów, takich jak wełna i skóra.

Kury dostarczają nam jaj, bogatych w dobre dla zdrowia białko.
Kury dostarczają nam jaj, bogatych w dobre dla zdrowia białko.

Liczne są także hodowle świń albo kur. Te zwierzęta można hodować prawie wszędzie, bo mogą być trzymane w zamkniętych fermach i karmione specjalnie przygotowaną paszą. Kurze fermy produkują nie tylko mięso, ale także jajka – nawet kilka tysięcy dziennie.

Świnie hoduje się zwykle pod dachem.
Świnie hoduje się zwykle pod dachem.

Gospodarstwa europejskie mają bardzo różne rozmiary. Niektóre mają rozległe pola, co ułatwia żniwa przy użyciu dużych maszyn. Inne, na przykład w górzystej okolicy, są bardziej rozdrobnione. Ogrodzenia lub żywopłoty między polami pomagają powstrzymać wiatr i deszcz od wypłukiwania ziemi i mogą być użyteczne dla dzikich zwierząt.

Europę pokrywa mozaika barwnych pól uprawnych.
Europę pokrywa mozaika barwnych pól uprawnych.
© Sylvain Saustier/Corbis

Wielu mieszkańców miast lubi przyjeżdżać na weekendy i na wakacje na wieś, by cieszyć się urokami krajobrazu, ciszą, spokojem i czystym powietrzem. Wszystkim powinno zależeć na ochronie piękna wiejskich terenów.

Morza

Morze wyrzeźbiło te niezwykłe formy z kredy zwane klifami.
Morze wyrzeźbiło te niezwykłe formy z kredy zwane klifami.
© Pixelio

W Europie mamy wiele tysięcy kilometrów wybrzeży, rozmaicie ukształtowanych siłami przyrody. Czasem mają formę wysokich, skalistych klifów, czasem plaż pokrytych piaskiem albo kolorowymi kamykami wygładzonymi przez fale bijące o skały przez setki lat.

Ten fiord został uformowany przez lodowce.
Ten fiord został uformowany przez lodowce.
© Brian Lawrence/ Van Parys
Najwyższa w Europie wydma piaskowa: Pyla.
Najwyższa w Europie wydma piaskowa: Pyla.
© Doug Pearson/Corbis
Jedno z najrzadszych stworzeń żyjących w Morzu Śródziemnym to mniszka śródziemnomorska.
Jedno z najrzadszych stworzeń żyjących w Morzu Śródziemnym to mniszka śródziemnomorska.

W Norwegii lodowce ukształtowały wybrzeże w strome doliny nazywane fiordami. W niektórych krajach morze i wiatr uformowały wysokie, piaszczyste wydmy. Najwyższą wydmą w Europie jest Dune du Pyla położona niedaleko Arcachon we Francji. Mierzy ona 107 metrów.

Stada ptaków brodzących żerują u ujścia rzeki.
Stada ptaków brodzących żerują u ujścia rzeki.

Wiele różnych odmian ryb i innych zwierząt żyje w morzach wokół europejskich brzegów. Żywi się nimi ptactwo morskie i ssaki, takie jak foki. W miejscach, gdzie rzeki wpadają do morza często można zobaczyć stada ptaków brodzących, które podczas odpływu polują na stworzenia żyjące w błocie.

Człowiek i morze

Wielkie kontenerowce transportują towary między Europą a resztą świata.
Wielkie kontenerowce transportują towary między Europą a resztą świata.
© Scott Barrow/Corbis

Morze jest ważne również dla ludzi. Morze Śródziemne było tak istotne dla starożytnych Rzymian, że nazywali je mare nostrum – „nasze morze”. W ciągu wieków Europejczycy przemierzali wszystkie oceany, odkrywając inne kontynenty, badając je, rozwijając tam handel i osiedlając się na nich. Z rozdziału zatytułowanego „Podróż w czasie” dowiesz się więcej o tych wielkich podróżach odkrywców.

Statki zwożą najróżniejsze towary ze wszystkich stron świata, często ładowane w kontenery, do ruchliwych portów Europy. Tam rozładowuje się je do pociągów, ciężarówek i na barki. Następnie na statki ładowane są europejskie towary, które będą sprzedawane na innych kontynentach.

Jeden z największych statków pasażerskich na świecie – Harmony of the Seas.
Jeden z największych statków pasażerskich na świecie – Harmony of the Seas.

Niektóre spośród najpiękniejszych statków świata zbudowano w Europie. Wśród nich znajduje się „Harmony of the Seas” — jeden z największych liniowców pasażerskich na świecie. Zbudowano go we Francji, a w pierwszy rejs wypłynął w 2016 r.

Morze Śródziemne – to raj dla nurka z akwalungiem.
Morze Śródziemne – to raj dla nurka z akwalungiem.
© Pixelio

Europejskie kurorty nadmorskie to wspaniałe miejsca na wakacje. Można tu uprawiać wszystkie odmiany sportów wodnych – od surfingu i żeglarstwa, aż po narty wodne i nurkowanie z akwalungiem.

Można też po prostu odpocząć, opalając się na plaży i chłodząc w morzu.

Rybołówstwo

Hodowla łososi.
Kutry rybackie.

Rybołówstwo zawsze było ważne dla Europejczyków. Wokół portów rybackich wyrosły miasta, w których tysiące ludzi zarabiają na życie, trudniąc się łowieniem i sprzedażą ryb albo obsługą rybaków i ich rodzin.

Nie zawsze trzeba wypływać w morze, by łowić ryby!
Hodowla łososi.
© Nathalie Fobes/Corbis

Współczesne statki rybackie, takie jak trawlery, mogą łowić wielkie ilości ryb. Dbając jednak o ochronę zasobów morskich kraje europejskie ustaliły między sobą, ile ryb wolno złowić i jakich sieci używać, tak by młode ryby mogły się z nich wymknąć.

Innym sposobem na zapewnienie dostatku ryb jest hodowla. U brzegów północnej Europy, w wielkich klatkach umieszczonych w morzu hoduje się łososie. W ten sam sposób można hodować skorupiaki, takie jak małże, ostrygi i omułki.

Ochrona wybrzeży Europy

Wybrzeża i morza są potrzebne ludziom, ale też dziko żyjącym zwierzętom. Dlatego musimy o nie dbać. Musimy chronić je przed zanieczyszczeniem ściekami miejskimi i przemysłowymi. Czasami zdarzają się wypadki wielkich tankowców, z których wylewają się do morza ogromne ilości ropy. Całe plaże pokrywają się czarną mazią, w której giną tysiące morskich ptaków.

Kraje europejskie wspólnie starają się zapobiegać takim katastrofom, tak aby nasze wybrzeża pozostały równie piękne dla następnych pokoleń.

Podróż w czasie

W ciągu tysięcy lat w Europie zaszło wiele zmian. To pasjonująca historia! Jest jednak bardzo długa – dlatego wybraliśmy tylko najważniejsze wydarzenia.

Epoka kamienia

Prehistoryczne malowidła naskalne w grocie Lascaux, Francja.
Prehistoryczne malowidła naskalne w grocie Lascaux, Francja.
Wikimedia

Pierwsi mieszkańcy Europy byli myśliwymi i zbieraczami. Na ścianach jaskiń pozostawili przepiękne malowidła ze scenami łowów. Z czasem nauczyli się uprawiać ziemię i zaczęli hodować zwierzęta, uprawiać rośliny oraz zakładać osady.

Narzędzia i broń wykonywali z kamienia – na przykład ostrząc odłamki krzemienia.

Epoki brązu i żelaza – początek wykorzystywania metali

Ostrze topora z brązu.
Ostrze topora z brązu.

Na długie tysiące lat przed Chrystusem ludzie odkryli sekret wytapiania różnego rodzaju metali z różnych skał w bardzo gorących paleniskach. Brąz, mieszanka miedzi i cyny, okazał się wystarczająco twardy, by służyć do wyrobu narzędzi i broni. Złoto i srebro zaś są łatwe w obróbce, a przy tym piękne – nadawały się świetnie do wyrobu ozdób.

Później odkryto jeszcze twardszy metal: żelazo. Najlepszą jego odmianą jest stal – mocna i niełamliwa, z której robiło się znakomite miecze. Jednak produkcja stali była wtedy bardzo trudną sztuką, dlatego dobre miecze były rzadkie i cenne.

Ta grecka waza czerwonofigurowa powstała około 530 r. p.n.e.
Ta grecka waza czerwonofigurowa powstała około 530 r. p.n.e.

Starożytna Grecja
okres między 2000 r. p.n.e. a 200 r. p.n.e. („p.n.e.” znaczy „przed naszą erą” – czyli przed narodzeniem Chrystusa)

Około 4000 lat temu w Grecji ludzie zaczęli budować miasta. Początkowo władali nimi królowie. Dopiero około 500 roku p.n.e. w Atenach zapoczątkowano demokrację, czyli rządy ludu. Zamiast słuchać króla, obywatele Aten podejmowali decyzje przez głosowanie. Demokracja stanowi ważny wynalazek cywilizacji Europy, który ogarnął niemal cały świat.

Po Grekach odziedziczyliśmy również:

Platon był jednym z największych myślicieli.
Platon był jednym z największych myślicieli.
© Marie-LanNguyen/Wikimedia

  • wspaniałe mity o bogach i herosach, wojnach i przygodach,
  • klasyczne świątynie, marmurowe rzeźby i piękną ceramikę,
  • igrzyska olimpijskie,
  • przemyślnie zbudowane amfiteatry oraz wielkich dramaturgów, których sztuki wystawiane są po dziś dzień,
  • mędrców, takich jak Sokrates i Platon, którzy uczyli ludzi logicznego rozumowania,
  • matematyków, takich jak Euklides czy Pitagoras, którzy wymyślili podstawowe wzory i reguły matematyczne,
  • naukowców, takich jak Arystoteles – badacz roślin i zwierząt, czy Eratostenes, który udowodnił, że ziemia jest kulą i wyliczył jej rozmiary.

Cesarstwo Rzymskie
okres między 500 r. p.n.e. a 500 r. n.e. („n.e.” znaczy „naszej ery” – czyli po narodzeniu Chrystusa)

Na początku Rzym był tylko jednym z wielu miasteczek Italii. Rzymianie byli jednak świetnie zorganizowani, mieli waleczną armię i stopniowo podbijali kolejne ziemie otaczające Morze Śródziemne. W końcu udało im się stworzyć imperium, rozciągające się od północnej Anglii po Saharę, i od wybrzeży Atlantyku po Azję.

A oto niektóre z najważniejszych dokonań Rzymian:

Rzymski akwedukt, który stoi po dziś dzień: Pont du Gard we Francji.
Rzymski akwedukt, który stoi po dziś dzień: Pont du Gard we Francji.
© Alexander Barti/Pixelio
  • system dobrych, prostych dróg łączących wszystkie części cesarstwa,
  • piękne wille z dziedzińcami, centralnym ogrzewaniem i posadzkami zdobionymi mozaikami,
  • wytrzymałe mosty i akwedukty (służące do transportu wody na duże odległości),
  • sklepione łuki, dzięki którym budowle Rzymian były trwałe i solidne,
  • nowe materiały budowlane – takie jak zaprawa cementowa i beton,
  • literatura klasyczna (Cyceron, Wergiliusz i wielu innych),
  • system prawa rzymskiego, na którym do dziś opiera się prawodawstwo wielu europejskich krajów.
Mozaiki wykorzystuje się do dekorowania budynków. Tworzy się je z małych kawałków kamienia, emalii, szkła lub ceramiki.

Mozaiki wykorzystuje się do dekorowania budynków. Tworzy się je z małych kawałków kamienia, emalii, szkła lub ceramiki.

Średniowiecze
lata około 500–1500

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego poszczególne części Europy zostały przejęte przez różne plemiona. Na przykład:

Celtowie

Plemiona celtyckie zamieszkiwały wiele części Europy już przed nastaniem epoki Rzymu. Ich potomkowie żyją dziś głównie w Bretanii (Francja), Kornwalii (Anglia), hiszpańskiej Galicji oraz w Irlandii, Szkocji i Walii. W tych częściach Europy języki i kultura celtycka wciąż pozostają żywe.

Ludy germańskie

Nie wszyscy Germanie żyją w dzisiejszych Niemczech:

Wikingowie byli znakomitymi żeglarzami – dotarli ponoć nawet do Ameryki, nikomu się tym nie chwaląc…
Wikingowie byli znakomitymi żeglarzami – dotarli ponoć nawet do Ameryki, nikomu się tym nie chwaląc…
  • Anglosasi przenieśli się do Anglii i władali nią aż do 1066 r.,
  • Frankowie podbili znaczną część Europy, w tym dzisiejszą Francję – między 500 r. a 800 r. n.e. Najsłynniejszym z ich władców był Karol Wielki,
  • Goci (dzieleni na Wizygotów i Ostrogotów) zakładali królestwa w Hiszpanii i we Włoszech,
  • wikingowie zajmowali tereny Skandynawii. W IX i X w. wyprawiali się statkami do innych krajów, łupiąc po drodze, prowadząc handel i zakładając osady na uprawnych terenach.

Normanowie

Czyli „ludzie północy”, to wikingowie, którzy osiedli we Francji. Ich krainę nazwano wówczas Normandią. To oni w 1066 r. podbili Anglię. Słynny normandzki gobelin ukazuje sceny z tego podboju. Przechowywany jest w muzeum we francuskim mieście Bayeux.

Zamki średniowieczne budowano w celach obronnych.
Zamki średniowieczne budowano w celach obronnych.

Słowianie zasiedlili wiele krain na wschodzie Europy, by dać początek wielu narodom mówiącym językami słowiańskimi – takim jak Białorusini, Bułgarzy, Chorwaci, Czesi, Polacy, Rosjanie, Serbowie, Słowacy, Słoweńcy i Ukraińcy.

Madziarowie z kolei w IX i X w. osiedlili się w Kotlinie Panońskiej, gdzie w roku 1000 stworzyli Królestwo Węgier. Ich potomkowie zamieszkują dziś Węgry i sąsiednie kraje.

Architektura gotycka stanowiła wielkie dokonanie średniowiecza. Oto rzygacze katedry w Mediolanie.
Architektura gotycka stanowiła wielkie dokonanie średniowiecza. Oto rzygacze katedry w Mediolanie.
© SXC

W wiekach średnich królowie i szlachta w Europie często popadali w konflikty i toczyli wojny. To czasy rycerzy noszących zbroje i walczących na koniach. Dla obrony przed atakiem wroga władcy wznosili warowne zamki o grubych kamiennych murach. Niektóre zamki były tak potężne, że stoją po dziś dzień.

Ogromny, średniowieczny meczet w Kordobie (Hiszpania).
Ogromny, średniowieczny meczet w Kordobie (Hiszpania).
© Dieter Scütz/Pixelio

Chrześcijaństwo stało się w średniowieczu dominującą religią Europy, a kościoły budowano niemal wszędzie. Niektóre są imponujące – zwłaszcza wielkie katedry ze strzelistymi wieżami i kolorowymi witrażami.

Mnisi uprawiali ziemię i przyczynili się do rozwoju rolnictwa w całej Europie. Zakładali także szkoły i wytwarzali pięknie ilustrowane księgi. Klasztorne biblioteki przechowały cenne książki z czasów antycznych.

W południowej Hiszpanii, gdzie dominującą religią islam był, władcy wznosili piękne meczety z minaretami. Najsłynniejsze, istniejące do dziś, to meczet w Kordobie i minaret Giralda w Sewilli.

Renesans
lata około 1300–1600

Jedna z najsłynniejszych w świecie rzeźb: Dawid Michała Anioła.
Jedna z najsłynniejszych w świecie rzeźb: Dawid Michała Anioła.
© David Gaya/Wikimedia

Ludzie średniowiecza byli w większości niepiśmienni, a wiedzy o świecie dostarczał im Kościół. Jedynie w klasztorach i na uniwersytetach można było dotrzeć do pism starożytnych Greków i Rzymian. W XIV i XV w. studenci zaczęli odkrywać stare rękopisy. Zafascynowały ich wspaniałe idee i wiedza, które w nich znaleźli, a wieść o nich zaczęła się rozprzestrzeniać.

Jedno z najpiękniejszych dzieł malarstwa renesansu: Wenus Botticellego.
Jedno z najpiękniejszych dzieł malarstwa renesansu: Wenus Botticellego.
Wikimedia

Zainteresowali się tym zamożni i wykształceni ludzie w miastach takich jak Florencja we Włoszech. Mogli sobie pozwolić na książki – szczególnie odkąd w 1445 r. wynaleziono w Europie druk – i rozmiłowali się w kulturze starożytnej Grecji i Rzymu. Budowali rezydencje w stylu rzymskich pałaców, opłacali uzdolnionych artystów i rzeźbiarzy, którzy zdobili je scenami z mitologii greckiej i rzymskiej oraz posągami bogów, herosów i cesarzy.

Świat zapomnianej mądrości i piękna odrodził się w pełnej krasie. Dlatego ten okres nazywamy z francuska renesansem, czyli odrodzeniem. Odrodzenie przyniosło światu:

  • wielkich malarzy i rzeźbiarzy, na przykład Michała Anioła i Sandro Boticellego,
  • utalentowanych architektów, takich jak Filippo Brunelleschi,
  • nadzwyczajnego wynalazcę i artystę, jakim był Leonardo da Vinci,
  • wielkich myślicieli, na przykład Tomasza Morusa, Erazma z Rotterdamu i Michała de Montaigne,
  • naukowców, takich jak Mikołaj Kopernik i Galileusz, którzy odkryli, że Ziemia i pozostałe planety krążą wokół Słońca,
  • piękne budowle i zamki, na przykład w dolinie Loary,
  • zainteresowanie wszystkim, co może osiągnąć człowiek.
Leonardo da Vinci wymyślił helikopter już 500 lat temu!
Leonardo da Vinci wymyślił helikopter już 500 lat temu!
Wikimedia

Rewolucja przemysłowa
lata około 1750–1880

Około 250 lat temu rozpoczęła się w Europie nowa rewolucja – przemysłowa. Wszystko zaczęło się od kryzysu energetycznego. Przez tysiąclecia ludzie wykorzystywali drewno i węgiel drzewny. Teraz w niektórych częściach Europy brakowało już lasów! Jaki inny materiał można wykorzystać jako paliwo?

Henry Bessemer – wynalazca współczesnej technologii wyrobu stali.
Henry Bessemer – wynalazca współczesnej technologii wyrobu stali.
Wikimedia

Odpowiedź brzmi: węgiel. Węgla nie brakowało – w całej Europie zaczęły powstawać kopalnie. Węgiel służył jako paliwo dla nowo wynalezionych maszyn parowych. Wypala się z niego koks, który jest znacznie czystszym paliwem – idealnym do wytapiania żelaza i stali.

Około 150 lat temu Anglik Henry Bessemer wynalazł wielki piec umożliwiający tanią produkcję dużych ilości stali. Wkrótce w Europie wytwarzano ogromne ilości stali. Zmieniło to świat! Tania stal umożliwiła budowę drapaczy chmur, ogromnych mostów, liniowców transoceanicznych, samochodów, lodówek… Ale również broni palnej i bomb.

Wielkie odkrycia i nowe idee
lata 1500–1900

Repliki statków, na których wypłynęła ekspedycja Krzysztofa Kolumba.
Repliki statków, na których wypłynęła ekspedycja Krzysztofa Kolumba.
© E.Benjamin Andrews

Już w czasach odrodzenia handel z zamorskimi krainami stawał się coraz istotniejszym źródłem dochodów europejskich kupców. Sprzedawali oni towary w krajach takich jak Indie, przywożąc z nich cenne przyprawy i kamienie szlachetne. Droga lądowa była jednak długa i trudna, dlatego wielu kupców wolało dotrzeć do Indii drogą morską. Na drodze stał jednak wielki kontynent afrykański!

Vasco da Gama – pierwszy, który dopłynął z Europy do Indii.
Vasco da Gama – pierwszy, który dopłynął z Europy do Indii.
© Gregorio Lopes

Jeśli jednak Ziemia rzeczywiście jest okrągła (a niektórzy zaczynali w to wierzyć), statki europejskie powinny dopłynąć do Indii, również płynąc na zachód. Tak więc Krzysztof Kolumb ze swą załogą wyruszył z Hiszpanii, by przebyć Atlantyk. Był rok 1492. Jednak zamiast dotrzeć do Indii, odkrył wyspy Bahama (leżą one w rejonie Morza Karaibskiego u wybrzeży Ameryki).

Ptak dodo to nielot żyjący niegdyś na wyspie Oceanu Indyjskiego. Wytępili go europejscy kolonizatorzy.
Ptak dodo to nielot żyjący niegdyś na wyspie Oceanu Indyjskiego. Wytępili go europejscy kolonizatorzy.
Wikimedia

Za nimi wkrótce pośpieszyli następni odkrywcy. W latach 1497–1498 portugalski żeglarz Vasco da Gama jako pierwszy Europejczyk dotarł do Indii, okrążając Afrykę. A już w 1519 r. portugalski odkrywca w służbie króla Hiszpanii, Ferdynand Magellan, poprowadził pierwszą europejską wyprawę, która opłynęła ziemię dookoła!

Karol Darwin opublikował teorię ewolucji w 1859 r.
Karol Darwin opublikował teorię ewolucji w 1859 r.
© Julia Margaret Cameron

Wkrótce Europejczycy rozpoczęli eksplorację wysp Karaibskich i kontynentu amerykańskiego, które nazwali „Nowym Światem” i skolonizowali. Innymi słowy, zagarniali kolejne tereny, twierdząc, że stanowią one teraz własność ich europejskiego monarchy. Przynosili ze sobą wierzenia, obyczaje i języki – tym sposobem angielski i francuski stały się głównymi językami Ameryki Północnej, a hiszpański i portugalski językami Ameryki Środkowej i Południowej.

Z biegiem czasu Europejczycy żeglowali coraz dalej – do Chin, Japonii, Azji Południowo-Wschodniej, Australii i Oceanii. Żeglarze powracający z tak dalekich stron opisywali najdziwniejsze stworzenia, nieznane w Europie. Zainteresowali się tym naukowcy – zapragnęli zbadać te odległe krainy i przywieźć znalezione w nich rośliny i zwierzęta do europejskich muzeów. W XIX w. europejscy odkrywcy zapuścili się w głąb Afryki. Do 1910 r. niemal cały kontynent został skolonizowany.

Tymczasem w Europie naukowcy odkrywali kolejne reguły rządzące wszechświatem. Geolodzy badali skały i skamieliny, stawiając pytania o wiek i historię Ziemi. Dwaj wielcy badacze, Francuz Jean-Baptiste Lamarck i Anglik Karol Darwinem, doszli do wniosku, że zwierzęta i rośliny są owocem ewolucji, czyli powolnego kształtowania kolejnych gatunków przez długie miliony lat.

Wiek XVIII był również czasem pytań o inne ważne kwestie, na przykład o zasady sprawowania rządów, o prawa i wolności narodów. Jan Jakub Rousseau twierdził, że wszyscy powinni być równi. Inny pisarz, Wolter, głosił, że świat byłby lepszy, gdyby zamiast ignorancji i zabobonu kierowano się rozumem i wiedzą.

Ten wiek nowych idei, nazwany oświeceniem, doprowadził w niektórych państwach do ogromnych zmian. Przykładem może być rewolucja francuska z 1789 r., w czasie której lud obalił monarchię. Jedno z haseł rewolucjonistów – wolność, równość, braterstwo – do dziś pozostaje mottem Republiki Francuskiej.

Wolter, jeden z największych pisarzy doby Oświecenia.
Wolter, jeden z największych pisarzy doby Oświecenia.
© Catherine Lusurier

Czasy współczesne
od około 1880 r. do dziś

Wiele innych europejskich wynalazków dokonanych w ciągu XIX i XX w. pozwoliło stworzyć nowoczesny świat, jaki znamy. Na przykład:

Pierwszy telefon – dzieło Aleksandra Grahama Bella ze Szkocji. Dziś z Europy pochodzą najnowsze modele telefonów komórkowych.
Pierwszy telefon – dzieło Aleksandra Grahama Bella ze Szkocji. Dziś z Europy pochodzą najnowsze modele telefonów komórkowych.
© Zubro/Wikimedia
silnik benzynowy 1886
komunikacja radiowa 1901
pierwsze tworzywo sztuczne: bakelit 1909
lampa świetlówkowa 1912
telewizja, autostrady lata dwudzieste XX w.
radar oraz długopis 1935
kawa rozpuszczalna 1937
pierwszy odrzutowiec 1939
pierwszy komputer lata czterdzieste XX w.
sieć WWW lata osiemdziesiąte XX w.

Dziś mniej więcej jedna czwarta pracujących Europejczyków wytwarza rzeczy potrzebne we współczesnym świecie: żywność i napoje, telefony komórkowe i komputery, ubrania i meble, pralki i telewizory, samochody, autobusy, ciężarówki i wiele innych rzeczy.

Większość pracujących Europejczyków świadczy różnego rodzaju usługi. Inaczej mówiąc, pracują w sklepach i urzędach pocztowych, bankach, towarzystwach ubezpieczeniowych, hotelach i restauracjach, szpitalach, szkołach itp. – sprzedając coś lub oferując usługi innym ludziom.

Czego uczy nas historia?

Niestety historia Europy nie składa się z samych wielkich sukcesów, z których możemy być dumni. Wiele jest rzeczy, których powinniśmy się wstydzić. Od wieków narody europejskie toczyły ze sobą straszliwe wojny. Walczono zwykle o władzę, bogactwo lub z powodu religii.

Kolonizatorzy z Europy wymordowali miliony ludzi żyjących na innych kontynentach – w wojnach czy w wyniku prześladowań albo niechcący roznosząc wśród nich europejskie choroby. Europejczycy porywali również miliony mieszkańców Afryki, by uczynić z nich niewolników.

Z tych strasznych doświadczeń musimy wyciągnąć wnioski. W Europie już w XIX w. zniesiono niewolnictwo. Kolonie zaczęły odzyskiwać wolność w XX w. A wreszcie i do Europy zawitał pokój.

Aby się dowiedzieć, jak się to stało, przeczytaj rozdział zatytułowany „Historia Unii Europejskiej: Jak powstawała rodzina cała”.

Wojna…

Niestety w naszej europejskiej rodzinie nie brakowało kłótni. Często wybuchały konflikty o władzę lub o panowanie nad pewnymi terenami. Nierzadko żądni większej władzy panujący powiększali swoje włości kosztem sąsiadów, chcąc wykazać, że ich naród jest potężniejszy i ważniejszy od innych.

Z takich lub innych powodów przez setki lat Europa toczyła straszliwe wojny. W XX wieku nasz kontynent doświadczył dwóch wielkich wojen, które rozprzestrzeniły się tak, że objęły kraje całego świata. Dlatego nazywa się je wojnami światowymi. Pochłonęły miliony istnień i pozostawiły Europę w nędzy i w zgliszczach.

Czy można jakoś zapobiec powtórzeniu tej strasznej historii? Czy Europejczycy zmądrzeją kiedyś na tyle, by o trudnych sprawach dyskutować, zamiast ze sobą walczyć?

Odpowiedź brzmi: tak.

Opowiada o tym kolejny rozdział „Historia Unii Europejskiej”.

… i pokój

Europejczycy należą do wielu różnych krajów o odmiennych językach, tradycjach, zwyczajach i przekonaniach. A jednak stanowimy jedną wielką rodzinę – i to z wielu powodów.

Oto niektóre z nich.

  • Od tysięcy lat zamieszkujemy jeden kontynent.
  • Nasze języki są często spokrewnione.
  • Wielu ludzi ma przodków pochodzących z innych krajów.
  • Nasze tradycje, obyczaje i święta pochodzą często z tych samych źródeł.
  • Podziwiamy tę samą muzykę i dzieła sztuki, a także opowieści i dramaty, które w ciągu wieków stworzyły narody Europy.
  • Prawie wszyscy w Europie wyznajemy zasady fair play, wierzymy w sąsiedzką pomoc, uznajemy prawo do wyrażania własnego zdania, szanujemy innych i niesiemy pomoc najbardziej potrzebującym.
  • Dlatego właśnie umiemy się cieszyć tym, co szczególne i wyjątkowe w naszej ojczyźnie i regionie, ale również tym, co dzielimy z innymi Europejczykami.

Historia Unii Europejskiej

Druga wojna światowa skończyła się w 1945 r. Była ona czasem okropnych zniszczeń i masakr, które miały swój początek w Europie. W jaki sposób przywódcy państw europejskich mogliby zapobiec powtarzaniu się tak przerażających tragedii? Potrzebny był im naprawdę bardzo dobry plan – plan, jakiego jeszcze nikt nie próbował.

Idea bez precedensu

Jean Monnet.
Jean Monnet.
© EU

Pewien Francuz – nazywał się Jean Monnet – głęboko to przemyślał. Zdał sobie sprawę, że aby rozpocząć wojnę państwo potrzebuje dwóch rzeczy – żelaza do produkcji stali (na czołgi, broń, bomby itp.) oraz węgla, zapewniającego energię dla fabryk i kolei. Europa posiadała ogromne zasoby węgla i stali. Dlatego państwom europejskim tak łatwo było się zbroić i wywoływać wojny.

Jean Monnet wymyślił zatem bardzo śmiały plan. Według niego rządy Francji i Niemiec – a może także innych krajów Europy – powinny zrezygnować z samodzielnego prowadzenia własnego przemysłu w sektorze węgla i stali. Zamiast tego, powinny zaprosić przedstawicieli wszystkich krajów posiadających przemysł tej branży do wspólnego stołu, by dyskutować i decydować o wszystkim wspólnie. W ten sposób nigdy nie dochodziłoby do wojen między nimi!

Robert Schuman.
Robert Schuman.
© EU

Jean Monnet był głęboko przekonany, że ten plan ma szanse powodzenia, jeżeli tylko przywódcy Europy dadzą się do niego przekonać. Powiedział o tym przyjacielowi. Był nim Robert Schuman, wówczas minister w rządzie Francji. Robert Schuman uznał, że to znakomity pomysł, i ogłosił to w swoim historycznym przemówieniu, 9 maja 1950 r.

Jego przemówienie przekonało nie tylko francuski i niemiecki rząd, ale także głowy państw Belgii, Włoch, Luksemburga i Holandii. Zdecydowano wtedy o połączeniu przemysłu węgla i stali poszczególnych państw w stowarzyszenie, które nazwano Europejską Wspólnotą Węgla i Stali (EWWiS). Miało ono służyć utrzymaniu pokoju i odbudowie Europy ze zniszczeń wojennych. EWWiS powstała w 1951 r.

Wspólny rynek

Takie kolejki na granicach należały dawniej do codzienności.
Takie kolejki na granicach należały dawniej do codzienności.
© Keystone

Współpraca sześciu państw układała się na tyle pomyślnie, że zdecydowały się powołać kolejne stowarzyszenie, które nazwano Europejską Wspólnotą Gospodarczą (EWG). EWG powstała w 1957 r.

„Gospodarcza” znaczy związana z gospodarką, innymi słowy: z pieniędzmi, przedsiębiorczością, zatrudnieniem i handlem.

Jednym z istotnych punktów miało być utworzenie przez kraje EWG „wspólnego rynku” dla ułatwienia handlu. Do tego czasu wszystkie ciężarówki, pociągi czy barki przewożące towary pomiędzy państwami musiały czekać na granicy w kolejkach na sprawdzenie dokumentów przewozowych. Wymagane były także opłaty celne. Powodowało to znaczne opóźnienia i podnosiło ceny towarów zagranicznych.

Celem wprowadzenia wspólnego rynku było właśnie pozbycie się kontroli granicznych, opóźnień i opłat celnych i pozwolenie ludziom na nieskrępowany handel, jak gdyby znajdowali się w jednym wielkim państwie.

Żywność i rolnictwo

Maszyny takie jak ta są używane do zbioru pszenicy i innych upraw.
Maszyny takie jak ta są używane do zbioru pszenicy i innych upraw.
© Randy Wells/Corbis

Na skutek II wojny światowej wytwarzanie lub sprowadzanie żywności z innych kontynentów do Europy było bardzo trudne. Jeszcze w początkach lat pięćdziesiątych w Europie brakowało jedzenia. Dlatego EWG postanowiła ustalić specjalne dopłaty dla rolników, aby mogli produkować więcej żywności i aby zapewnić im godziwe utrzymanie.

Te ustalenia nazwano wspólną polityką rolną (WPR). I udało się. Do tego stopnia, że rolnicy zaczęli produkować wręcz zbyt dużo żywności i trzeba było zmienić ustalone zasady! Dziś WPR stanowi także zachętę dla rolników, by dbali o tereny wiejskie.

Od EWG do Unii Europejskiej

Witamy w klubie! Akt przystąpienia Grecji do Unii.
Witamy w klubie! Akt przystąpienia Grecji do Unii.
© EU

Niebawem mieszkańcy EWG odczuli dobroczynne skutki wspólnego rynku.

Mieli teraz więcej pieniędzy, więcej jedzenia i większy wybór towarów w sklepach. Kiedy zobaczyli to mieszkańcy sąsiednich krajów, w latach sześćdziesiątych niektóre z nich zaczęły się ubiegać o przystąpienie do Wspólnoty.

Ochrona środowiska obejmuje ograniczanie zanieczyszczeń powietrza – na przykład przez wykorzystanie wiatru do wytwarzania energii elektrycznej.
Ochrona środowiska obejmuje ograniczanie zanieczyszczeń powietrza – na przykład przez wykorzystanie wiatru do wytwarzania energii elektrycznej.

Po wieloletnich negocjacjach Wielka Brytania*, Dania i Irlandia przystąpiły do Wspólnoty w 1973 r. Następna w kolejce ustawiła się Grecja (przystąpiła w 1981 r.), dając przykład Portugalii i Hiszpanii (wstąpiły w 1986 r.) oraz Austrii, Szwecji i Finlandii (dołączyły 1995 r.).

Dzięki temu organizacja liczyła już piętnastu członków.

Policjant ze specjalnie szkolonym psem przeszukują bagaże – szukają przemycanych narkotyków.
Policjant ze specjalnie szkolonym psem przeszukują bagaże – szukają przemycanych narkotyków.

Oczywiście przez te lata zaszło w niej wiele zmian. Przed końcem 1992 r. udało się zbudować „jednolity rynek” (jak go teraz nazywamy), dokonując poza tym wielu innych rzeczy. Przykładowo kraje EWG owocnie współdziałały na rzecz ochrony środowiska oraz budowy lepszych dróg i sieci kolejowych w całej Europie. Bogatsze kraje wspierały te uboższe przy budowie dróg i w innych ważnych projektach.

Aby ułatwić ludziom podróżowanie, większość państw EWG zlikwidowała kontrole paszportowe na wewnętrznych granicach. Uzgodniono, że każdemu obywatelowi państwa członkowskiego wolno wyjechać do innego kraju wspólnoty, zamieszkać tam i podjąć pracę. Rządzący debatowali także nad wieloma innymi pomysłami – na przykład nad tym, jak policjanci z różnych krajów mogliby pomagać sobie w ściganiu przestępców, terrorystów i przemytników narkotyków.

Krótko mówiąc, współpraca państw stawała się na tyle ścisła, że w 1992 r. zdecydowały się zmienić nazwę stowarzyszenia. Nazwano je Unią Europejską.

Jak powstawała rodzina cała

Tymczasem równie niezwykłe rzeczy działy się poza granicami Unii. Przez wiele lat istniał mur pomiędzy wschodnimi a zachodnimi krajami Europy. Wschodnie rządy wierzyły w system zwany komunizmem, w którym ludziom żyło się trudno. Ludzie byli uciskani, a wielu z tych, którzy sprzeciwili się reżimowi, znalazło się w więzieniach.

Wobec narastającej liczby uciekinierów ze wschodu na zachód rządzący zaczęli się bać. Zbudowali wysokie ogrodzenia i mury, takie jak mur berliński, aby uniemożliwić mieszkańcom opuszczenie kraju. Wielu próbujących przekroczyć granicę bez pozwolenia zostało zastrzelonych. Ta bariera w środku Europy przeszła do historii jako „żelazna kurtyna”.

1989: obalenie muru berlińskiego.
1989: obalenie muru berlińskiego.

W 1989 r. wreszcie udało się położyć kres podziałom. Zburzono mur berliński i „żelazna kurtyna” przestała istnieć. Niemcom niebawem udało się zjednoczyć. Narody środkowej i wschodniej Europy wybrały nowe rządy i pozbyły się starego i surowego komunistycznego reżimu. Były wreszcie wolne! Było to dla nich wielkie święto.

Kraje te, odzyskawszy wolność, zaczęły ubiegać się o przystąpienie do Unii Europejskiej. Szybko utworzyła się cała kolejka krajów kandydujących do członkostwa.

Unia Europejska wymaga, by gospodarka kraju, który ma do niej przystąpić, sprawnie funkcjonowała. Kraj taki musi również być demokratyczny – to znaczy, że ludzie mogą swobodnie wybierać swoje władze. Ponadto muszą być w nim szanowane prawa człowieka. Prawa człowieka oznaczają, między innymi, że każdy ma prawo wypowiadania swojego zdania, nikogo nie można uwięzić bez rzetelnego procesu, nikt nie może być torturowany itd.

Flagi 27 państw należących do UE.
Flagi 27 państw należących do UE.

Kraje dawnego bloku komunistycznego pracowały usilnie nad spełnieniem tych wymogów i już po paru latach osiem z nich było gotowych do przystąpienia: Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry.

Wszystkie one przystąpiły do Unii Europejskiej 1 maja 2004 r. – w towarzystwie dwóch wysp śródziemnomorskich: Cypru i Malty. Kolejne dwa byłe kraje komunistyczne – Bułgaria i Rumunia – przystąpiły do Unii już 1 stycznia 2007 r. Chorwacja dołączyła do Unii 1 lipca 2013 r.; od tego dnia Unia liczy 28 państw.

Nigdy wcześniej tak wiele państw nie przystąpiło do Unii w tak krótkim czasie. W dzisiejszej Unii spotkała się cała rodzina – łączy ona wschodnią, środkową i zachodnią część kontynentu.

W czerwcu 2016 r. Wielka Brytania zagłosowała za wystąpieniem z Unii Europejskiej, a w 2020 r. UE liczy łącznie 27 państw.

Do czego służy Unia

Unia dokłada starań, by ułatwić nam życie na wiele sposobów.
Oto niektóre z nich.

Zmiana klimatu i środowisko naturalne

Państwa UE współpracują na rzecz ochrony środowiska, ponieważ zanieczyszczenia nie znają granic.
Państwa UE współpracują na rzecz ochrony środowiska, ponieważ zanieczyszczenia nie znają granic.
© Javier Larrea /Van Parys

Przyroda jest wspólnym dobrem, dlatego wszyscy powinni współpracować na rzecz jej ochrony. Unia ustala wspólne zasady dotyczące ograniczenia zanieczyszczeń i ochrony dzikich zwierząt, np. ptaków. Zasady te stosuje się we wszystkich państwach Unii, a rządy stoją na ich straży.

Zmiana klimatu — nazywana także globalnym ociepleniem — jest kolejnym problemem, któremu żadne państwo nie mogłoby zaradzić samo. Państwa UE zgodziły się zatem współpracować na rzecz ograniczenia emisji naruszających atmosferę i powodujących globalne ocieplenie. UE stara się także wpływać na inne kraje, aby działały w tym samym kierunku.

Euro

Euro używane jest przez wielu Europejczyków.
Euro używane jest przez wielu Europejczyków.
© Harald Reiss/Pixelio

Kiedyś każde europejskie państwo miało własną walutę. Teraz w Europie istnieje jedna wspólna waluta: euro – mogą ją wprowadzić wszystkie kraje Unii, jeżeli są do tego przygotowane. Euro pozwala łatwiej podróżować, robić zakupy i interesy w dużej części UE, bez potrzeby wymiany pieniędzy. Dzięki niemu gospodarka jest stabilniejsza w czasach kryzysu. Obecnie 19 państw stosuje euro jako swoją walutę.

Jeśli uważnie się przyjrzysz monetom euro, zobaczysz, że na ich rewersie widnieją symbole państw, które je wydały. Tylko awers jest ten sam we wszystkich krajach.

Wolność!

Unia pomaga studentom z różnych krajów razem się uczyć.
Unia pomaga studentom z różnych krajów razem się uczyć.
© SXC

Mieszkańcy Unii mają swobodę wyboru kraju, w którym zechcą zamieszkać, pracować lub studiować – a Unia stara się ułatwić ludziom przenoszenie się z jednego kraju do drugiego. Kiedy podróżujesz po UE, na większości granic nie musisz już pokazywać paszportu. Unia zachęca zwłaszcza studentów i młodych ludzi do spędzania pewnego czasu za granicą – czy to w ramach studiów, czy stażu.

Zatrudnienie

Szkolenie pracowników do nowych zawodów jest bardzo potrzebne.
Szkolenie pracowników do nowych zawodów jest bardzo potrzebne.
© Javier Larrea /Van Parys

Wszyscy pragną znalezć taką pracę, w której mogą się spełnić i sprawdzić. Część wypracowanych w ten sposób pieniędzy przeznacza się na szkoły, szpitale i na opiekę nad osobami starszymi. Dlatego Unia stara się nade wszystko tworzyć nowe miejsca pracy dla wszystkich, którzy mogą pracować. Pomaga ludziom zakładać nowe firmy, zapewnia środki na szkolenia umożliwiające zmianę zawodu.

Pomoc regionom, które mają kłopoty

Unia wspiera budowę nowych dróg.
Unia wspiera budowę nowych dróg.
© Stephen Mosweeny/Van Parys

Życie mieszkańców Unii nie zawsze jest usłane różami. W niektórych regionach nie dla wszystkich wystarcza pracy, kiedy zamyka się zakłady albo kopalnie. W innych – pogoda utrudnia pracę rolnikom, jeszcze w innych brakuje dróg i kolei, przez co trudniej prowadzić handel.

Unia radzi sobie z tym, zbierając pieniądze od wszystkich swoich członków, by je spożytkować dla dobra regionów borykających się z kłopotami. Pomaga na przykład budować nowe drogi i linie kolejowe, zapewnia firmom środki na tworzenie nowych miejsc pracy.

Kraje w potrzebie

Unia dostarcza żywność najbardziej potrzebującym.
Unia dostarcza żywność najbardziej potrzebującym.
© Annie Griffiths, Belt/Corbis

W wielu krajach na całym świecie zdarza się, że z powodu wojen, chorób lub katastrof naturalnych, takich jak trzęsienia ziemi, susze albo powodzie, ludzie umierają lub ciężko im się żyje. Te kraje często nie mają na tyle pieniędzy, by zbudować szkoły lub szpitale, drogi i domy dla swoich obywateli.

Unia daje pieniądze tym krajom i wysyła tam do pracy swoich nauczycieli, lekarzy, inżynierów i innych fachowców, aby poprawić jakość życia ludzi. Kupuje często produkty z tych krajów, nie obciążając ich cłami.

W ten sposób biedne kraje mogą zarobić więcej pieniędzy.

Pokój

Flaga europejska.
Flaga europejska.

Państwa europejskie połączyły się dobrowolnie i pokojowo w Unię Europejską. Rzecz jasna, nie we wszystkim w pełni się zgadzają, ale potrafią zasiąść wspólnie do stołu, wyjaśnić swoje racje i rozwiązać konflikty.

Spełniło się zatem marzenie Jeana Monneta i Roberta Schumana.

Unia Europejska przyniosła swoim członkom pokój. Działa także na rzecz trwałego pokoju wśród państw ościennych i na całym świecie.

Poruszyliśmy tylko niektóre z ważniejszych spraw Unii: jest ich o wiele więcej. Uczestnictwo w tej wspólnocie wpływa na wszystkie sfery naszego życia. W jakich jeszcze dziedzinach Unia Europejska powinna działać, a w jakich nie? O tym powinni decydować jej mieszkańcy. Jak możemy zabrać głos? O tym dowiesz się z następnego rozdziału.

Europa ma własną flagę i hymn – jest nim Oda do radości z IX symfonii Beethovena. Pierwotnie pieśń tę wykonywano po niemiecku, ale jako hymn europejski nie ma słów, tylko melodię. Możesz jej wysłuchać w internecie

Kraje Unii Europejskiej

Kraje uporządkowano alfabetycznie według ich nazw w językach narodowych (oryginalne nazwy państw i miast są w nawiasach).

Flaga Państwo Stolica Ludność
Belgia
(Belgique/België)
Bruksela
(Bruxelles/Brussel)
11,4 mln
Bułgaria
(България/Bulgaria)
Sofia
(София/Sofia)
7,1 mln
Czechy
(Česká republika)
Praga
(Praha)
10,6 mln
Dania
(Danmark)
Kopenhaga
(København)
5,8 mln
Niemcy
(Deutschland)
Berlin
(Berlin)
82,8 mln
Estonia
(Eesti)
Tallinn
(Tallinn)
1,3 mln
Irlandia
(Éire/Ireland)
Dublin
(Baile Atha Cliath/Dublin)
4,8 mln
Grecja
(Ελλάδα/Elláda)
Ateny
(Αθήνα/Athinai)
10,7 mln
Hiszpania
(España)
Madryt
(Madrid)
46,7 mln
Francja
(France)
Paryż
(Paris)
66,9 mln
Chorwacja
(Hrvatska)
Zagrzeb
(Zagreb)
4,1 mln
Włochy
(Italia)
Rzym
(Roma)
60,5 mln
Cypr
(Κύπρος/Kypros)
(Kibris)
Nikozja
(Λευκωσία/Lefkosia)
(Lefkosa)
0,9 mln
Łotwa
(Latvija)
Ryga
(Rīga)
1,9 mln
Litwa
(Lietuva)
Wilno
(Vilnius)
2,8 mln
Luksemburg
(Luxembourg)
Luksemburg
(Luxembourg)
0,6 mln
Węgry
(Magyarország)
Budapeszt
(Budapest)
9,8 mln
Malta
(Malta)
Valletta
(Valletta)
0,5 mln
Holandia
(Nederland)
Amsterdam
(Amsterdam)
17,2 mln
Austria
(Österreich)
Wiedeń
(Wien)
8,8 mln
Polska
(Polska)
Warszawa
(Warszawa)
38,0 mln
Portugalia
(Portugal)
Lizbona
(Lisboa)
10,3 mln
Rumunia
(România)
Bukareszt
(București)
19,5 mln
Słowenia
(Slovenija)
Lublana
(Ljubljana)
2,1 mln
Słowacja
(Slovensko)
Bratysława
(Bratislava)
5,4 mln
Finlandia
(Suomi/Finland)
Helsinki
(Helsinki/Helsingfors)
5,5 mln
Szwecja
(Sverige)
Sztokholm
(Stockholm)
10,1 mln

Liczba ludności ze stycznia 2019 r.

Źródło: Eurostat.

Jak podejmuje się decyzje w UE

Jak sobie można wyobrazić, sprawne zorganizowanie i dbałość o skuteczne działanie Unii wymagają wysiłku wielu ludzi. Kto się czym zajmuje?

Parlament Europejski

Parlament Europejski reprezentuje całą społeczność Unii Europejskiej. Co miesiąc odbywa się wielkie zgromadzenie Parlamentu w Strasburgu we Francji, podczas którego omawia się i uchwala nowe akty prawne dla Europy. Skład Parlamentu tworzą posłowie ze wszystkich państw UE. Proporcjonalnie do swojej wielkości duże państwa mają więcej posłów niż małe.

Posłów do Parlamentu Europejskiego wybiera się co 5 lat w wyborach powszechnych, w których ma głos każdy dorosły obywatel Unii. Wybierając posłów do Parlamentu Europejskiego i kontaktując się z nimi, możemy wywierać wpływ na decyzje, jakie będą podejmowali w imieniu Unii Europejskiej.

Rada Europejska

Rada Europejska to regularne spotkanie „na szczycie” przywódców wszystkich państw UE. Dyskutują oni wówczas nad rozwojem sytuacji w Europie i ustalają dla niej strategię. Nie omawiają kwestii bardzo szczegółowych, np. nie ustalają dokładnego brzmienia nowych aktów prawnych.

Rada

Nowe akty prawne dla Europy muszą być przedyskutowane nie tylko przez członków Parlamentu Europejskiego, ale również przez ministrów z rządów wszystkich krajów UE. Kiedy ministrowie się zbiorą, ich zgromadzenie nazywane jest Radą.

Po omówieniu wniosku poddawany jest on pod głosowanie Rady. Istnieją zasady określające, iloma głosami dysponuje każdy z krajów i jaka większość pozwala na przegłosowanie aktu prawnego. W określonych przypadkach wymagane jest osiągnięcie pełnej jednomyślności.

Kiedy już Rada i Parlament przegłosują jakieś prawo, kraje UE muszą go przestrzegać.

Komisja Europejska

Grupa osób (po jednej z każdego kraju UE) zbiera się co środę w Brukseli, by omówić aktualne sprawy do załatwienia. Kandydatury tych osób proponowane są przez rządy poszczególnych państw i zatwierdzane przez Parlament Europejski.

Nazywamy ich komisarzami, a razem tworzą Komisję Europejską. Ich zadaniem jest myślenie o tym, co byłoby najlepsze dla Unii jako całości, i proponowanie nowych rozwiązań prawnych dla całej UE. Komisja proponuje akty prawne, a uchwala je Parlament i Radę.

Komisarzy w ich pracy wspomagają eksperci, prawnicy, sekretarki i asystenci, tłumacze i wiele innych osób. To oni prowadzą na co dzień prace Unii Europejskiej.

Trybunał Sprawiedliwości

Jeśli jakieś państwo nie stosuje prawa właściwie, Komisja udziela mu ostrzeżenia i może je zaskarżyć do Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu. Zadaniem Trybunału jest zapewnienie poszanowania prawa UE i jego jednakowe stosowanie we wszystkich państwach Unii. W skład Trybunału wchodzą sędziowie ze wszystkich krajów Unii (po jednym z każdego z nich).

Istnieją jeszcze inne grupy (takie jak komitety ekspertów), które są zaangażowane w podejmowanie decyzji w UE, ponieważ wszystkim zależy, aby były one właściwe.

Jutro…

Jednym z wyzwań, przed którymi stoi Europa, jest zapewnienie młodym ludziom dobrych perspektyw i szans na pracę.

Są jednak i takie problemy, z którymi można poradzić sobie jedynie przy współdziałaniu państw na całym świecie, na przykład:

  • przestępczość i terroryzm o zasięgu międzynarodowym,
  • klęski głodu i nędzy,
  • zanieczyszczenie środowiska i zmiana klimatu.

Unia Europejska pracuje nad tymi wyzwaniami, mimo że w gronie przedstawicieli rządów i posłów do Parlamentu Europejskiego z tak wielu różnych państw nie jest łatwo osiągnąć wspólne stanowisko.

Co więcej, wielu osób uważa, że oddając co pięć lat głos na swojego przedstawiciela w parlamencie, nie ma dostatecznego wpływu na decyzje, które zapadają w Brukseli czy Strasburgu.

… i w przyszłości

Konieczne jest zatem zapewnienie, żeby każdy obywatel miał wpływ na decyzje Unii Europejskiej.

Jak to zrobić? A może masz jakiś dobry pomysł? Jakimi sprawami według Ciebie UE powinna zająć się najpilniej i co Twoim zdaniem powinna zrobić?

Możesz omówić swoje pomysły z nauczycielem albo kolegami. A potem przekaż je swojemu posłowi do Parlamentu Europejskiego! Dowiesz się, kto nim jest i jak się z nim skontaktować, na stronach internetowych.

Możesz także napisać do Komisji Europejskiej lub Parlamentu na jeden z adresów podanych na końcu tej książki, a nawet zorganizować dla swojej klasy wizytę w jednej z tych instytucji.

Dziś jesteśmy europejskimi dziećmi, niebawem staniemy się dorosłymi Europejczykami.

Europa to wspaniały kontynent o bogatej historii. Wielu najbardziej znanych w świecie naukowców, wynalazców, artystów, kompozytorów, ludzi rozrywki i mistrzów sportu to Europejczycy.
Przez wieki Europę gnębiły wojny i konflikty. Ale ponad sześćdziesiąt lat temu kraje Europy sprzymierzyły się wreszcie w pokoju, przyjaźni i jedności, by razem pracować na rzecz lepszej Europy i lepszego świata.
Ta książeczka dla dzieci w wieku 9–12 lat w prosty i przejrzysty sposób mówi o Europie. Zawiera mnóstwo ciekawych faktów i kolorowych ilustracji, daje żywy obraz Europy, prezentując pokrótce Unię Europejską i jej działanie.

Odwiedź naszą stronę internetową

Znajdziesz tu quizy i zabawy, i sprawdzisz swoją wiedzę!

Wesołej zabawy!

Odkryjmy Europę! Quiz

(Wskazówka: Odpowiedzi na wszystkie pytania znajdziesz w tej książeczce)

 1.  Ile kontynentów jest na świecie?  7.  Jaki surowiec, stosowany do napędzania silników parowych, umożliwił dokonanie rewolucji przemysłowej?
 2.  Jakie dwa państwa łączy tunel Mont Blanc?  8.  Jakie wydarzenie historyczne miało miejsce w 1789 r.?
 3.  Jak nazywamy jesienne wędrówki ptaków na południe, w cieplejsze regiony, gdzie będą mogły spędzić zimę?  9.  W którym dziesięcioleciu wynaleziono komputer?
 4.  Jak nazywamy podlewanie pól przez rolników wodą z rzek lub studzien? 10. Ile państw Unii Europejskiej używa euro jako swojej waluty?
 5.  Podaj nazwę hodowlanego zwierzęcia morskiego? 11. Gdzie mieści się Trybunał Sprawiedliwości UE?
 6.  Co to jest demokracja? 12. Jak często odbywają się wybory europejskie?

Chcesz pograć, sprawdzić, czego się nauczyłeś i dowiedzieć się więcej o Europie?
Wejdź na stronę: europa.eu/learning-corner

1. Siedem (Europa, Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Azja oraz Australia z Oceanią) / 2. Francję i Włochy / 3. Migracja / 4. Nawadnianie / 5. Łosoś, małże, ostrygi, omułki / 6. Władza ludu / 7. Węgiel / 8. Rewolucja francuska / 9. W latach czterdziestych XX w. / 10. 19 / 11. Luksemburg / 12. Co 5 lat

Czterdziestu znanych ludzi (od A do Z)

Wielu najznakomitszych artystów, kompozytorów, komików, wynalazców, naukowców i mistrzów sportu było Europejczykami. W poprzednich rozdziałach wymieniliśmy niektórych z nich. O niektórych może słyszałeś, nazwiska innych będą dla Ciebie nowe. Nie da się zaprezentować ich wszystkich w tej książce, wymieńmy zatem w porządku alfabetycznym przynajmniej czterdziestu spośród nich, pochodzących z różnych krajów Europy.

Albert Einstein
© Philippe Halsman/Belga/AFP

Naukowiec: Niemcy

W 1905 r. stworzył teorię względności, to jest zależności materii, energii i czasu.

Alfred Nobel
WikiCommons / Public domain

Chemik, wynalazca i inżynier: Szwecja

Ma na swoim koncie co najmniej 355 wynalazków, z których najbardziej znanym jest dynamit. Dużą część pozostawionego przez siebie majątku przeznaczył na ustanowienie Nagrody Nobla za wybitne osiągnięcia w pięciu różnych dziedzinach.

Anne Frank
© Jewish Chron

Pisarka: Holandia

Jedna z najbardziej znanych żydowskich ofiar Holocaustu, która zmarła w wieku 15 lat w obozie koncentracyjnym. Jej dziennik jest jedną z najczęściej czytanych na świecie książek.

Antonio Vivaldi
Wikimedia

Kompozytor: Włochy

Autor m.in. Czterech pór roku (1725).

Bono
© European Union

Piosenkarz: Irlandia

Paul David Hewson, znany pod pseudonimem scenicznym Bono, jest liderem, wokalistą i autorem tekstów grupy rockowej U2. Bono jest żarliwym zwolennikiem Unii Europejskiej, jest też znany ze swej działalności na rzecz sprawiedliwości społecznej i zrównoważonego rozwoju.

Carmen Kass
© Pierre Vauthey/Sygma/Corbis

Modelka i bizneswoman: Estonia

Znalazła się na okładce magazynu „Vogue” i uczestniczyła w pokazach domów mody, takich jak Chanel lub Gucci. Wystartowała również jako kandydatka do Parlamentu Europejskiego.

Christo
© Lynn Goldsmith/Corbis

Artysta: Bułgaria

Wsławił się opakowywaniem w tkaniny budynków, pomników, a nawet drzew (np. budynku parlamentu niemieckiego, tj. Reichstagu w Berlinie w 1995 r.).

Cristiano Ronaldo
WikiCommons/
И. Хохлов/I. Khokhlov

Piłkarz: Portugalia

Pięciokrotnie zdobył Nagrodę dla Piłkarza Roku FIFA. Grał w klubach Sporting Lizbona, Manchester United, Real Madryt i Juventus, a także jest kapitanem reprezentacji Portugalii.

Edward de Bono
© Corbis

Myśliciel: Malta

Jest autorem pojęcia „myślenie lateralne”, zasłynął książką Sześć myślowych kapeluszy.

Ernő Rubik
WikiCommons / Babak Mansouri

Wynalazca i architekt: Węgry

Wynalazł kostkę Rubika i inne układanki mechaniczne.

Fryderyk Chopin
Wikimedia

Kompozytor i pianista: Polska

Autor wielu utworów na fortepian, m.in. słynnych nokturnów.

Gabrielle „Coco” Chanel
© Man Ray

Projektantka mody: Francja

Stworzone przez nią innowacyjne ubrania dla kobiet uczyniły z niej ważną postać świata mody XX w.

George Michael
© MAXPPP

Międzynarodowa gwiazda muzyki pop: Cypr

Stał się sławny dzięki przebojom takim jak Last Christmas, sprzedał ponad 90 mln singli na świecie.

Hergé (Georges Rémi)
© Belga/AFP

Autor komiksów: Belgia

Autor komiksów z których najsłynniejsze są Przygody Tintina, które rysował od 1929 r. do swojej śmierci w 1983 r.

Greta Thunberg
© European Union

Aktywistka: Szwecja

16-letnia aktywistka klimatyczna znana z działań uświadamiających pilną potrzebę przeciwdziałania zmianie klimatu oraz z kierowanych do Unii Europejskiej i Organizacji Narodów Zjednoczonych apeli o wytyczenie ambitniejszych celów w zakresie ochrony planety.

Hans Christian Andersen
© AKG

Pisarz: Dania

Jego wspaniałe baśnie, np. Brzydkie kaczątko i Mała Syrenka, zachwycają kolejne pokolenia dzieci na całym świecie.

Helena Rubinstein
© Interfoto

Bizneswoman: Polska

Stworzyła firmę kosmetyczną Helena Rubinstein, dzięki której stała się jedną z najbogatszych i odnoszących największe sukcesy kobiet swojej epoki.

Homer
Wikimedia

Poeta: Grecja

Legendarny poeta starożytnej Grecji, uważany za autora dwóch epopei: Iliady i Odysei.

Ivana Kobilca
Wikimedia

Artystka: Słowenia

Najważniejsza słoweńska malarka martwych natur, portretów i pejzaży w realistycznym i impresjonistycznym stylu.

Jean Monnet
© European Union

Polityk: Francja

Twórca idei leżących u podstaw Unii Europejskiej, przyczynił się do powstania Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.

Joanna d’Arc
Wikimedia

Postać historyczna: Francja

W czasie wojny stuletniej poprowadziła francuską armię do wielu ważnych zwycięstw, po czym została schwytana i spalona na stosie w wieku 19 lat.

Kati Levoranta
© Rovio

Przedsiębiorca: Finlandia

Szef przedsiębiorstwa, które stworzyło gry Angry Birds; gry te odniosły światowy sukces.

Krišjānis Barons
© Jānis Rieksts

Pisarz: Łotwa

Nazywany ojcem daina, tradycyjnej formy pieśni popularnej w krajach bałtyckich.

Leonardo da Vinci
Wikimedia

Malarz, rzeźbiarz, architekt, naukowiec, wynalazca i filozof: Włochy

Jest twórcą słynnego portretu Mona Lisa i autorem pierwszego projektu helikoptera z 1493 r.

Luka Modrić
© Shutterstock

Piłkarz: Chorwacja

Grał w najlepszych klubach piłkarskich: Tottenham Hotspur i Real Madryt, a także wielokrotnie reprezentował Chorwację w Pucharze Świata i mistrzostwach Europy.

Maria Callas
© WikiCommons / Houston Rogers

Śpiewaczka operowa: Grecja

Znana również jako Boska; była jedną z najbardziej znanych i wpływowych śpiewaczek operowych XX w.

Marie Skłodowska Curie
© Bettman/Corbis

Naukowiec: Polska

Wraz z mężem (Pierre’em Curie) odkryła rad, metal radioaktywny. W 1903 r. otrzymali za to Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

Marlene Dietrich
© CinemaPhoto/Corbis

Aktorka: Niemcy

Gwiazda wielu filmów, w tym oryginalnej wersji W osiemdziesiąt dni dookoła świata (1956).

Michael Schumacher
© European Union

Kierowca wyścigowy: Niemcy

Uznawany za jednego z najwybitniejszych kierowców Formuły 1, zdobywca siedmiu tytułów mistrza świata.

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis
© RIA/Novosti

Malarz i kompozytor: Litwa

Jeden z najbardziej znanych litewskich artystów, autor 250 utworów muzycznych i 300 dzieł malarskich.

Nadia Comăneci
© Wally McNamee/Corbis

Gimnastyczka: Rumunia

W 1976 r. jako pierwsza w historii Igrzysk Olimpijskich otrzymała najwyższą ocenę (10/10).

Rafael Nadal
WikiCommons

Tenisista: Hiszpania

Odniósł zwycięstwo w wielu najważniejszych turniejach i jest przez wielu uznawany za najlepszego tenisistę wszech czasów.

Robert Schuman
© European Union

Polityk: Luksemburg

Choć urodził się w Luksemburgu, został premierem Francji. Powszechnie uznawany jest za „ojca Europy”. 9 maja 1950 roku wygłoszona została Deklaracja Schumana i do dziś 9 maja świętowany jest jako „Dzień Europy”.

Saoirse Ronan
© WikiCommons / Siebbi

Aktorka: Irlandia

Gwiazda sceny i ekranu, nominowana do dwóch Oscarów. Jej zdjęcie pojawiło się na okładce magazynu „Time”, który uznał ją za jedną z 10 młodych osób, które będą liderami następnego pokolenia.

Štefan Banič
© SXC

Wynalazca: Słowacja

W 1913 r. wynalazł spadochron.

Stromae
© WikiCommons

Muzyk: piosenkarz i autor tekstów piosenek. Belgia

Jego singiel Alors on Danse, który ukazał się w 2009 r., zdobył pierwsze miejsce w wielu krajach europejskich. Był nominowany do wielu nagród muzycznych i zdobył wiele z nich.

Václav Havel
© Massimo Barbaglia

Dramaturg, polityk i dysydent: Czechy

Krytykował reżim komunistyczny i był przywódcą tzw. aksamitnej rewolucji. Był ostatnim prezydentem Czechosłowacji, po czym pierwszym prezydentem Republiki Czeskiej.

Vasco da Gama
© Leemage

Odkrywca: Portugalia

Jeden z największych odkrywców epoki wielkich odkryć geograficznych, dowodził okrętem, który jako pierwszy przepłynął bezpośrednio z Europy do Indii.

Vincent van Gogh
WikiCommons / Public domain

Artysta: Holandia

Jeden z najsławniejszych artystów XX w. Na jego twórczość wpływ mieli malarze impresjoniści z tamtej epoki; obserwując ich dzieła, rozwinął własny niepowtarzalny styl. Do najbardziej znanych jego obrazów należą Słoneczniki i Pokój van Gogha w Arles.

Wolfgang Amadeus Mozart
Wikimedia

Muzyk: Austria

Kompozytor muzyki klasycznej, autor ponad 600 utworów, swoją pierwszą operę skomponował w 1770 r. w wieku 14 lat.

PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI

PUBLIKACJA I EDUKACYJNA GRA ON-LINE DLA DZIECI W WIEKU 9–12 LAT

I. CELE

  • promowanie zainteresowania Europą i Unią Europejską wśród młodych ludzi w wieku 9–12 lat
  • informowanie młodych osób o głównych aspektach życia w Europie
  • uwrażliwienie ich na wspólną historię i rozwój Europy
  • przedstawienie w tym kontekście powstania UE i jej rozwoju

II. TREŚĆ

W każdym rozdziale przedstawione są, w postaci rysunków i opisowo, główne aspekty Europy i życia w niej:

  • niezbadany kontynent – mapa plastyczna najwyższych gór, największych jezior i najdłuższych rzek
  • w drodze – linie kolejowe i drogi, najdłuższe tunele i mosty, podróże lotnicze i kosmiczne
  • języki Europy – języki germańskie, romańskie, słowiańskie, języki innego pochodzenia oraz języki mniejszości, język Romów
  • przyroda i klimat – temperatura, zmiany klimatu, migracje ptaków i zwierząt, pory roku
  • rolnictwo – uprawa roślin, hodowla zwierząt, nawadnianie, uroki krajobrazu
  • morza – linia brzegowa, ryby i ssaki morskie, szlaki handlowe i rybołówstwo, konserwacja i ochrona;
  • podróż w czasie – epoki kamienia, brązu i żelaza, starożytna Grecja, cesarstwo rzymskie, średniowiecze, renesans, rewolucja przemysłowa, wielkie odkrycia i nowe idee, czasy współczesne, kolonializm i niewolnictwo, od wojny do pokoju
  • historia UE – od Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali po rozszerzenia po roku 1989
  • do czego służy Unia – zmiana klimatu i środowisko naturalne, euro, swoboda przemieszczania się, zatrudnienie i szkolenia, pomoc regionom, pomoc krajom będącym w potrzebie, przywracanie pokoju
  • jak podejmuje się decyzje w UE – funkcjonowanie UE i jej instytucje
  • jutro i w przyszłości – wzmocnienie zaangażowania obywateli Europy na rzecz demokracji
  • Czterdziestu znanych ludzi (od A do Z); mapa przedstawiająca UE i jej sąsiadów; quiz „Odkryjmy Europę!”; przydatne linki do stron internetowych dla uczniów i nauczycieli.

III. ZAGADNIENIA OBJĘTE PROGRAMEM NAUCZANIA

Geografia: rodzaje krajobrazu; wpływ klimatu; wyciąganie wniosków z dowodów; posługiwanie się mapami; położenie i lokalne warunki, cechy fizyczne środowiska i te ukształtowane przez człowieka; wpływ działalności człowieka na środowisko; zrównoważony rozwój.

Historia: umiejscowienie ludzi, wydarzeń i zmian w prawidłowych epokach; posługiwanie się słownictwem związanym z datami i czasem; wiedza o światopoglądzie, postawach i doświadczeniach osób w przeszłości; dochodzenie przyczyn i konsekwencji zmian; zmiany i zachowanie ciągłości; interpretacja przeszłości.

Nowożytne języki obce: umiejętność czytania, wypowiadania się i słuchania; komunikacja ze zrozumieniem; zrozumienie różnic i podobieństw; poszanowanie innych krajów i kultur.

Kompetencje społeczne i obywatelskie: odpowiedzialność w dziedzinach życia osobistego i publicznego; demokracja; prawa i obowiązki; przygotowanie do odgrywania aktywnej roli w społeczeństwie obywatelskim; tożsamość etniczna; podejmowanie indywidualnych i zbiorowych wyborów i wykorzystanie zasobów.

Matematyka: dane na temat ludności, długości rzek, obszaru krajów.

Nauki ścisłe: geologia, astronomia, ewolucja.

Technologia i projektowanie: użycie narzędzi, wynalazki, energia wiatrowa.

IV. PRZYKŁADY EWENTUALNYCH ZAJĘĆ SZKOLNYCH

Geografia

  • Wybierz rzekę i omów jej rolę w obiegu wody (parowanie–kondensacja–opady–gromadzenie). Określ kluczowe cechy jakiejś rzeki; sporządź wykres dla ich zilustrowania; wykorzystaj te cechy lub obieg wody do gry, w której dzieci dopasowują karty definicji do kart z pojęciem. Skorzystaj z Google Earth, aby obejrzeć zdjęcia europejskich rzek.
  • Zapytaj uczniów, które europejskie kraje już odwiedzili i czy zauważyli jakieś istotne różnice w ich geografii, krajobrazach czy klimacie itp.
  • Zbadaj pozytywne i negatywne skutki transportu i turystyki w jednym z europejskich miast lub w jednym z obszarów nadbrzeżnych. Odegraj rolę dziennikarza i zbadaj (np. opracowując kwestionariusz), dlaczego więcej lub mniej ludzi odwiedza to miasto lub ten obszar nadbrzeżny.

Historia

  • Wybierz słynnego Europejczyka; uczniowie mają napisać fragment bloga na temat jednego dnia z życia tej osobistości.
  • Omów dziedzictwo Greków lub Rzymian w twoim kraju. Opracuj i wykonaj grę planszową, biorąc za wzór, przykładowo, grę „Węże i drabiny” (Snakes and ladders), z wykorzystaniem cyfr rzymskich lub greckiej czy rzymskiej wersji gry „Monopoly”.
  • Druga wojna światowa: Jak żyli wasi przodkowie podczas II wojny światowej? Czy myślicie, że po wojnie byli oni w stanie zaprzyjaźnić się z ludźmi, których kraj był w stanie wojny z ich krajem?.

Nowożytne języki obce

  • Opracuj, w języku obcym, prostą ulotkę lub przewodnik turystyczny po jednej z europejskich miejscowości nadmorskich. Nagraj reklamę telewizyjną lub wykonaj broszurę zachęcającą do odwiedzenia tego miasta.
  • Odszukaj „Odkryjmy Europę!” w języku obcym, którego się uczysz. Przetłumacz fragment broszury na swój język ojczysty i porównaj z opublikowaną wersją (publikacja jest opublikowana w 24 wersjach językowych, które znajdują się na stronie internetowej).

Matematyka

  • Za pomocą map zbadaj odległości pomiędzy miastami i krajami, korzystając z różnych skali. Zbadaj, ile czasu potrzeba, aby przebyć te odległości różnymi środkami transportu.
  • Sporządź mapę skarbów europejskiego miasta lub państwa i podaj współrzędne, pomocne w znalezieniu skarbu.

Nauki ścisłe

  • Zbadaj trwałość i przepuszczalność skał. Jakiego rodzaju kamień został użyty do wykonania niektórych słynnych rzeźb w twoim mieście i dlaczego?

Technologia

  • Wykorzystaj materiały i wyroby, aby zaprojektować przedmiot symbolizujący twoje miasto lub państwo, lub zbuduj model słynnego obiektu.


Komisja Europejska

Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji Społecznej, 2020 r.
Dział „Serwis redakcyjny i ukierunkowane działania informacyjne”

Zezwala się na powielanie niniejszej broszury.

PrintISBN 978-92-76-11082-8doi:10.2775/199282NA-02-19-742-PL-C
PDFISBN 978-92-76-11067-5doi:10.2775/39553NA-02-19-742-PL-N
HTMLISBN 978-92-76-11905-0doi:10.2775/89863NA-02-19-742-PL-Q

Jak skontaktować się z UE

ONLINE

Informacje o Unii Europejskiej są dostępne we wszystkich językach urzędowych UE w portalu Europa:

https://europa.eu/european-union/index_pl

OSOBIŚCIE

W całej Unii Europejskiej istnieje kilkaset centrów informacyjnych Europe Direct.

Adres najbliższego centrum można znaleźć na stronie: https://europa.eu/european-union/contact_pl.

TELEFONICZNIE LUB DROGĄ MAILOWĄ

Europe Direct to serwis informacyjny, który udziela odpowiedzi na pytania na temat Unii Europejskiej. Można się z nim skontaktować: dzwoniąc pod bezpłatny numer telefonu: 00 800 6 7 8 9 10 11 (niektórzy operatorzy mogą naliczać opłaty za te połączenia). Dzwoniąc pod standardowy numer telefonu: +32 22999696. Drogą mailową: https://europa.eu/european-union/contact_pl.

POCZYTAJ O EUROPIE

Bezpłatne i odpłatne publikacje UE można pobrać lub zamówić na stronie:
https://op.europa.eu/pl/publications.

Informacje oraz broszury na temat Unii Europejskiej w języku polskim można także otrzymać w następujących miejscach:

PRZEDSTAWICIELSTWA KOMISJI EUROPEJSKIEJ

Komisja Europejska ma biura (przedstawicielstwa) we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej:
https://ec.europa.eu/info/about-european-commission/contact/local-offices-eu-member-countries_pl

BIURA KONTAKTOWE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

Parlament Europejski ma biuro informacyjne w każdym państwie członkowskim Unii Europejskiej:
http://www.europarl.europa.eu/at-your-service/pl/stay-informed/liaison-offices-in-your-country

DELEGATURY UNII EUROPEJSKIEJ

Unia Europejska ma również delegatury w pozostałych częściach świata:
https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/area/geo_en

Więcej informacji o Europie

Europa

Informacje o UE we wszystkich 24 urzędowych językach UE:
europa.eu

Kącik edukacyjny

Materiały dydaktyczne, gry i wiele innych informacji na temat Unii Europejskiej i jej działalności – dla nauczycieli, dzieci i młodzieży:
https://europa.eu/learning-corner/home_pl

Europe Direct

Ośrodki informacji na temat UE, które znajdują się w całej Europie. Można zadawać pytania, dzwoniąc na numer bezpłatny (00 800 6 7 8 9 10 11) lub wysyłając e-mail, albo odwiedzić najbliższy ośrodek:
europa.eu/european-union/contact_pl

Historia Unii Europejskiej

Informacje i filmy o historii UE, w tym o ojcach założycielach:

Twoja Europa

Pomoc i porady dla obywateli UE i ich rodzin:
europa.eu/youreurope/citizens/index_pl.htm

Na temat

Niniejszą broszurę „Odkryjmy Europę!” oraz towarzyszący jej podręcznik dla nauczycieli można znaleźć w internecie pod adresem:
europa.eu/learning-corner
op.europa.eu/pl/publications

Komisja Europejska
Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji Społecznej
Serwis redakcyjny i ukierunkowane działania informacyjne
1049 Bruksela
BELGIA

Manuskrypt ukończono w styczniu 2020 r.
Ilustracje: Birte Cordes i Ronald Köhler

Luksemburg:
Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2020

Identyfikator

Print ISBN 978-92-76-01558-1doi:10.2775/51099NA-04-19-264-PL-C
PDF ISBN 978-92-76-01537-6doi:10.2775/63735NA-04-19-264-PL-N
HTML ISBN 978-92-76-15358-0doi:10.2775/841477NA-04-19-264-PL-Q