Publication document thumbnail

Ejjew Nesploraw l-Ewropa!

Insellmulek! Merħba fl-Ewropa!

Aħna ġejjin minn pajjiżi differenti u nitkellmu ilsna differenti, iżda dan il-kontinent huwa d-dar tagħna lkoll.

Ingħaqad magħna biex flimkien nesploraw l-Ewropa! Il-vjaġġ tul iż-żmien u l-ispazju se jkun wieħed avventuruż u se ssir taf bosta affarijiet interessanti.

Aħna u nivvjaġġaw, ara ftit kemm tkun tgħallimt. Ara l-websajt tagħna Mur fuq is-sit web fejn issib il-logħba Ejjew nesploraw l-Ewropa! u pprova wieġeb il-kwiżż dwar kull kapitlu.

Meta tkun l-iskola kompli esplora! Staqsi lill-għalliema tiegħek jirrakkontawlek aktar dwar kull wieħed mis-suġġetti f’dan il-ktieb. Imbagħad agħmel aktar riċerka fil-librerija tal-iskola, jew fuq l-internet. Tista’ saħansitra tikteb ktejjeb inti wkoll dwar dak kollu li tkun skoprejt.

Lesti? Mela ejja nibdew!

  HTML PDF PRINT
Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli fil-formati li ġejjin HTML PDF Ejjew nesploraw l-Ewropa! Paper Ejjew nesploraw l-Ewropa!

Kontinent ta’ min jiskoprih

Il-Muntanja Elbrus, l-ogħla muntanja fl-Ewropa.
Il-Muntanja Elbrus, l-ogħla muntanja fl-Ewropa.
© Michael/Pixelio

L-Ewropa hija wieħed mis-seba’ kontinenti tad-dinja. L-oħrajn huma l-Afrika, l-Amerka ta’ Fuq u ta’ Isfel, l-Antartika, l-Asja u l-Awstralja/Oċeanja.

L-Ewropa tifrex mill-Artiku fit-Tramuntana sal-Baħar Mediterran fin-Nofsinhar, u mill-Oċean Atlantiku fil-Punent sal-muntanji Urali (fir-Russja) fil-Lvant. Għandha bosta xmajjar, lagi u meded ta’ muntanji. Fuq il-mappa ta' hawn taħt tista’ tara l-ismijiet tal-akbar fosthom.

Il-Lag ta’ Ġinevra, fl-Alpi.
Il-Lag ta’ Ġinevra, fl-Alpi.
© Pixelio

L-ogħla muntanja fl-Ewropa hija l-Muntanja Elbrus, fil-muntanji tal-Kawkasu, fil-fruntiera bejn ir-Russja u l-Georgia. L-ogħla quċċata tagħha tilħaq 5,642 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar.

L-ogħla muntanja fl-Ewropa tal-Punent hija Mont Blanc, fl-Alpi, fil-fruntiera bejn Franza u l-Italja. Il-quċċata tagħha hi ta’ 4,810 metri.

Fl-Alpi nsibu wkoll il-Lag ta’ Ġinevra — l-akbar lag tal-ilma ħelu fl-Ewropa tal-Punent. Dan il-lag jinsab bejn Franza u l-Iżvizzera, f’partijiet huwa fond 310 metri u jesa’ madwar 89 triljun litru ilma.

Il-Lag Saimaa, fil-Finlandja.
Il-Lag Saimaa, fil-Finlandja.
© Kratos May/Flickr

L-akbar lag fl-Ewropa ċentrali huwa Balaton, fl-Ungerija. Huwa twil 77 kilometru (km) u jkopri medda ta’ madwar 600 kilometru kwadru (km2). L-Ewropa ta’ Fuq għandha lagi saħansitra akbar, fosthom Saimaa fil-Finlandja (1,147 km2) u Vänern fl-Iżvezja (aktar minn 5,500 km2). L-akbar lag fl-Ewropa kollha huwa l-Lag Ladoga. Dan jinsab fil-Majjistral tar-Russja u huwa l-erbatax l-akbar lag fid-dinja. Il-wiċċ tiegħu jkopri medda ta’ 17,700 km2.

Il-kontinent Ewropew

Il-kontinent Ewropew
Id-delta tad- Danubju, fir- Rumanija.
Id-delta tad- Danubju, fir- Rumanija.
© Pixelio

Waħda mill-itwal xmajjar fl-Ewropa hija d-Danubju. Tibda fir-reġjun tal-Foresta s-Sewda fil-Ġermanja u tgħaddi lejn il-Lvant mill-Awstrija, is-Slovakkja, l-Ungerija, il-Kroazja, is-Serbja, il-Bulgarija, il-Moldova u l-Ukrajna sar-Rumanija, fejn tifforma delta fuq il-kosta tal-Baħar l-Iswed. B’kollox, tkopri distanza ta’ madwar 2,850 km.

Il-wied tal-Loire huwa magħruf għall-ġmiel ta’ kastelli tiegħu.
Il-wied tal-Loire huwa magħruf għall-ġmiel ta’ kastelli tiegħu.
© Flickr

Xmajjar kbar oħrajn jinkludu r-Rhine (twila madwar 1,320 km), l-Elbe (madwar 1,170 km) u kif ukoll il-Loire u l-Vistula (it-tnejn li huma aktar minn 1,000 km). Tista’ ssibhom fuq il-mappa?

Barkun tal-merkanzija għaddej tul ir-Rhine.
Barkun tal-merkanzija għaddej tul ir-Rhine.
© Fridmar Damn/Corbis

Ix-xmajjar il-kbar huma utli ħafna għat-trasport tal-oġġetti. Prodotti ta’ kull tip jitgħabbew fuq braken li jġorruhom tul ix-xmajjar bejn il-portijiet tal-baħar Ewropej u l-ibliet li jinsabu ’l ġewwa fil-pajjiżi.

Mezzi ta’ trasport

“The Rocket” ta’ Stephenson.
“The Rocket” ta’ Stephenson.
© Istock

Kont taf li l-ferroviji ġew ivvintati fl-Ewropa? Kien George Stephenson li introduċa l-ewwel tren tal-passiġġieri fl-Ingilterra fl-1825. L-aktar lokomottiva popolari tiegħu kienet “The Rocket” u laħqet veloċitajiet ta’ aktar minn 40 kilometru fis-siegħa (km/h) — li għal dak iż-żmien kienet veloċità qawwija ħafna.

Il-mina ta’ Mont Blanc bejn l-Italja u Franza
Il-mina ta’ Mont Blanc bejn l-Italja u Franza
© Wikipedia/Kristoferb

Illum il-ġurnata, it-trejns elettriċi Ewropej ta’ veloċità qawwija huma differenti ħafna minn dawk tal-bidu li kienu jaħdmu bil-fwar. Komdi immens u jivvjaġġaw b’veloċitajiet li jilħqu sa 330 km/h fuq linji ta’ ferrovija mibnija apposta. Qed jinbnew ħafna aktar linji ta’ ferrovija biex in-nies ikunu jistgħu jivvjaġġaw fi ftit ħin bejn l-ibliet Ewropej il-kbar.

Kultant it-toroq u l-ferroviji jridu jaqsmu meded ta’ muntanji, xmajjar kbar u anki l-baħar. Għalhekk l-inġiniera bnew għadd ta’ pontijiet u mini twal ħafna. L-itwal mina tal-ferrovija fl-Ewropa hija l-Mina Gotthard fl-Iżvizzera.

L-itwal mina tal-vetturi fl-Ewropa hija l-mina Laerdal fin-Norveġja, bejn Bergen u Oslo. Hija itwal minn 24 km u nfetħet fis-sena 2000. Mina oħra li tispikka fl-Ewropa hija l-mina tat-triq Mont Blanc, twila 11.6 km, li tgħaqqad Franza mal-Italja. Mibnija taħt il-Mont Blanc li huwa l-ogħla quċċata fl-Alpi (4,810 m), il-mina darba kienet l-itwal mina tal-awtostrada fid-dinja.

Wieħed mill-ogħla pontijiet fid-dinja — il-Vjadott ta’ Millau (Franza).
Wieħed mill-ogħla pontijiet fid-dinja — il-Vjadott ta’ Millau (Franza).
© Jean-Pierre Lescourret/Corbis

Wieħed mill-ogħla pontijiet fid-dinja (għoli 336 metru) huwa l-Vjadott ta’ Millau fi Franza, li nfetaħ fl-2004. Tnejn mill-itwal pontijiet fl-Ewropa huma l-pont tal-vetturi u tal-ferrovija Øresund (twil 16-il km) bejn id-Danimarka u l-Iżvezja u l-pont tal-vetturi Vasco da Gama (twil aktar minn 17-il km) li jaqsam ix-xmara Tagus fil-Portugall. Il-pont Vasco da Gama huwa msemmi għal esploratur magħruf, u tista’ taqra dwaru fil-kapitlu “Vjaġġ tul iż-żmien”.

In-nies jivvjaġġaw madwar l-Ewropa bl-ajruplan anki minħabba li t-trasport bl-ajru jgħaġġel ħafna. Uħud mill-aqwa ajruplani tad-dinja nbnew fl-Ewropa — bħal pereżempju l-Airbus. Pajjiżi differenti Ewropej jibnu partijiet differenti tal-Airbus, biex imbagħad l-ajruplan jingħaqad minn tim ta’ inġiniera.

L-aktar ajruplan tal-passiġġieri veloċi li qatt eżista, il-Concorde, tfassal minn tim ta’ inġiniera Franċiżi u Ingliżi. Il-Concorde seta’ jtir b’veloċità ta’ 2,160 km/h — darbtejn il-veloċità tal-ħoss — u seta’ jaqsam l-Atlantiku f’anqas minn 3 sigħat! (Il-biċċa l-kbira tal-ajruplani jieħdu madwar 8 sigħat). Il-Concorde tar l-aħħar darba fl-2003.

L-aktar ajruplan tal-passiġġieri li jtir b’veloċità, il-Concorde.
L-aktar ajruplan tal-passiġġieri li jtir b’veloċità, il-Concorde.
L-akbar ajruplan tal-passiġġieri fid-dinja — l-Airbus A380.

Ir-rockets tal-ispazju, bħall-Ariane — proġett bi sħab bejn bosta pajjiżi Ewropej — jgħaġġlu aktar minn kull ajruplan. Ir-rocket Ariane ma jġorrx nies: dan jintuża biex jittellgħu s-satelliti, li huma meħtieġa għan-netwerks tat-televiżjoni u tat-telefown ċellulari, għal riċerka xjentifika u għal bosta affarijiet oħrajn. Ħafna mis-satelliti tad-dinja issa huma varati bl-użu ta’ dawn ir-rockets Ewropej.

Is-suċċess tal-Concorde, tal-Airbus u tal-Ariane juri dak li jista’ jintlaħaq meta l-pajjiżi Ewropej jiġbdu ħabel wieħed.

L-ilsna fl-Ewropa

Il-popli tal-Ewropa jitkellmu bosta ilsna differenti. Il-biċċa l-kbira ta’ dawn l-ilsna jiffurmaw parti minn tliet gruppi jew “familji” kbar: dak Ġermaniku, dak Slaviku u dak Romanz. L-ilsna f’kull grupp huma simili minħabba li żviluppaw mill-istess antenati. Pereżempju, l-ilsna tal-grupp Romanz huma ġejjin mil-Latin — l-ilsien mitkellem mir-Rumani.

Ejjew naraw kif tgħid “L-għodwa t-tajba” jew “Saħħa” fi ftit minn dawn l-ilsna.

 

Fil-Ġermaniku

Id-Daniż    Godmorgen
Il-Ġermaniż    Guten Morgen
L-Ingliż    Good morning
L-Iżvediż    God morgon
L-Olandiż    Goedemorgen

Fir-Romanz

Il-Franċiż    Bonjour
L-Ispanjol    Buenos días
Il-Portugiż    Bom dia
Ir-Rumen    Bună dimineaţa
It-Taljan    Buongiorno

Fis-Slaviku

Il-Bulgaru    Dobró útro
Iċ-Ċek    Dobré ráno
Il-Kroat    Dobro jutro
Il-Pollakk    Dzień dobry
Is-Slovakk    Dobré ráno
Is-Sloven    Dobro jutro

Faċli li wieħed jara x-xebh bejn dawn l-eżempji. Iżda hemm ilsna oħrajn Ewropej li mhumiex relatati daqstant mill-qrib, jew mhumiex relatati għal kollox, ma’ xulxin.

Ejjew naraw kif tgħid “L-għodwa t-tajba” jew ”Saħħa” fi wħud minn dawn l-ilsna.

L-Estonjan    Tere hommikust
Il-Finlandiż    Hyvää huomenta
Il-Grieg    Kalimera
L-Irlandiż    Dia dhuit
Il-Latvjan    Labrīt
Il-Litwan    Labas Rytas
Il-Malti    L-għodwa t-tajba
L-Ungeriż    Jó reggelt

Fl-ilsien tal-poplu Roma, li huwa mifrux ma’ bosta nħawi fl-Ewropa, “L-Għodwa t-tajba” hija Lasho dyes.

It-tagħlim tal-ilsna jaf ikun ta’ gost kbir — u huwa importanti ħafna f’kontinent bħalma huwa tagħna. Ħafna fostna jieħdu gost iqattgħu l-vaganzi tagħhom fil-pajjiżi l-oħrajn Ewropej, u fl-istess waqt isiru jafu l-popli tagħhom. Din tkun opportunità kbira biex nipprattikaw il-frażijiet li nafu bl-ilsna differenti.

Il-klima u n-natura

Ħafna mill-Ewropa għandha klima “moderata” — la sħuna ħafna u lanqas kiesħa ħafna. Il-postijiet l-aktar kesħin jinsabu fit-Tramuntana mbiegħda u fil-muntanji l-għolja. Il-postijiet l-aktar sħan jinsabu fin-Nofsinhar imbiegħed u fix-Xlokk.

It-temp ikun l-aktar sħun u l-aktar xott fis-sajf (minn Ġunju sa Settembru) u l-aktar kiesaħ fix-xitwa (minn Diċembru sa Marzu).

Is-sjuf tal-2010 u l-2015 kisru r-rekord tal-aktar sjuf sħan fl-Ewropa. Dan huwa sinjal li l-klima qed tinbidel? Il-bidla fil-klima hija problema tad-dinja kollha li tista’ tissolva biss jekk il-pajjiżi kollha jaħdmu flimkien.

Kif tilqa’ għax-xitwa

© Klaus Hackenberg/Corbis

L-annimali salvaġġi f’reġjuni kesħin normalment ikollhom ġilda bil-pil oħxon jew rix biex iżżommhom sħan, u xi wħud ikollhom pil abjad biex jinħbew fis-silġ. Uħud iqattgħu x-xitwa reqdin biex ma jużawx enerġija. Dan jissejjaħ ibernazzjoni.

Il-marmotta u l-orsijiet kannella tal-Ewropa jgħixu fil-muntanji, fejn jorqdu matul ix-xitwa kollha.
Il-marmotta u l-orsijiet kannella tal-Ewropa jgħixu fil-muntanji, fejn jorqdu matul ix-xitwa kollha.

Bosta speċijiet ta’ għasafar jgħixu fuq l-insetti, ħlejjaq żgħar tal-baħar jew ikel ieħor li mhux faċli ssibu matul ix-xhur kesħin tax-xitwa. Għalhekk dawn itiru ‘l isfel fil-ħarifa u ma jiġux lura qabel ir-rebbiegħa. Uħud minnhom jivvjaġġaw eluf ta’ kilometri, jaqsmu l-Mediterran u d-Deżert Saħara, u jqattgħu x-xitwa fl-Afrika. Dan l-ivvjaġġar staġjonali jissejjaħ migrazzjoni.

…u tgawdi r-rebbiegħa u s-sajf

Is-sajf huwa żmien tajjeb fil-mergħat tal-muntanji.
Is-sajf huwa żmien tajjeb fil-mergħat tal-muntanji.
© Aleaimage

Meta tasal ir-rebbiegħa fl-Ewropa (Marzu sa Mejju), it-temp jisħon. Is-silġ idub. Il-frieħ tal-ħut u d-dud tal-insetti jimlew in-nixxigħat u l-għadajjar. L-għasafar li jpassu jerġgħu lura biex jibnu l-bejtiet tagħhom u jrabbu l-familji. Il-fjuri jiftħu, u n-naħal iġorru l-għabra tad-dakra minn xitla għall-oħra.

Is-siġar itellgħu weraq ġodda li jaqbdu d-dawl tax-xemx u jużaw l-enerġija tagħha biex tikber is-sigra. Fir-reġjuni tal-muntanji, il-bdiewa jressqu l-baqar tagħhom lejn il-mergħat għolja fejn matul dan iż-żmien tas-sena jkun hemm ħafna ħaxix frisk.

Il-gremxul iħobbu t-temp sħun.
Il-gremxul iħobbu t-temp sħun.

L-annimali b’demmhom biered, bħalma huma r-rettili, ukoll jeħtieġu x-xemx għall-enerġija. Fis-sajf, speċjalment fl-Ewropa ta’ isfel, ta’ spiss tara l-gremxul jilgħaq ix-xemx u tisma’ l-ħsejjes tal-ġurati u tal-wrieżaq.

Il-ħarifa: żmien ta’ bidla

Anki ż-żnażan iħobbu l-frott!
Anki ż-żnażan iħobbu l-frott!

Ma’ tmiem is-sajf u fil-ħarifa, il-jiem jiqsaru u l-iljieli jiksħu. Ħafna frott bnin isir f’dan iż-żmien tas-sena, u l-bdiewa jkunu mħabbtin sew jiġbruh. Anki l-ġewż isir fil-ħarifa, u l-iskwirils jiġbru u jaħżnu bil-gzuz bi tħejjija għax-xitwa.

L-iskwirils jaħżnu l-ġewż biex ikollhom x’jieklu fix-xitwa.
L-iskwirils jaħżnu l-ġewż biex ikollhom x’jieklu fix-xitwa.
© Peter Bohot/Pixelio

Ħafna siġar iwaqqgħu l-weraq tagħhom fil-ħarifa minħabba li dawn ma jibqgħux utli hekk kif id-dawl tax-xemx jibda jonqos. Ftit ftit dawn jibdew jibdlu l-lewn tagħhom minn aħdar għal isfar, aħmar, lewn id-deheb u kannella. Kif jibdew jaqgħu l-art bħal donnha tinkesa b’tapit ikkulurit. Il-weraq li jaqa’ jitmermer, u dan jarrikkixxi l-ħamrija u jipprovdi ikel għall-ġenerazzjonijiet futuri tal-pjanti.

Il-ħarifa tiksi l-boskijiet bil-kulur.
Il-ħarifa tiksi l-boskijiet bil-kulur.
© The irish image collection/Corbis

Dan iċ-ċiklu annwali tal-istaġuni, u l-bidliet li jġib miegħu, jagħmel il-kampanja Ewropea sabiħa u varjata immens.

Il-biedja

Fuq il-muntanji għolja u fit-Tramuntana mbiegħda tal-Ewropa, il-biedja hija impossibbli minħabba li t-temp huwa kiesaħ wisq għat-tkabbir tal-prodotti tar-raba’. Iżda s-siġar li dejjem iħaddru bħas-siġar tal-arżnu u taż-żnuber jibqgħu jgħixu matul ix-xtiewi kesħin. Dan jispjega għaliex il-postijiet l-aktar kesħin tal-Ewropa huma miksija b’foresti ta’ siġar li dejjem iħaddru. L-injam minn dawn il-foresti jintuża biex isiru bosta affarijiet — minn djar għal għamara u ppakkjar tal-karti u tal-kartun.

Minn dan l-għeneb isir l-inbid aħmar.
Minn dan l-għeneb isir l-inbid aħmar.

Fin-Nofsinhar, ħafna mill-art tkun tajba għall-biedja. L-art tipproduċi varjetà wiesgħa ta’ prodotti tar-raba’ bħal qamħ, qamħirrun, pitrava zokkrija, patata u kull xorta ta’ frott u ħxejjex.

Fejn toħroġ ħafna x-xemx u ftit li xejn jagħmel silġ (ħdejn il-Mediterran, pereżempju) il-bdiewa jistgħu jkabbru frott bħal-larinġ u l-lumi, l-għeneb u ż-żebbuġ. Iż-żebbuġ fih iż-żejt li jista’ jingħasar minn din il-frotta u jintuża għat-tħejjija tal-ikel. L-għeneb jingħasar għall-meraq tiegħu, li jista’ jitbiddel f’inbid. L-Ewropa msemmija għall-inbejjed eċċellenti tagħha, li jinbiegħu madwar id-dinja kollha.

Il-prodotti tar-raba’ f’reġjuni niexfa jeħtieġ li jissaqqew.
Il-prodotti tar-raba’ f’reġjuni niexfa jeħtieġ li jissaqqew.

Il-bdiewa Mediterranji jkabbru wkoll bosta frott u ħxejjex oħrajn. It-tadam, pereżempju, isir sew fix-xemx tan-Nofsinhar. Iżda l-ħxejjex jeħtieġu ħafna ilma, għalhekk il-bdiewa fir-reġjuni sħan u niexfa ta’ spiss ikollhom isaqqu l-prodotti tar-raba’ tagħhom. Dan jagħmluh billi jagħtuhom l-ilma mix-xmajjar jew minn taħt l-art.

Nagħaġ jirgħa fil-mergħat.
Nagħaġ jirgħa fil-mergħat.

Il-ħaxix jikber malajr fejn hemm biżżejjed xita, anki jekk il-ħamrija mhix fonda jew fertili ħafna. Bosta bdiewa Ewropej ikollhom annimali li jieklu l-ħaxix — bħall-baqar, in-nagħag jew il-mogħoż. Dawn jipprovdu l-ħalib, il-laħam u prodotti utli oħrajn bħas-suf u l-ġild.

It-tiġieġ jagħtuna l-bajd, li fihom ħafna proteini u jgħinuna nibqgħu b’saħħitna.
It-tiġieġ jagħtuna l-bajd, li fihom ħafna proteini u jgħinuna nibqgħu b’saħħitna.

Bosta bdiewa jżommu wkoll il-ħnieżer u t-tiġieġ. Dawn l-annimal jistgħu jitrabbew kważi kullimkien minħabba li jistgħu jinżammu ġewwa u jingħataw għalf imħejji apposta. It-tiġieġ ma jipprovdix biss il-laħam iżda l-bajd ukoll u xi rziezet jipproduċu eluf ta’ bajd kuljum.

Il-ħnieżer jistgħu jinżammu ġewwa.
Il-ħnieżer jistgħu jinżammu ġewwa.

L-irziezet fl-Ewropa jvarjaw minn kbar ħafna għal żgħar ħafna. Uħud għandhom għelieqi kbar. Il-ħsad tal-prodotti tar-raba’ ikun aktar faċli hawn minħabba li jista’ jintuża makkinarju kbir. Oħrajn, pereżempju fl-għoljiet, ikollhom għelieqi żgħar. Il-ħitan jew rinġieli ta’ sġajriet li jagħmlu sies bejn l-għelieqi jgħinu biex iżommu r-riħ u x-xita milli jġorru l-ħamrija u jistgħu jkunu tajbin ukoll għall-flora u l-fawna selvaġġi.

Medda ta’ għelieqi fl-Ewropa.
Medda ta’ għelieqi fl-Ewropa.
© Sylvain Saustier/Corbis

Bosta nies li joqogħdu fl-ibliet iħobbu jqattgħu tmiem il-ġimgħa jew il-vaganzi tagħhom fil-kampanja Ewropea fejn jistgħu jammiraw ix-xenarju u jgawdu l-paċi, il-kwiet u l-ajra friska. Kollha kemm aħna għandna nagħmlu dak kollu possibbli biex nieħdu ħsieb il-kampanja u nżommuha sabiħa.

Il-baħar

Dawn l-irdumijiet ġew iffurmati mill-baħar.
Dawn l-irdumijiet ġew iffurmati mill-baħar.
© Pixelio

L-Ewropa għandha eluf u eluf ta’ kilometri ta’ kosta li n-natura ħolqot bil-modi varji tagħha. Il-kosta magħmula minn irdumijiet tal-blat għolja u xtajtiet tar-ramel jew taċ-ċagħaq ikkulurit iffurmat mill-baħar li seklu wara seklu ma jieqaf qatt iħabbat mal-blat.

Dan il-fjord tnaqqax minn glaċier.
Dan il-fjord tnaqqax minn glaċier.
© Brian Lawrence/ Van Parys
Id-duna tar-ramel Pyla — l-itwal fl-Ewropa.
Id-duna tar-ramel Pyla — l-itwal fl-Ewropa.
© Doug Pearson/Corbis
Wieħed mill-annimali l-aktar rari tal-Ewropa — il-bumerin — jgħix fil-Mediterran.
Wieħed mill-annimali l-aktar rari tal-Ewropa — il-bumerin — jgħix fil-Mediterran.

Fin-Norveġja, il-glaċieri naqqxu l-kosta f’daħliet fil-baħar dojoq u twal bejn irdumijiet għolja li jissejħu fjords. F’xi pajjiżi oħrajn, il-baħar u r-riħ jiġbru r-ramel f’duni. L-ogħla duna fl-Ewropa hija d-Dune du Pyla, qrib Arcachon fi Franza. Din tilħaq l-għoli ta’ 107 metri.

Qatgħat ta’ għasafar li jimxu fl-ilma jsibu l-ikel fix-xmajjar.
Qatgħat ta’ għasafar li jimxu fl-ilma jsibu l-ikel fix-xmajjar.

Bosta tipi ta’ ħut u annimali oħrajn jgħixu fil-baħar madwar il-kosti tal-Ewropa. Dawn jipprovdu l-ikel lill-għasafar tal-baħar u lill-mammiferi tal-baħar bħall-foki. Fejn ix-xmajjar jiltaqgħu mal-baħar, meta l-marea tkun baxxa qatgħat ta’ għasafar li jimxu fl-ilma jiġu jfittxu l-kreaturi li jgħixu fit-tajn għall-ikel.

In-nies u l-baħar

Vapuri bil-kontenituri jġorru l-prodotti lejn u mill-Ewropa.
Vapuri bil-kontenituri jġorru l-prodotti lejn u mill-Ewropa.
© Scott Barrow/Corbis

Il-baħar importanti għan-nies ukoll. Il-Mediterran tant kien importanti għar-Rumani li kienu jsejħulu Mare nostrum: “il-baħar tagħna”. Tul is-sekli, l-Ewropej baħħru madwar l-oċeani kollha tad-dinja, skoprew kontinenti oħrajn, esplorawhom, għamlu l-kummerċ magħhom u anki baqgħu fihom. Fil-kapitlu “Vjaġġ tul iż-żmien” tista’ tiskopri aktar dwar dawn il-vjaġġi kbar ta’ skoperta.

Bastimenti tat-tagħbija minn madwar id-dinja kollha jġibu kull tip ta’ prodotti (normalment ippakkjati f’kontenituri) lejn il-portijiet bieżla tal-Ewropa. Hawnhekk dawn jitgħabbew fuq il-ferroviji, it-trakkijiet u l-braken. Imbagħad il-vapuri jitgħabbew bi prodotti li jkunu ġew prodotti f’dak il-pajjiż u li jkunu se jinbiegħu f’kontinenti oħrajn.

Wieħed mill-akbar vapuri tal-passiġġieri fid-dinja — il-Harmony of the Sea.
Wieħed mill-akbar vapuri tal-passiġġieri fid-dinja — il-Harmony of the Sea.

Uħud mill-aqwa vapuri tad-dinja nbnew fl-Ewropa. Dawn jinkludu l-Harmony of the Seas — wieħed mill-akbar vapur tal-passiġġieri fid-dinja. Dan inbena fi Franza u għamel l-ewwel vjaġġ tiegħu fl-2016.

L-għads scuba taħt l-ilma bl-akkwalang fil-Mediterran.
L-għads scuba taħt l-ilma bl-akkwalang fil-Mediterran.
© Pixelio

L-inħawi qrib il-baħar tal-Ewropa huma nħawi adattati ħafna għall-vaganzi. Wieħed jista’ jgawdi minn kull tip ta’ sports tal-baħar, minn serfing u bburdjar u tbaħħir varju għal skijar fuq l-ilma u għads scuba taħt l-ilma. Jew inkella, għaliex le, tista’ toqgħod mistrieħ fuq ix-xatt tgawdi x-xemx u tgħum.

Is-sajd

Bastimenti tat-tkarkir.
Bastimenti tat-tkarkir.

Is-sajd minn dejjem kien importanti għall-Ewropej. Inbnew bliet sħaħ madwar portijiet tas-sajd, u eluf ta’ persuni jaqilgħu l-għajxien tagħhom billi jaqbdu u jbigħu l-ħut jew billi jaqdu lis-sajjieda u lill-familji tagħhom.

It-trobbija tas-salamun.
It-trobbija tas-salamun.
© Nathalie Fobes/Corbis

Il-bastimenti tas-sajd moderni, bħal tat-tkarkir, jistgħu jaqbdu ammonti kbar ta’ ħut. Iżda biex inkunu ċerti li fil-baħar jibqa’ biżżejjed ħut, il-pajjiżi Ewropej qablu dwar regoli dwar kemm jista’ jinqabad ħut u dwar l-użu ta’ xbieki li minnhom jista’ jaħrab il-ħut żgħir.

Mod ieħor kif jista’ jkun żgurat li jkollna biżżejjed ħut huwa billi dan jitrabba. Tul il-kosti tal-Ewropa ta’ fuq, is-salamun jitrabba f’gaġeġ kbar fil-baħar. Frott tal-baħar bil-qoxra bħalma huma l-molluski, il-gajdri u l-arzelli jistgħu jitrabbew bl-istess mod.

Inħarsu l-kosti Ewropej

Il-kosti Ewropej u l-baħar huma vitali għall-flora u l-fawna selvaġġi kif ukoll għan-nies. Għalhekk jeħtieġ li nħarsuhom. Irridu noqogħdu attenti li ma nniġġsuhomx bl-iskart tal-fabbriki u tal-ibliet. Mhux l-ewwel darba li tankers taż-żejt kienu involuti f’inċidenti u kawża ta’ dan joħroġ ħafna żejt fil-baħar. Iż-żejt iħassar ix-xtut li jieħdu kulur iswed u joqtol eluf ta’ tjur tal-baħar.

Il-pajjiżi Ewropej qed jaħdmu flimkien biex jevitaw li jiġru aċċidenti bħal dawn u biex jiżguraw li l-kosti tagħna jibqgħu sbieħ għat-tgawdija tal-ġenerazzjonijiet tal-ġejjieni.

Vjaġġ tul iż-żmien

Mal-milja taż-żmien, l-Ewropa nbidlet b’mod enormi.
Hija storja affaxxinanti! Iżda twila wkoll, għalhekk li ġejjin huma biss xi wħud mill-avvenimenti ewlenin.

Żmien il-Ħaġar

Tpinġijiet preistoriċi f’Lascaux, Franza.
Tpinġijiet preistoriċi f’Lascaux, Franza.
Wikimedia

L-Ewropej tal-bidu kienu kaċċaturi u ġabbara. Fuq il-ħitan ta’ wħud mill-għerien tagħhom pinġew stampi l-ġmiel tagħhom ta’ xeni tal-kaċċa. Biż-żmien, tgħallmu l-biedja u bdew irabbu l-annimali, ikabbru l-prodotti tar-raba’ u jgħixu fil-villaġġi.

Kien joħolqu l-armi u l-għodda tagħhom mill-ġebla — pereżempju billi jsinnu biċċiet ta’ żnied.

Żmien il-Bronż u Żmien il-Ħadid — Jitgħallmu jużaw il-metall

Ras ta’ mannara tal-bronż.
Ras ta’ mannara tal-bronż.

Bosta eluf ta’ snin QK (qabel it-twelid ta’ Kristu), in-nies skoprew kif joħolqu metalli differenti billi jsaħħnu tipi differenti ta’ ġebel f’nar jaħraq ħafna. Il-bronż — taħlita ta’ ramm u landa — kien iebes biżżejjed biex minnu jagħmlu l-għodda u l-armi. Id-deheb u l-fidda kienu rotob iżda sbieħ immens u setgħu jiġu ddisinjati f’ornamenti.

Aktar tard skoprew metall aktar iebes: ħadid. L-aħjar tip ta’ metall kien l-azzar, li kien b’saħħtu u ma jinqasamx malajr u għalhekk tajjeb ħafna għax-xwabel. Iżda l-azzar kien diffiċli biex toħolqu u għalhekk xwabel tajba ftit kont issib bħalhom u kienu ta’ valur kbir!

Vażun Grieg tal-qedem li juri lill-alla Eros.
Vażun Grieg tal-qedem li juri lill-alla Eros.

Il-Greċja tal-Qedem
(minn madwar l-2000 sal-200 QK)

Madwar 4,000 sena ilu, fil-Greċja bdew jinbnew l-ibliet. Għall-ewwel dawn kienu mmexxija mir-rejiet. Aktar tard, madwar 500 QK, il-belt ta’ Ateni introduċiet “id-demokrazija” — li tfisser “gvern mill-poplu”. (Minflok ma kellhom re, l-irġiel f’Ateni kienu jieħdu d-deċiżjonijiet billi jivvutaw.) Id-demokrazija hija invenzjoni Ewropea importanti li nfirxet madwar id-dinja.

Xi affarijiet oħrajn li tawna l-Griegi tal-qedem jinkludu:

Platun, wieħed mill-akbar ħassieba tad-dinja.
Platun, wieħed mill-akbar ħassieba tad-dinja.
© Marie-LanNguyen/Wikimedia

  • stejjer sbieħ dwar allat u eroj, gwerer u avventuri;
  • tempji eleganti, statwi tal-irħam u fuħħar sabiħ;
  • il-Logħob Olimpiku;
  • teatri ddisinjati bl-aħjar mod, u kittieba mill-aqwa li d-drammi tagħhom għadhom jinħadmu sa llum;
  • għalliema bħal Sokrate u Platun, li għallmu lin-nies kif jaħsbu b'mod loġiku;
  • matematiċi bħal Ewklide u Pitagora, li skoprew il-forom u r-regoli tal-matematika;
  • xjenzati bħal Aristotle (li studja l-pjanti u l-annimali) u Eratostene (li wera li d-dinja hija sfera u kkalkula kemm hi kbira.)

L-Imperu Ruman
(minn madwar 500 QK sa 500 WK — WK tfisser wara t-twelid ta’ Kristu)

Ruma bdiet bħala raħal bħall-oħrajn fl-Italja. Iżda r-Rumani kienu organizzati ferm, l-armata tagħhom kienet eċċellenti għall-ġlied u ftit ftit rebħu u ħakmu l-artijiet kollha madwar il-Mediterran. Eventwalment l-Imperu Ruman kien mifrux mill-Ingilterra ta’ Fuq sad-Deżert Saħara u mill-Atlantiku sal-Asja.

Dawn huma wħud mill-affarijiet li għaddewlna r-Rumani:

Akwedott Ruman li għadu wieqaf sa llum: il-Pont du Gard fi Franza.
Akwedott Ruman li għadu wieqaf sa llum: il-Pont du Gard fi Franza.
© Alexander Barti/Pixelio
  • toroq tajba u dritti li jgħaqqdu l-partijiet kollha tal-imperu;
  • djar sbieħ bil-btieħi, bit-tisħin ċentrali u bl-art miksija madum tal-mużajk;
  • pontijiet b'saħħithom u akwedotti (biex jinġarr l-ilma għal distanzi twal);
  • arkati ttundjati minn fuq — li għamel il-bini aktar solidu u jdum fit-tul;
  • materjali ġodda għall-bini, bħalma huma s-siment u l-konkos;
  • kittieba kbar bħal Ċiċerun u Virġilju;
  • is-sistema leġiżlattiva Rumana, li bosta pajjiżi Ewropej għadhom jużawha sa llum.
Mużajk Ruman li juri karattru mitiku.

Mużajk Ruman li juri karattru mitiku.

Il-Medju Evu
(minn madwar 500 sal-1500 WK)

Meta sfaxxa l-Imperu Ruman, partijiet differenti tal-Ewropa nħakmu minn popli differenti. Pereżempju…

Iċ-Ċelti

Qabel iż-żminijiet Rumani, iċ-Ċelti kienu mferrxa ma’ bosta nħawi fl-Ewropa. Illum, il-maġġoranza tad-dixxendenti tagħhom jgħixu fil-Brittanja (Franza), Cornwall (l-Ingilterra), Galicia (Spanja), l-Irlanda, l-Iskozja u Wales. F’dawn l-inħawi fl-Ewropa, l-ilsna u l-kulturi Ċeltiċi għadhom ħajjin.

Il-popli Ġermaniċi

Mhux kollha jgħixu l-Ġermanja:

Il-Vikingi kienu baħħara mill-aqwa, tant li anki waslu l-Amerka (iżda ma qalu lil ħadd!).
Il-Vikingi kienu baħħara mill-aqwa, tant li anki waslu l-Amerka (iżda ma qalu lil ħadd!).
  • L-Anglo-Sasson mxew lejn l-Ingilterra u mexxewha sal-1066.
  • Il-Franki rebħu u ħakmu parti kbira mill-Ewropa, inkluża Franza, bejn madwar 500 sa 800 WK. Ir-re l-aktar magħruf tagħhom kien Karlu Manju.
  • Il-Goti (Visigoti u Ostrogoti) waqqfu r-renji tagħhom fi Spanja u l-Italja.
  • Il-Vikingi għexu fl-Iskandinavja. Fis-snin 800 u 900 WK baħħru lejn kontinenti oħrajn fejn serqu teżori, għamlu l-kummerċ u tefgħu l-ankri fejn sabu uċuħ tar-raba’ tajba.

In-Normanni

Jew in-“Nies tat-Tramuntana”, kienu Vikingi li kienu jgħixu Franza (fin-naħa li nsejħulha n-Normandija) li mbagħad ħakmu l-Ingilterra fl-1066. Tapezzerija Normanna magħrufa turi xeni minn din ir-rebħa. Din tinsab f’mużew fil-belt ta’ Bayeux.

Il-kastelli medjevali nbnew biex iżommu l-għedewwa barra.
Il-kastelli medjevali nbnew biex iżommu l-għedewwa barra.

Is-Slavi għexu f’ħafna nħawi fl-Ewropa tal-Lvant biex saru l-antenati tal-popli li llum jitkellmu bl-ilsna Slavi, inklużi l-Belarussi, il-Bulgari, il-Kroati, iċ-Ċeki, il-Pollakki, ir-Russi, is-Serbi, is-Slovakki, is-Sloveni u l-Ukreni.

Il-poplu Ural Altajku (Maġari) bena r-Renju tal-Ungerija fis-sena 1000, wara li beda jgħix fil-Baċir Karpazju fis-Sekli 9-10. Id-dixxendenti tagħhom illum jgħixu fl-Ungerija u pajjiżi ġirien oħrajn.

L-arkitettura “Gotika” kienet invenzjoni kbira tal-Medju Evu. Dan huwa “gargolle” fuq il-Katidral ta’ Milan.
L-arkitettura “Gotika” kienet invenzjoni kbira tal-Medju Evu. Dan huwa “gargolle” fuq il-Katidral ta’ Milan.
© SXC

Matul il-Medju Evu, ir-rejiet u n-nobbli Ewropej ta’ spiss kienu jitlewmu u daħlu f’ħafna gwerer. (Dan kien iż-żmien meta l-kavallieri miksija bil-korazzi kienu jiġġieldu fuq dahar iż-żwiemel). Biex iħarsu lilhom infushom minn attakki, ir-rejiet u n-nobbli ta’ spiss kienu jgħixu f'kastelli qawwija, b'ħitan tal-ġebel ħoxnin. Xi kastelli tant kienu b’saħħithom li għadhom wieqfa sal-lum.

Parti mill-moskea medjevali kbira f’Cordoba (Spanja).
Parti mill-moskea medjevali kbira f’Cordoba (Spanja).
© Dieter Scütz/Pixelio

Matul il-Medju Evu, il-Kristjanità saret ir-reliġjon ewlenija fl-Ewropa u nbnew bosta knejjes kważi kullimkien. Uħud minnhom huma tassew impressjonanti — b’mod speċjali l-katedrali mdaqqsa, bil-kampnari twal tagħhom u t-twieqi bil-ħġieġ ikkulurit.

L-irħieb kienu involuti fil-biedja u għenu biex jiżviluppaw l-agrikultura madwar l-Ewropa kollha. Fetħu wkoll skejjel u pproduċew kotba bi stampi sbieħ. Il-monasteri tagħhom ta’ spiss kien ikollhom libreriji fejn kienu jinżammu kotba importanti minn żminijiet tal-qedem.

Fin-Nofsinhar ta’ Spanja, fejn l-Iżlam kien ir-reliġjon ewlenija, il-mexxejja bnew moskej u minaretti l-ġmiel tagħhom. L-aktar magħrufin llum huma l-moskea f’Cordoba u l-minarett ta’ Giralda f'Sevilja, it-tnejn fi Spanja.

Ir-Rinaxximent
(minn madwar l-1300 sal-1600 WK)

Waħda mill-istatwi l-aktar famużi fid-dinja: id-David ta’ Michelangelo.
Waħda mill-istatwi l-aktar famużi fid-dinja: id-David ta’ Michelangelo.
© David Gaya/Wikimedia

Matul il-Medju Evu, ftit kienu dawk li kienu jafu jaqraw u jiktbu u l-għerf tagħhom kienu jiksbuh biss minn dak li kien jiġi mgħallem fil-knisja. Il-monasteri u l-universitajiet biss kellhom kopji tal-kotba miktuba mill-Griegi u r-Rumani tal-qedem. Iżda fis-snin tas-Sekli 14 u 15, l-istudenti bdew jiskopru mill-ġdid dawn il-kotba qodma. Kienu mgħaġġba bl-ideat kbar u l-għerf li sabu fihom u l-aħbar malajr ġriet.

Waħda mill-isbaħ pitturi tar-Rinaxximent: il-Venere ta’ Botticelli.
Waħda mill-isbaħ pitturi tar-Rinaxximent: il-Venere ta’ Botticelli.
Wikimedia

Nies għonja u edukati, pereżempju f’Firenze (l-Italja), kienu interessati ħafna. Dawn kellhom biżżejjed flus biex jixtru l-kotba — speċjalment wara li ġie vvintat l-istampar fl-Ewropa (1445) — u tilfu rashom wara l-Greċja u Ruma tal-qedem. Bdew jiddisinjaw id-djar tagħhom fuq palazzi Rumani, u ħallsu artisti u skulturi bravi biex iżejnuhom b’xeni minn ġrajjiet Griegi u Rumani, u bi statwi ta’ allat, eroj u imperaturi.

Kien daqslikieku reġgħet instabet mill-ġdid dinja mitlufa ta’ sbuħija u għerf. Huwa għalhekk li dan il-perjodu jissejjaħ ir-“Rinaxximent” (li tfisser “twelid mill-ġdid”). Dan il-perjodu ta lid-dinja:

  • pitturi u skulturi kbar bħal Michelangelo u Botticelli;
  • arkitetti ta’ talent kbir bħal Brunelleschi;
  • l-inventur u l-artist kbir Leonardo da Vinci;
  • ħassieba kbar bħal Tumas More, Erażmu u Montaigne;
  • xjenzati bħal Koperniku u Galileo (li skopra li d-dinja u l-pjaneti l-oħrajn iduru madwar ix-xemx);
  • bini mill-isbaħ bħall-kastelli fil-wied tal-Loire;
  • interess ġdid f’dak li jista’ jikseb il-bniedem.
Leonardo da Vinci ddisinja dan il-“ħelikopter” 500 sena ilu!
Leonardo da Vinci ddisinja dan il-“ħelikopter” 500 sena ilu!
Wikimedia

Ir-Rivoluzzjoni Industrijali
(minn madwar l-1750 sal-1880 WK)

Madwar 250 sena ilu fl-Ewropa bdiet “rivoluzzjoni” ġdida — fid-dinja tal-“industrija”. Kollox beda bil-kriżi tal-enerġija. Għal eluf ta’ snin, in-nies kienu jaħarqu l-injam u l-faħam tal-kannol. Iżda issa, il-foresti f'ċerti nħawi fl-Ewropa kienu qed jispiċċaw! X’seta’ jintuża aktar għall-enerġija?

Henry Bessemer — ivvinta l-produzzjoni moderna tal-azzar.
Henry Bessemer — ivvinta l-produzzjoni moderna tal-azzar.
Wikimedia

It-tweġiba kienet il-faħam. Fl-Ewropa kien hemm bil-bosta minnu, u l-ħaddiema tal-minjieri bdew iħaffru għalih. Il-faħam ipprovda l-enerġija għall-magni li jaħdmu bil-fwar, li kienu invenzjoni ġdida. Seta’ wkoll jinxtewa u jinbidel f’kokk, li kien sors ta’ enerġija ferm aktar nadif — ideali biex jinħadem il-ħadid u l-azzar.

Madwar 150 sena ilu, l-Ingliż Henry Bessemer ivvinta fuklar li kien jissejjaħ “blast furnace” li seta’ jipproduċi ammonti kbar ta’ azzar mingħajr ma jiswa ħafna. L-Ewropa malajr bdiet tipproduċi ammonti kbar minnu, u dan biddel id-dinja! L-azzar irħis għamilha possibbli li jinbena bini għoli bħall-iskyscrapers, pontijiet kbar, vapuri tal-passiġġieri, karozzi, friġis, iżda wkoll xkubetti u bombi ta’ qawwa kbira.

Skoperti kbar u ideat ġodda
(minn madwar l-1500 sal-1900 WK)

Repliki tal-vapuri ta’ Kristofru Kolombu.
Repliki tal-vapuri ta’ Kristofru Kolombu.
© E.Benjamin Andrews

Fiż-żmien tar-Rinaxximent, il-kummerċ ma’ artijiet imbiegħda beda jikber fl-importanza tiegħu għall-merkanti Ewropej. Pereżempju, dawn bdew ibigħu l-prodotti fl-Indja u magħhom iġibu lura ħwawar u ħaġar prezzjuż. Iżda l-ivjaġġar fuq l-art kien diffiċli u jieħu ż-żmien, għalhekk il-merkanti xtaqu jilħqu l-Indja bil-baħar. Iżda kellhom il-problema li l-Afrika — li kienet kbira mhux ħażin — kienet fin-nofs!

Vasco da Gama — l-ewwel bniedem li baħħar mill-Ewropa sa l-Indja.
Vasco da Gama — l-ewwel bniedem li baħħar mill-Ewropa sa l-Indja.
© Gregorio Lopes

Madankollu, jekk id-dinja tassew kienet tonda (kif in-nies kienu qed jibdew jemmnu), il-vapuri Ewropej setgħu jilħqu l-Indja billi jbaħħru lejn il-Punent. Għalhekk, fl-1492, Kristofru Kolombu u l-baħħara tiegħu salpaw minn Spanja u qasmu l-Atlantiku. Iżda minflok ma laħqu l-Indja dawn skoprew il-Baħamas (gżejjer fil-baħar Karibew, viċin il-kosta Amerikana).

Id-dodo, għasfur li ma jtirx, kien jgħix fuq gżira fl-Oċean Indjan. Il-kolonjalisti Ewropej qerduh għal kollox.
Id-dodo, għasfur li ma jtirx, kien jgħix fuq gżira fl-Oċean Indjan. Il-kolonjalisti Ewropej qerduh għal kollox.
Wikimedia

Ma damux wisq ma bdew jingħaqdu magħhom esploraturi oħrajn. Fl-1497–98, Vasco da Gama — uffiċjal navali Portugiż — kien l-ewwel Ewropew li wasal l-Indja billi baħħar madwar l-Afrika. Fl-1519, esploratur ieħor Portugiż — Ferdinand Magellan, li kien jaħdem għar-Re ta’ Spanja — mexxa l-ewwel spedizzjoni Ewropea li baħħret madwar id-dinja kollha!

Charles Darwin ippubblika t-teorija tiegħu dwar l-evoluzzjoni fl-1859.
Charles Darwin ippubblika t-teorija tiegħu dwar l-evoluzzjoni fl-1859.
© Julia Margaret Cameron

L-Ewropej ma ħlewx wisq żmien u bdew jesploraw il-gżejjer tal-Karibew u l-Amerka (li sejħulha “id-Dinja l-Ġdida”) u stabbilixxew il-kolonji tagħhom. Fi kliem ieħor, dawn ħadu l-art taħt idejhom, u saħqu li din issa kienet tappartjeni għal pajjiżhom fl-Ewropa. Magħhom ħadu t-twemmin, id-drawwiet u l-ilsna tagħhom — u dan jispjega għaliex l-Ingliż u l-Franċiż saru l-ilsna ewlenin mitkellma fl-Amerka ta’ Fuq, u l-Ispanjol u l-Portugiż fl-Amerka Ċentrali u ta’ Isfel.

Biż-żmien, l-Ewropej baħħru aktar fil-bogħod — lejn iċ-Ċina, il-Ġappun, l-Asja tax-Xlokk, l-Awstralja u l-Oċeanja. Il-baħħara li ġew lura minn dawn l-artijiet imbiegħda stqarrew li raw kreaturi strambi u differenti ħafna minn dawk fl-Ewropa. Dan qajjem l-interess tax-xjenzati li ħabirku biex jesploraw dawn il-postijiet u jġibu lura magħhom annimali u pjanti għall-mużewijiet Ewropej. Fis-snin tas-Seklu 19, l-esploraturi Ewropej daħlu ’l ġewwa fl-Afrika u sal-1910 in-nazzjonijiet Ewropej kienu kkolonizzaw il-parti l-kbira tal-kontinent Afrikan.

Sadanittant, lura fl-Ewropa, ix-xjenzati kienu qed jitfgħu aktar dawl fuq kif jaħdem l-univers. Il-ġeoloġi, bl-istudji tagħhom tal-blat u l-fossili, bdew jippruvaw jaqtgħu kif inħalqet id-dinja u kemm kienet ilha teżisti. Żewġ xjenzati kbar, Jean-Baptiste Lamarck (fi Franza) u Charles Darwin (fl-Ingilterra), eventwalment ikkonkludew li l-annimali u l-pjanti “evolvew” — inbidlu minn speċi f’oħra tul miljuni u miljuni ta’ snin.

Fis-snin tas-Seklu 18, in-nies bdew jistaqsu mistoqsijiet oħrajn li kienu importanti wkoll — bħal kif għandhom jitmexxew il-pajjiżi, u xi drittijiet u libertajiet għandu jkollhom il-popli. Il-kittieb Franċiż Jean-Jacques Rousseau saħaq li kulħadd għandu jitqies ugwali. Kittieb ieħor Franċiż, Voltaire, qal li d-dinja timxi ’l quddiem jekk ir-raġuni u l-għerf jieħdu post l-injoranza u s-superstizzjoni.

Dan iż-żmien ta’ ideat ġodda, li jissejjaħ il-perjodu tal-'Illuminiżmu', wassal għal bidliet kbar f’xi pajjiżi — pereżempju r-Rivoluzzjoni Franċiża fl-1789, meta wħud iddeċidew li ma riedux jitmexxew aktar minn rejiet u rġejjen. Wieħed mis-slogans rivoluzzjonarji tagħhom kien “il-ħelsien, l-ugwaljanza u l-fratellanza” — li eventwalment sar il-motto nazzjonali ta’ Franza.

Voltaire, wieħed mill-akbar kittieba tal-perjodu tal-Illuminiżmu.
Voltaire, wieħed mill-akbar kittieba tal-perjodu tal-Illuminiżmu.
© Catherine Lusurier

Id-dinja moderna
(minn madwar l-1880 sal-lum)

Invenzjonijiet Ewropej oħrajn tas-Sekli 19 u 20 għenu biex joħolqu d-dinja kif nafuha llum. Pereżempju:

L-ewwel telefown — ivvintat mill-Iskoċċiż Alexander Graham Bell. Illum, l-Ewropa tipproduċi l-aħħar mudelli tat-telefown ċellulari.
L-ewwel telefown — ivvintat mill-Iskoċċiż Alexander Graham Bell. Illum, l-Ewropa tipproduċi l-aħħar mudelli tat-telefown ċellulari.
© Zubro/Wikimedia
1886 Il-magna tal-petrol
1901 L-ewwel messaġġi bir-radju
1909 Il-bakelite, l-ewwel tip ta’ plastik
1912 Id-dawl tan-neon
fis-snin 20 It-televiżjoni u l-awtostradi
1935 Ir-radar u l-biro
1937 Kafé tat-trab
1939 L-ewwel ajruplan ġett
fis-snin 40 L-ewwel kompjuter
fis-snin 80 Il-World Wide Web

Illum, madwar kwart tan-nies li jaħdmu fl-Ewropa qed jipproduċu affarijiet meħtieġa għad-dinja moderna: ikel u xorb; mobiles u kompjuters; ilbies u għamara; magni għall-ħasil u settijiet tat-televiżjoni; karozzi, karozzi tal-linja, trakkijiet u elf mitt ħaġa oħra.

Il-maġġoranza tal-ħaddiema Ewropej għandhom xogħol ta’ “servizz”. Fi kliem ieħor, dawn jaħdmu fil-ħwienet u l-uffiċċji tal-posta, fil-banek u l-kumpaniji tal-assigurazzjoni, fil-lukandi u r-ristoranti, fl-isptarijiet u l-iskejjel, eċċ. — jew ibigħu l-affarijiet jew jagħtu s-servizzi meħtieġa mill-poplu.

Nitgħallmu mill-istorja

Sfortunatament, l-istorja Ewropea mhix biss storja ta’ kisbiet kbar li aħna kburin bihom. Hemm ukoll bosta affarijiet li mhux ta’ min jiftaħar bihom. Tul is-sekli, in-nazzjonijiet Ewropej iġġieldu gwerer koroh kontra xulxin. Gwerer miġġielda għas-setgħa, kontra l-faqar jew kawża tar-reliġjon.

Il-kolonizzaturi Ewropej qatlu miljuni ta’ nies mill-popli nattivi f’kontinenti oħrajn — bi ġlied jew b’moħqrija jew billi aċċidentalment firxu mard Ewropew fosthom. L-Ewropej ħadu wkoll miljuni ta’ Afrikani u għamluhom ilsiera tagħhom.

Għemejjel terribbli li nibqgħu nitgħallmu minnhom. Il-kummerċ tal-ilsiera fl-Ewropa twaqqaf fis-Seklu 19. Il-kolonji kisbu l-ħelsien tagħhom fis-Seklu 20. U fl-aħħar niżlet il-paċi fuq l-Ewropa.

Biex tiskopri kif, aqra l-kapitlu “L-għaqda tal-familja: l-istorja tal-Unjoni Ewropea”.

Il-Gwerra …

Sfortunatament, seħħ ħafna ġlied fil-familja Ewropea. Ta’ spiss dawn kien jinqalgħu kawża ta’ nuqqas ta’ qbil dwar min għandu jmexxi pajjiż, jew liema pajjiż għandu l-pussess ta’ liema biċċa art. Xi kuktant il-mexxej ried li jikseb aktar setgħa billi jaħkem il-ġirien tiegħu, jew biex juri li l-poplu tiegħu huwa aktar b’saħħtu u superjuri għal popli oħrajn.

Għal xi raġuni jew oħra, mijiet ta’ snin kienu kkaratterizzati minn gwerer tal-waħx fl-Ewropa. Fis-Seklu 20, faqqgħu żewġ gwerer kbar fuq dan il-kontinent, li nfirxu u nvolvew pajjiżi oħrajn madwar id-dinja. Huwa għalhekk li dawn jissejħu “Gwerer Dinjin”. Fihom inqatlu miljuni ta’ nies u l-Ewropa ftaqret u tħalliet imfarrka.

Seta’ jsir xi ħaġa biex affarijiet ta’ niket bħal dawn ma jerġgħux iseħħu? Kien se jkun hemm żmien meta l-Ewropew jitgħallmu jiltaqgħu u jiddiskutu l-affarijiet flimkien, minflok ma jiġġieldu dwarhom?

It-tweġiba hija iva.

U din hija l-istorja tal-kapitlu li jmiss: L-istorja tal-Unjoni Ewropea.

… u l-Paċi

Aħna l-Ewropej ġejjin minn ħafna pajjiżi differenti, b'ilsna, tradizzjonijiet, drawwiet u twemmin differenti. Minkejja dan, ilkoll parti minn familja waħda u dan għal bosta raġunijiet.

Li ġejjin huma biss uħud minnhom:

  • ilna naqsmu dan il-kontinent bejnietna għal eluf ta’ snin;
  • l-ilsna tagħha huma ta’ spiss relatati;
  • bosta nies f’kull pajjiż huma dixxendenti ta’ nies minn pajjiżi oħrajn;
  • it-tradizzjonijiet, id-drawwiet u l-festi tagħna għandhom l-istess oriġini;
  • ilkoll kemm aħna naqsmu u napprezzaw il-mużika u l-arti sabiħa, u l-ħafna drammi u stejjer, li ngħaddewlna minn diversi nies Ewropej matul is-sekli;
  • kważi kull Ewropew jemmen fil-kompetizzjoni ġusta, fir-relazzjoni tajba mal-ġirien, fid-dritt għall-opinjoni, fit-turija ta’ rispett lejn kulħadd u fl-għoti tal-kura lil persuni fil-bżonn;
  • b’hekk ingawdu minn dak li huwa differenti u speċjali fil-pajjiż jew ir-reġjun tagħna, kif ukoll minn dak li huwa komuni għall-Ewropej.

L-istorja tal-Unjoni Ewropea

It-Tieni Gwerra Dinjija ntemmet fl-1945. Kienet żmien ta’ qerda u qtil, żmien li beda fl-Ewropa. X’setgħu jagħmlu l-mexxejja tal-pajjiżi Ewropej biex jiżguraw li affarijiet ta’ diqa bħal dawn ma jerġgħu jseħħu qatt? Kellhom bżonn pjan tajjeb immens, pjan li qatt ma kien intuża qabel.

Idea ġdida għal kollox

Jean Monnet
Jean Monnet
© EU

Il-Franċiż Jean Monnet ħaseb ħafna dwar dan. Hu induna li kien hemm żewġ affarijiet li pajjiż kellu bżonn biex imur għall-gwerra: ħadid għall-produzzjoni tal-azzar (biex jagħmel it-tankijiet, l-ixkubetti, il-bombi u affarijiet oħrajn) u l-faħam għall-produzzjoni tal-enerġija għall-fabbriki u l-ferroviji. L-Ewropa kellha ħafna faħam u azzar: Kien proprju għalhekk li għall-pajjiżi Ewropew kien faċli li jibnu l-armi u jmorru għall-gwerra.

Għalhekk Jean Monnet ħareġ b'idea ġdida u riskjuża ħafna. Issuġġerixxa li l-gvernijiet ta’ Franza u tal-Ġermanja — u forsi dawk ta’ pajjiżi Ewropej oħrajn ukoll — ma għandhomx jibqgħu jmexxu l-industriji tal-faħam u l-azzar tagħhom. Minflok, dawn l-industriji jitmexxew minn nies mill-pajjiżi kollha involuti, u t-teħid tad-deċiżjonijiet isir flimkien u b'diskussjoni. B’hekk, il-gwerra bejniethom tkun impossibbli!

Robert Schuman
Robert Schuman
© EU

Jean Monnet kien tal-opinjoni li l-pjan tiegħu kien ikun ta’ suċċess jekk il-mexxejja Ewropej kienu lesti jippruvawh. Iddiskutieh mal-ħabib tiegħu Robert Schuman, li kien ministru fil-Gvern Franċiż. Robert Schuman deherlu li l-idea kienet brillanti u ħabbarha f’diskors importanti fid-9 ta’ Mejju 1950.

Id-diskors ikkonvinċa mhux biss il-mexxejja Franċiżi u Ġermaniżi iżda wkoll il-mexxejja tal-Belġju, l-Italja, il-Lussemburgu u n-Netherlands. Ilkoll iddeċidew li jgħaqqdu l-industriji tal-faħam u l-azzar tagħhom u joħolqu klabb li sejħulu l-Komunità Ewropea tal-Faħam u l-Azzar (KEFA). Din kellha tkun mibnija fuq għanijiet ta’ paċi u kellha tgħin biex tibni mill-ġdid l-Ewropa li nqerdet matul il-gwerra. Il-KEFA twaqqfet fl-1951.

Is-suq komuni

Ħin moħli mal-fruntiera… Kjuwijiet bħal dan kienu parti mill-ħajja ta’ kuljum fl-Ewropa.
Ħin moħli mal-fruntiera… Kjuwijiet bħal dan kienu parti mill-ħajja ta’ kuljum fl-Ewropa.
© Keystone

Is-sitt pajjiżi tant ħadmu tajjeb ma’ xulxin li malajr iddeċidew li joħolqu klabb ieħor, li sejħulu l-Komunità Ekonomika Ewropea (KEE). Din twaqqfet fl-1957.

“Ekonomika” tfisser “li għandha x'taqsam mal-ekonomija” — fi kliem ieħor, għandha x'taqsam mal-flus, in-negozju, l-impjiegi u l-kummerċ.

Waħda mill-ideat ewlenin kienet li l-pajjiżi tal-KEE jkollhom “suq komuni”, biex b’hekk in-negozju bejniethom ikun aktar faċli. It-trakkijiet, it-trenijiet u l-braken li kienu jġorru l-ikel minn pajjiż għall-ieħor kien ikollhom jieqfu fil-fruntiera biex jiġu spezzjonati d-dokumenti meħtieġa u jitħallsu l-flus f'forma ta’ “dazji doganali”. Dan kien ixekkel in-negozju u l-prodotti minn barra kienu aktar għoljin.

L-għan ta’ suq komuni kien li jitwaqqfu l-kontrolli, il-dewmien u d-dazji doganali mal-fruntiera, u li l-pajjiżi jkunu jistgħu jinnegozjaw ma’ xulxin daqs li kieku kienu pajjiż wieħed.

L-ikel u l-biedja

Magni bħal din jintużaw għall-ħsad ta´qamħ u għelejjel oħrajn.
Magni bħal din jintużaw għall-ħsad ta´qamħ u għelejjel oħrajn.
© Randy Wells/Corbis

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija l-Ewropa sabitha diffiċli ħafna tipproduċi l-ikel jew timportah minn kontinenti oħrajn. L-Ewropa sofriet minn nuqqas ta’ ikel anki fil-bidu tas-snin 50. Għalhekk, il-KEE ddeċidiet dwar arranġament ta’ ħlas lill-bdiewa tagħha biex dawn jipproduċu aktar ikel, u jkun assigurat li dawn jaqilgħu għajxien diċenti mill-art tagħhom.

Dan l-arranġament issejjaħ “il-Politika Agrikola Komuni” (jew PAK). Dan kien ta’ suċċess. Tant li l-bdiewa spiċċaw biex bdew jipproduċu ikel żejjed u l-arranġament kellu jinbidel! Illum il-ġurnata, il-bdiewa jingħataw flus mill-PAK biex jieħdu ħsieb il-kampanja wkoll.

Mill-KEE għall-Unjoni Ewropea

Sħubija mal-grupp. F’din l-istampa, il-Greċja tiffirma għas-sħubija tagħha.
Sħubija mal-grupp. F’din l-istampa, il-Greċja tiffirma għas-sħubija tagħha.
© EU

Is-suq komuni malajr beda jagħmel il-ħajja tan-nies fil-KEE aktar faċli.

Kellhom aktar flus x'jonfqu, aktar ikel x’jieklu u prodotti aktar varjati fil-ħwienet tagħhom. Il-pajjiżi ġirien setgħu jarawh dan, u fis-snin 60 uħud minnhom bdew jistaqsu jekk setgħux jingħaqdu mal-klabb huma wkoll.

Il-ħarsien tal-ambjent jinkludi t-tnaqqis tat-tniġġis tal-arja — pereżempju, billi nużaw l-enerġija mir-riħ biex noħolqu l-elettriku.
Il-ħarsien tal-ambjent jinkludi t-tnaqqis tat-tniġġis tal-arja — pereżempju, billi nużaw l-enerġija mir-riħ biex noħolqu l-elettriku.

Wara snin ta’ diskussjonijiet, fl-1973 ingħaqdu r-Renju Unit*, id-Danimarka u l-Irlanda. Imbagħad kien imiss il-Greċja li ngħaqdet fl-1981, warajha l-Portugall u Spanja fl-1986, u l-Awstrija, il-Finlandja u l-Iżvezja fl-1995.

B’hekk il-klabb issa kellu 15-il membru.

Pulizija u l-kelb tiegħu jispezzjonaw bagalja għad-drogi.
Pulizija u l-kelb tiegħu jispezzjonaw bagalja għad-drogi.

Matul dawn is-snin il-klabb beda jinbidel. Sa tmiem l-1992 kien tlesta s-“suq waħdieni” (kif sar magħruf), u kien involut f'ħafna aktar affarijiet. Pereżempju, il-pajjiżi tal-KEE bdew jaħdmu flimkien biex iħarsu l-ambjent u biex jibnu toroq u linji għall-ferroviji aħjar u li jaqsmu l-Ewropa. Il-pajjiżi l-għonja għenu lill-pajjiżi aktar fqar bil-bini tat-toroq tagħhom u proġetti importanti oħrajn.

Biex l-affarijiet ikunu aktar faċli għal dawk li jivvjaġġaw, ħafna mill-pajjiżi tal-KEE waqqfu l-kontrolli tal-passaporti fil-fruntieri ta’ bejniethom. Persuna li tgħix f’pajjiż membru kienet ħielsa li tippakkja kollox u tmur tgħix u tfittex xogħol f'pajjiż membru ieħor. Il-gvernijiet bdew jiddiskutu wkoll aktar ideat ġodda — bħal kif il-pulizija ta’ pajjiżi differenti setgħu jgħinu lil xulxin biex jaqbdu l-kriminali, it-traffikanti tad-droga u t-terroristi.

Fi ftit kliem, il-klabb tant kien sar differenti u aktar magħqud li fl-1992 iddeċieda li jbiddel ismu għall-“Unjoni Ewropea” (UE).

L-għaqda tal-familja

Fl-istess waqt, lil hinn mill-fruntieri tal-UE kienu qed iseħħu affarijiet kbar. Għal bosta snin, il-partijiet tal-Lvant u tal-Punent tal-Ewropa nżammu mifruda minn xulxin. Il-mexxejja fin-naħa tal-Lvant kienu jemmnu f'sistema ta’ gvern li tissejjaħ “Komuniżmu” li tat ħajja iebsa lill-poplu t'hemm. Il-poplu kien oppress u ħafna minn dawk li tkellmu kontra r-reġim intbagħtu fil-ħabsijiet.

Meta aktar u aktar nies bdiet taħrab mil-Lvant għall-Punent, il-mexxejja fil-Lvant bdew jibżgħu. Tellgħu ċnut twal u ħitan għoljin, bħal dak f'Berlin, biex ma jħallux lin-nies jaħarbu minn pajjiżhom. Kienu sparati tiri kontra ħafna minn dawk li qasmu l-fruntiera mingħajr permess. Is-separazzjoni kienet tant qawwija li ta’ spiss kienet deskritta bħala “Purtiera tal-Ħadid”.

1989: jaqa’ l-Ħajt ta’ Berlin.
1989: jaqa’ l-Ħajt ta’ Berlin.

Fl-aħħar, fl-1989, spiċċat is-separazzjoni. Il-Ħajt ta’ Berlin iġġarraf u l-“Purtiera tal-Ħadid” iċċarrtet. Il-Ġermanja reġgħet ingħaqdet mill-ġdid. Il-popli tal-partijiet ċentrali u tal-Lvant tal-Ewropa għażlu gvernijiet ġodda li warrbu s-sistema antika u stretta Komunista.

Fl-aħħar kienu ħielsa! Kien żmien sabiħ ta’ ċelebrazzjoni.

Il-pajjiżi li kisbu l-ħelsien bdew jistaqsu setgħux jingħaqdu huma wkoll mal-Unjoni Ewropea, u malajr inħoloq kju ta’ pajjiżi “kandidati” ħerqana biex isiru membri tal-UE.

Qabel ma pajjiż jingħaqad mal-Unjoni Ewropea, l-ekonomija tiegħu trid tkun qed taħdem sew. Irid ikun ukoll demokratiku — fi kliem ieħor, il-poplu tiegħu huwa ħieles li jagħżel lil min irid imexxih. U jrid jirrispetta wkoll id-drittijiet tal-bniedem. Id-drittijiet tal-bniedem jinkludu d-dritt li tgħid dak li taħseb, id-dritt li ma tispiċċax fil-ħabs mingħajr proċess ġust, id-dritt li ma tiġix ittorturat, u bosta drittijiet importanti oħrajn ukoll.

Il-bnadar tat-27 membru tal-UE.
Il-bnadar tat-27 membru tal-UE.

Il-pajjiżi li kienu Komunisti ħadmu bla waqfien fuq dawn l-affarijiet kollha u, ftit tas-snin wara, tmienja minnhom kienu lesti: iċ-Ċekja, l-Estonja, l-Ungerija, il-Latvja, il-Litwanja, il-Polonja, is-Slovakkja u s-Slovenja.

Dawn ingħaqdu mal-UE fl-1 ta’ Mejju 2004, flimkien ma’ żewġ gżejjer Mediterranji — Ċipru u Malta. Fl-1 ta’ Jannar 2007, żewġ pajjiżi oħra li kienu Komunisti, il-Bulgarija u r-Rumanija, ngħaqdu mal-grupp. Il-Kroazja ssieħbet mal-UE fl-1 ta’ Lulju 2013 biex b’hekk it-total ikun ta’ 28 pajjiż.

Qatt ma kien li għadd kbir ta’ pajjiżi bħal dan issieħbu fl-UE fi żmien tant qasir. Tassew “unjoni mill-ġdid tal-familja”, li ġabret flimkien il-partijiet tal-Lvant, Ċentrali u tal-Punent tal-Ewropa.

F’Ġunju 2016, ir-Renju Unit ivvota biex joħroġ mill-Unjoni Ewropea, u fl-2020, l-għadd totali ta’ pajjiżi tal-UE kien ta’ 27.

Il-ħidma tal-UE

L-UE tipprova ttejjeb il-ħajja b'kull mod u manjiera. Li ġejjin huma biss uħud minnhom.

Il-bidla fil-klima u l-ambjent

It-tniġġis jaqsam il-fruntieri, għalhekk il-pajjiżi Ewropej jaħdmu flimkien biex iħarsu l-ambjent.
It-tniġġis jaqsam il-fruntieri, għalhekk il-pajjiżi Ewropej jaħdmu flimkien biex iħarsu l-ambjent.
© Javier Larrea /Van Parys

L-ambjent huwa ta’ kulħadd u għalhekk il-pajjiżi jridu jiġbdu ħabel wieħed biex iħarsuh. L-UE għandha regoli dwar il-waqfien tat-tniġġis u l-ħarsien (pereżempju) tat-tjur selvaġġ. Dawn ir-regoli japplikaw fil-pajjiżi kollha tal-UE u l-gvernijiet tagħhom iridu jiżguraw li jiġu rispettati. Il-bidla fil-klima — magħrufa wkoll bħala tisħin globali — hija problema oħra li l-pajjiżi ma jistgħux isolvu waħidhom. Il-pajjiżi tal-UE għaldaqstant ftehmu li jaħdmu flimkien biex inaqqsu l-ammont ta’ emissjonijiet li jipproduċu li jagħmel ħsara lill-atmosfera u jikkawża tisħin globali. L-UE qiegħda wkoll tipprova tinfluwenza pajjiżi oħra biex jagħmlu l-istess.

L-ewro

L-ewro tintuża f’bosta mill-pajjiżi tal-UE.
L-ewro tintuża f’bosta mill-pajjiżi tal-UE.
© Harald Reiss/Pixelio

Fis-snin li għaddew, kull pajjiż fl-Ewropa kellu l-flus tiegħu, jew “valuta”. Issa hemm valuta waħda, l-ewro, li l-pajjiżi kollha tal-UE jistgħu jintroduċu jekk huma lesti għaliha. Permezz tal-valuta waħda sar aktar faċli li jsir il-kummerċ u li wieħed isiefer u jixtri minn madwar l-UE kollha mingħajr ma jkolllu bżonn ibiddel il-valuta. Tqiegħed l-ekonomija stabbli fi żmien ta’ kriżi. Illum, 19-il pajjiż jużaw l-ewro bħala l-munita tagħhom.

Jekk inti tqabbel il-muniti tal-ewro tinnota li fuq naħa hemm disinn li jirrappreżenta l-pajjiż li fih saru. In-naħa l-oħra hi l-istess għall-pajjiżi kollha.

Il-libertà!

Studenti minn pajjiżi differenti jistudjaw flimkien, bil-għajnuna tal-UE.
Studenti minn pajjiżi differenti jistudjaw flimkien, bil-għajnuna tal-UE.
© SXC

Dawk kollha li jgħixu fl-UE huma ħielsa li jgħixu, jaħdmu jew jistudjaw f'pajjiż tal-UE tal-għażla tagħhom, u l-UE qed tagħmel l-almu tagħha biex meta persuna tiċċaqlaq minn pajjiż għall-ieħor, dan ikun kemm jista’ jkun faċli. Meta taqsam il-fruntieri bejn il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE, ma għadx għandek bżonn turi l-passaport tiegħek. L-UE tħeġġeġ lill-istudenti u liż-żgħażagħ biex iqattgħu xi żmien jistudjaw jew jitħarrġu f’pajjiż ieħor Ewropew.

Ix-xogħol

Huwa ta’ importanza kbira li n-nies jiġu mħarrġa għal xogħlijiet ġodda.
Huwa ta’ importanza kbira li n-nies jiġu mħarrġa għal xogħlijiet ġodda.
© Javier Larrea /Van Parys

Huwa ta’ importanza kbira li n-nies ikollhom xogħol li jħobbu u li jinqalgħu għalih. Parti mill-flus li jaqilgħu tmur għall-ħlas tal-isptarijiet u l-iskejjel, u biex nieħdu ħsieb l-anzjani. Huwa għalhekk li l-UE qed tagħmel dak kollu li tista’ tagħmel biex toħloq xogħol ġdid u aħjar għal dawk kollha li jistgħu jaħdmu. Tgħin lin-nies biex jiftħu negozji ġodda, u tipprovdi flus biex tħarreġ in-nies għal tipi ġodda ta’ xogħol.

L-għoti ta’ għajnuna lil reġjuni f’diffikultà

L-UE tagħti l-flus għall-bini ta’ toroq ġodda.
L-UE tagħti l-flus għall-bini ta’ toroq ġodda.
© Stephen Mosweeny/Van Parys

Il-ħajja mhix ward u żahar għal kulħadd u kullimkien fl-Ewropa. F’ċerti nħawi hemm nuqqas ta’ xogħol minħabba li ngħalqu l-minjieri u l-fabbriki. Fi nħawi oħrajn, il-biedja hija iebsa minħabba l-klima, jew il-kummerċ huwa diffiċli minħabba li ma hemmx biżżejjed toroq jew linji għall-ferroviji.

L-UE dawn il-problemi qed tgħin biex issolvihom billi tiġbor il-flus mill-pajjiżi membri kollha tagħha u tużahom biex tgħin r-reġjuni li huma f’diffikultà. Pereżempju, tgħin biex tħallas għal toroq u linji ta’ ferroviji ġodda, u tgħin lin-negozji biex jipprovdu xogħol ġdid għan-nies.

L-għoti ta’ għajnuna lil pajjiżi foqra

L-UE tqassam l-ikel lil min hu fil-bżonn.
L-UE tqassam l-ikel lil min hu fil-bżonn.
© Annie Griffiths, Belt/Corbis

F’ħafna pajjiżi madwar id-dinja n-nies qed imutu, jew qed jgħixu ħajja diffiċli, kawża ta’ gwerer, mard u diżastri naturali bħat-terremoti, in-nixfa jew l-għargħar. Ta’ spiss ikun il-każ li dawn il-pajjiżi ma jkollhomx biżżejjed flus biex jibnu l-iskejjel, l-isptarijiet, it-toroq u d-djar li jeħtieġu l-popli tagħhom.

L-UE tagħti l-flus lil dawn il-pajjiżi, u tibgħat għalliema, tobba, inġiniera u esperti oħrajn jaħdmu hemmhekk biex jgħinu jtejbu l-ħajjiet tan-nies. Barra minn hekk, tixtri ħafna mill-affarijiet li jipproduċu dawn il-pajjiżi mingħajr ma żżommilhom id-dazji doganali. B’hekk dawn il-pajjiżi fqar ikunu jistgħu jaqilgħu aktar flus.

Il-Paċi

Il-bandiera Ewropea.
Il-bandiera Ewropea.

L-Unjoni Ewropea għenet biex tinbet il-ħbiberija bejn bosta pajjiżi Ewropej. Bla dubju, dawn mhux dejjem jaqblu fuq kollox iżda minflok ma jiġġieldu, il-mexxejja tagħhom jiltaqgħu u jiddiskutu d-differenzi tagħhom.

B’hekk il-ħolma ta’ Jean Monnet u ta’ Robert Schuman saret realtà.

L-UE ġabet il-paċi fost il-membri tagħha. Qed tħabrek ukoll għal paċi dejjiema bejn il-ġirien tagħha u fid-dinja kollha.

Hawn tkellimna biss dwar xi ftit mill-isforzi tal-UE: hemm bosta oħrajn. Li tgħix fl-Unjoni Ewropea tagħmel differenza fi kważi kull aspett ta’ ħajjitna. X'għandha tagħmel, jew ma tagħmilx, l-UE? Hija proprju deċiżjoni taċ-ċittadini tal-UE. Kif nistgħu ngħidu tagħna? Aqra kif fil-kapitolu li jmiss.

L-Ewropa għandha l-bandiera u l-innu tagħha — l-Odi lill-Ferħ mid-disa’ sinfonija ta’ Beethoven. Il-kliem oriġinali huma bil-Ġermaniż iżda meta din tintuża bħala l-innu Ewropew, tindaqq bla kliem; mużika biss. L-innu tista’ tisimgħu fuq l-internet.

Il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea

Il-pajjiżi jinsabu f’ordni alfabetiku skont l-isem tal-pajjiż bl-ilsien jew ilsna tiegħu (kif muri fil-parentesi).

Bandiera Pajjiż Belt kapitali Popolazzjoni
Il-Belġju
(Belgique/België)
Brussell
(Bruxelles/Brussel)
11.4 miljun
Il-Bulgarija
(България/Bulgaria)
Sofija
(София/Sofia)
7.1 miljun
Iċ-Ċekja
(Česká republika)
Praga
(Praha)
10.6 miljun
Id-Danimarka
(Danmark)
Copenhagen
(København)
5.8 miljun
Il-Ġermanja
(Deutschland)
Berlin
(Berlin)
82.8 miljun
L-Estonja
(Eesti)
Tallin
(Tallinn)
1.3 miljun
L-Irlanda
(Éire/Ireland)
Dublin
(Baile Atha Cliath/Dublin)
4.8 miljun
Il-Greċja
(Ελλάδα/Elláda)
Ateni
(Αθήνα/Athinai)
10.7 miljun
Spanja
(España)
Madrid
(Madrid)
46.7 miljun
Franza
(France)
Pariġi
(Paris)
66.9 miljun
Il-Korazja
(Hrvatska)
Zagreb
(Zagreb)
4.1 miljun
L-Italja
(Italia)
Ruma
(Roma)
60.5 miljun
Ċipru
(Κύπρος/Kypros)
(Kibris)
Nikosija
(Λευκωσία/Lefkosia)
(Lefkosa)
0.9 miljun
Il-Latvja
(Latvija)
Riga
(Rīga)
1.9 miljun
Il-Litwanja
(Lietuva)
Vilnius
(Vilnius)
2.8 miljun
Il-Lussemburgu
(Luxembourg)
Il-Lussemburgu
(Luxembourg)
0.6 miljun
L-Ungerija
(Magyarország)
Budapest
(Budapest)
9.8 miljun
Malta
(Malta)
Il-Belt Valletta
(Il-Belt Valletta)
0.5 miljun
In-Netherlands
(Nederland)
Amsterdam
(Amsterdam)
17.2 miljun
L-Awstrija
(Österreich)
Vjenna
(Wien)
8.8 miljun
Il-Polonja
(Polska)
Varsavja
(Warszawa)
38.0 miljun
Il-Portugall
(Portugal)
Lisbona
(Lisboa)
10.3 miljun
Ir-Rumanija
(România)
Bucharest
(București)
19.5 miljun
Is-Slovenja
(Slovenija)
Ljubljana
(Ljubljana)
2.1 miljun
Is-Slovakkja
(Slovensko)
Bratislava
(Bratislava)
5.4 miljun
Il-Finlandja
(Suomi/Finland)
Helsinki
(Helsinki/Helsingfors)
5.5 miljun
L-Iżvezja
(Sverige)
Stokkolma
(Stockholm)
10.1 miljun

Iċ-ċifri tal-popolazzjoni huma għal Jannar tal-2019.

Sors: Eurostat

Kif tieħu d-deċiżjonijiet l-UE

Kif tista’ taħseb, huma involuti ħafna nies li bl-isforzi tagħhom jorganizzaw l-UE u jaraw li kollox jimxi kif suppost. Min jagħmel xiex?

Il-Parlament Ewropew

Il-Parlament Ewropew jirrappreżenta n-nies kollha fl-UE. Dan ilaqqa’ laqgħa kbira kull xahar, fi Strażburgu (Franza), biex jiddiskuti l-liġijiet ġodda proposti mill-Kummissjoni Ewropea. Jekk il-Parlament ma jaqbilx ma’ xi proposta, jista’ jistaqsi lill-Kummissjoni biex tbiddilha sakemm il-Parlament ikun sodisfatt li hija liġi tajba. Dan jikkonsisti minn membri mill-pajjiżi kollha tal-UE. Abbażi tad-daqs tagħhom, il-pajjiżi l-kbar għandhom aktar membri minn dawk iżgħar.

Il-membri tal-Parlament Ewropew (MEPs) jintgħażlu kull 5 snin, f’elezzjoni fejn iċ-ċittadini adulti kollha tal-UE jkollhom iċ-ċans li jivvutaw. Billi tagħżel il-MPE tiegħek, u billi titkellem miegħu jew magħha, nistgħu lkoll insemmu leħinna f’dak li l-UE tiddeċiedi li tagħmel.

Il-Kunsill Ewropew

Dan hu fejn il-mexxejja kollha tal-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea jiltaqgħu b’mod regolari f’summits biex jitkellmu kif l-affarijiet sejrin fl-Ewropa u jistabbilixxu l-istrateġija għall-Ewropa. Dawn ma jiddiskutux l-affarijiet fid-dettal bħal pereżempju kif se jinkitbu l-liġijiet il-ġodda.

Il-Kunsill tal-Unjoni Ewropea

Liġijiet ġodda tal-UE jridu jiġu diskussi wkoll mill-ministri tal-gvern tal-pajjiżi kollha tal-UE, mhux biss mill-MEPs. Meta l-ministri jiltaqgħu lkoll flimkien, dawn jissejħu l-“Kunsill tal-Unjoni Ewropea”.

Wara li jiddiskuti l-proposta, il-Kunsill jivvota dwarha. Jeżistu regoli dwar kemm voti jkollu kull pajjiż, u kemm huma meħtieġa biex tgħaddi liġi. F’xi każi, ir-regola qegħda li kulħadd fil-Kunsill irid jaqbel.

Hekk kif il-Kunsill u l-Parlament jgħaddu liġi ġdida, il-pajjiżi tal-UE għandhom jirrispettawha.

Il-Kummissjoni Ewropea

Fi Brussell, grupp ta’ nisa u rġiel (wieħed minn kull pajjiż tal-UE) jiltaqa’ kull nhar ta’ Erbgħa biex jiddiskuti x'hemm bżonn isir. Dawn il-persuni huma nominati mill-gvern tal-pajjiż tagħhom u approvati mill-Parlament Ewropew.

Jissejħu “Kummissarji”, u flimkien jiffurmaw il-Kummissjoni Ewropea. Xogħolhom hu li jaħsbu dwar x'inhu l-aħjar għall-UE, u jipproponu liġijiet ġodda għall-UE. Dawn il-liġijiet imbagħad jiġu approvati kemm mill-Parlament Ewropew kif ukoll mill-Kunsill.

Fix-xogħol tagħhom, il-Kummissarji huma megħjuna minn esperti, avukati, segretarji, tradutturi u oħrajn. Huma jmexxu x-xogħol ta’ kuljum tal-Unjoni Ewropea.

Il-Qorti tal-Ġustizzja

Jekk pajjiż ma japplikax il-liġi kif suppost, il-Kummissjoni Ewropea twissih dwar dan u tista’ tilmenta quddiem il-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja, fil-Lussemburgu. Xogħol il-Qorti huwa li tassigura li l-liġijiet tal-UE huma rispettati, u huma applikati bl-istess mod kullimkien. Għandha mħallef minn kull pajjiż tal-UE.

Hemm gruppi oħrajn ta’ nies (kumitati ta’ esperti u oħrajn) involuti fit-teħid tad-deċiżjonijiet fl-UE, għaliex huwa tassew importanti li jittieħdu dawk ġusti.

Għada …

Waħda mill-isfidi li qed tiffaċċja l-Ewropa llum hija li tassigura li ż-żgħażagħ isibu xogħol u jkollhom ġejjieni tajjeb.

Jeżistu problemi oħrajn kbar li jistgħu jiġu solvuti biss jekk il-pajjiżi tad-dinja kollha jiġbdu ħabel wieħed. Pereżempju:

  • il-kriminalità internazzjonali u t-terroriżmu;
  • il-ġuħ u l-faqar;
  • it-tniġġis tal-arja u t-tibdil fil-klima.

L-Unjoni Ewropea qed taħdem fuq dawn l-isfidi, iżda mhux dejjem ikun faċli li daqstant gvernijiet u l-Parlament Ewropew jaqblu.

Barra minn dan, bosta jħossu li, li jivvutaw għall-MPE tagħhom darba kull ħames snin ma ttihomx ċans li jsemmu leħinhom dwar dak li jiġi deċiż fi Brussell u Strażburgu.

… u lil hinn

Għalhekk irridu nassiguraw li kulħadd ikollu ċ-ċans jagħti l-opinjoni tiegħu dwar dak li tiddeċiedi l-Unjoni Ewropea.

Dan kif nistgħu nwettquh? Għandek xi idea tajba? Liema huma dawk il-problemi l-aktar importanti li taħseb li l-UE għandha taħdem fuqhom, u x’tixtieqha tagħmel dwarhom?

Għaliex ma tiddiskutix u tniżżel l-ideat tiegħek mal-għalliema u l-ħbieb tiegħek u mbagħad tibgħathom lill-MPE tiegħek? Tista’ ssib min hu jew min hi u fejn tista’ tiktbilhom fuq li websajt li ġejja.

Tista’ tikkuntattja wkoll lill-Kummissjoni Ewropew jew lill-Parlament fuq wieħed mill-indirizzi mniżżla fl-aħħar ta’ dan il-ktieb u forsi anki tirranġa biex il-klassi tiegħek tmur iżżur dawn iż-żewġ istituzzjonijiet.

Illum aħna t-tfal tal-Ewropa: iżda ma ndumux wisq ma nsiru l-adulti tal-Ewropa.

L-Ewropa: kontinent mill-isbaħ bi storja affaxxinanti. Kontinent li pproduċa bosta mix-xjenzati, inventuri, artisti u kompożituri l-aktar famużi fid-dinja, kif ukoll nies popolari tal-ispettaklu u sportivi li kisbu suċċess kbir.
Għal sekli sħaħ, l-Ewropa kienet qed tinqered bi gwerer u firda. Iżda tul l-aħħar 60 sena u aktar, il-pajjiżi ta’ dan il-kontinent antik resqu lejn xulxin fil-paċi, bil-ħbiberija u l-għaqda, biex jaħdmu għal Ewropa aħjar u dinja aħjar.
Dan il-ktieb għat-tfal (ta’ bejn id-9 snin u t-12-il sena) jirrakkonta l-istorja b’mod sempliċi u ċar. Mimli b’fatti interessanti u stampi bil-kulur, dan jagħti daqqa t’għajn lejn l-Ewropa u jispjega fil-qasir x’inhi l-Unjoni Ewropea u kif taħdem.

Mur fuq il websajt:

Hawnhekk se ssib ħafna kwiżżijiet li tieħu pjaċir tagħmel u logħob biex tittestja l-għarfien tiegħek

Esplora u ħu gost!

Ejjew Nesploraw l-Ewropa! Kwiżż

(Ħjiel: tista’ ssib it-tweġibiet għall-mistoqsijiet kollha f'dan il-ktejjeb)

 1.  Kemm hemm kontinenti fid-dinja?  7.  Liema materjal, użat għall-magni tal-ferroviji li jaħdmu bil-fwar, wassal biex ir-Rivoluzzjoni Industrijali tkun possibbli?
 2.  Liema żewġ pajjiżi tgħaqqad il-Mina ta’ Mont Blanc?  8.  Liema avveniment storiku ġara fl-1789?
 3.  X’jissejjaħ meta l-għasafar imorru lejn in-Nofsinhar fil-ħarifa u jqattgħu x-xitwa f'reġjuni aktar sħan?  9.  F'liema deċennju kien ivvintat il-kompjuter?
 4.  X'jissejjaħ meta l-bdiewa jbexxu l-għelieqi tagħhom b'ilma li jkun ġej mill-art jew mix-xmara? 10. Kemm hemm pajjiżi tal-Unjoni Ewropea li jużaw l-ewro bħala l-munita tagħhom?
 5.  Semmi tip ta’ annimal tal-baħar li jista’ jitkabbar. 11. Fejn hi bbażata l-Qorti tal-Ġustizzja tal-UE?
 6.  Xi tfisser “demokrazija”? 12. Kull meta jsiru l-elezzjonijiet Ewropej?

Tixtieq tilgħab xi logħob, tittestja l-għarfien tiegħek u tkompli tesplora l-Ewropa?
Mur fuq europa.eu/learning-corner

1. Sebgħa (l-Ewropa, l-Afrika, l-Amerka ta’ Fuq, l-Amerka t'Isfel, l-Antartika, l-Asja u l-Awstralja/Oċeanja) / 2. Franza u l-Italja / 3. Il-migrazzjoni / 4. It-tisqija / 5. Salamun, molluski, gajdri, gandoffli / 6. Gvern maħtur min-nies / 7. Faħam / 8. Ir-Rivoluzzjoni Franċiża / 9. fis-snin 40 / 10. 19 / 11. Il-Lussemburgu / 12. Kull 5 snin

Erbgħin wiċċ famuż, mill-A saż-Ż

Ħafna mill-aqwa artisti, kompożituri, nies talispettaklu, inventuri, xjenzati u nies sportivi tad-dinja ħarġu mill-Ewropa. Uħud fosthom semmejnihom fil-kapitli ta’ qabel. Forsi smajt b’xi wħud minnhom; oħrajn se jkunu ġodda għalik. Impossibbli li nsemmuhom kollha f’dan il-ktieb, għalhekk se nsemmu biss 40 minnhom, f’ordni alfabetiku u minn bosta pajjiżi Ewropej.

Albert Einstein
© Philippe Halsman/Belga/AFP

Xjenzat: Il-Ġermanja

Fl-1905 dan skopra r-’relattività’ — fi kliem ieħor, kif il-materja, l-enerġija u ż-żmien huma kollha relatati.

Alfred Nobel
WikiCommons / Public domain

Kimiku, inventur u iniġnier: L-Iżvezja

Marbutin ma’ ismu hemm ta’ mill-inqas 355 invenzjoni, bl-aktar waħda magħrufa hi dik tad-dinamite. Ħalla ħafna minn ġidu biex jiġu stabbiliti l-Premjijiet Nobel għall-eminenza f’ħames oqsma differenti.

Anne Frank
© Jewish Chron

Kittieba: In-Netherlands

Waħda mill-aktar vittmi Lhud famużi tal-Olokawstu, li mietet fl-età ta’ 15-il sena f’kamp ta’ konċentrament. Id-djarju tagħha sar wieħed mill-aktar kotba li nqraw fid-dinja.

Antonio Vivaldi
Wikimedia

Kompożitur: L-Italja

Kiteb ħafna siltiet ta’ mużika, fosthom L-Erba’ Staġuni (1725).

Bono
© European Union

Kantant: L-Irlanda

Paul David Hwenson, magħruf bl-isem artistiku tiegħu Bono, huwa kantant ewlieni u kantawtur tar-rock band U2. Bono huwa difensur ferventi tal-Unjoni Ewropea u huwa magħruf għall-attiviżmu tiegħu favur kawżi ta’ ġustizzja soċjali u żvilupp sostenibbli.

Carmen Kass
© Pierre Vauthey/Sygma/Corbis

Mudella tal-moda u negozjanta: L-Estonja

Dehret fuq il-faċċata tar-rivista Vogue u ppużat f’diversi kampanji għal diversi djar tal-moda bħal ma huma Chanel u Gucci. Kienet ukoll kandidata għall-Parlament Ewropew.

Christo
© Lynn Goldsmith/Corbis

Artist: Il-Bulgarija

Magħruf għall-ippakkjar ta’ bini, monumenti, u saħansitra siġar, fi drapp, bħalma għamel lill-Parlament Ġermaniż fl-1995.

Cristiano Ronaldo
WikiCommons/
И. Хохлов/I. Khokhlov

Plejer tal-futbol: Il-Portugall

Rebaħ ħames darbiet il-premju Plejer Dinji tas- Sena tal-FIFA. Lagħab għal Sporting Portugal, Manchester United, Real Madrid u Juventus.

Edward de Bono
© Corbis

Ħassieb: Malta

Oriġina t-terminu tal-ħsieb laterali (lateral thinking) u hu l-aktar magħruf għall-ktieb tiegħu Six Thinking Hats.

Ernő Rubik
WikiCommons / Babak Mansouri

Inventur u arkitett: L-Ungerija

Ivvinta r-‘Rubik’s Cube’ u taħbiliet il-moħħ mekkaniċi oħra.

Fryderyk Chopin
Wikimedia

Kompożitur u pjanist (1810-1849): Il-Polonja

Kiteb bosta siltiet bil-pjanu fosthom il-magħrufa Nocturnes.

Gabrielle ‘Coco’ Chanel
© Man Ray

Disinjatriċi tal-moda: Franza

L-ilbies innovattiv tagħha għan-nisa għamilha persuna importanti fil-moda tas-Seklu 20.

George Michael
© MAXPPP

Pop star internazzjonali: Ċipru

Sar famuż b’diski bħal Last Christmas u biegħ aktar minn 90 miljun diska mad-dinja kollha.

Georges Remi (Hergé)
© Belga/AFP

Kittieb tal-kotba komiċi: Il-Belġju

Huwa l-aktar popolari għall-komik L-Avventuri ta’ Tintin (1929) li kiteb mill-1929 sa meta miet fl-1983.

Greta Thunberg
© European Union

Attivista: L-Iżvezja

Il-attivista ta’ 16-il sena hija magħrufa li qajment kuxjenza dwar il-bżonn urġenti li jiġi indirizzat it-tibdil fil-klima u talbet lill-Unjoni Ewropea u n-Nazzjonijiet Uniti biex jistabbilixxu miri aktar ambizzjużi għall-protezzjoni tal-pjaneta.

Hans Christian Andersen
© AKG

Kittieb: Id-Danimarka

Il-ħrejjef meraviljużi tiegħu — bħal Iċ-Ċkejken Papru l-Ikrah u Is-Sirena ż-Żgħira — taw pjaċir lil ġenerazzjonijiet ta’ tfal madwar id-dinja.

Helena Rubinstein
© Interfoto

Intraprenditriċi: Il-Polonja

Waqqfet il-kumpanija kożmetika Helena Rubinstein li għamlitha waħda mill-aktar nisa sinjuri u ta’ suċċess ta’ żmienha.

Omeru
Wikimedia

Poeta: Il-Greċja

Poeta antik leġendarju Grieg, jingħad tradizzjonalment li huwa l-awtur tal-poeżiji epiċi L-Iljade u L-Odissea.

Ivana Kobilca
Wikimedia

Artista: Is-Slovenja

L-aktar pittriċi importanti tas-Slovenja, ipproduċiet pitturi ta’ natura mejta fuq stil realist u impressjonist, pitturi ta’ uċuh tan-nies u pajsaġġi.

Jean Monnet
© European Union

Figura politika: Franza

Żviluppa l-ideat ewlenin għall-iffurmar tal-Unjoni Ewropea u għin jistabbilixxi il-Komunità Ewropea tal-Faħam u l-Azzar.

Jean d’Arc
Wikimedia

Figura Storika: Franza

Mexxiet l-armata Franċiża għal diversi rebħiet matul il-Gwerra ta’ Mitt Sena u wara sfat maqbuda u maħruqa fl-età ta’ 19-il sena.

Kati Levoranta
© Rovio

Negozjant prominenti: Il-Finlandja

Il-kap tal- kumpanija li ħolqot il-logħbiet ‘Angry Birds’ li kienu ta’ suċċess dinji.

Krišjānis Barons
© Jānis Rieksts

Kittieb: Il-Latvja

Magħruf bħala missier id-’dainas’ — mużika u lirika tradizzjonalment Baltiċi.

Leonardo da Vinci
Wikimedia

Pittur, skultur, arkitett, xjentist, inventur u filosofu: L-Italja

Huwa pinġa l-pittura famuża tal-Mona Lisa u fassal l-ewwel mudell tal-ħelikopter fl-1493.

Luka Modrić
© Shutterstock

Futboler: Il-Korazja

Lagħab mat-timijiet ewlenin ta’ Tottenham Hotspur u Real Madrid kif ukoll għall-Kroazja f’ħafna edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja u Kampjonati Ewropej.

Maria Callas
© WikiCommons / Houston Rogers

Kantanta tal-opra: Il-Greċja

Magħrufa wkoll bħala La Divina, hi waħda mill-kantanti liriċi l-aktar magħrufa u influwenti tas-seklu 20.

Marie Skłodowska Curie
© Bettman/Corbis

Xjenzat: Il-Polonja

Flimkien mar-raġel tagħha Pierre skopriet ir-radju — metall radjuattiv. Dawn ingħataw il-Premju Nobel għall-Fiżika fl-1903.

Marlene Dietrich
© CinemaPhoto/Corbis

Attriċi: Il-Ġermanja

Ħadet sehem f’bosta films, fosthom il-verżjoni oriġinali ta’ Around the world in 80 days (1956).

Michael Schumacher
© European Union

Sewwieq tal-Formula 1: ll-Ġermanja

Huwa meqjus bħala wieħed mill-akbar sewwieqa tal-Formula Wieħed li qatt kien hemm, u rebaħ seba’ titoli tal-kampjonati dinjija.

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis
© RIA/Novosti

Pittur u kompożitur: Il-Litwanja

Wieħed mill-aktar artisti popolari tal-Litwanja, huwa kkompona 250 xogħlijiet tal-mużika u pproduċa 300 pittura.

Nadia Comăneci
© Wally McNamee/Corbis

Atleta: Ir-Rumanija

L-ewwel persuna li qatt ħadet il-punti kollha (10 minn 10) għall-ġinnastika fil-Logħob Olimpiku, fl-1976.

Rafael Nadal
WikiCommons

Plejer tat-tennis: Spanja

Rebaħ ħafna tournaments ewlenin u jitqies minn ħafna bħala l-aqwa plejer tat-tennis ta’ kull żmien.

Robert Schuman
© European Union

Politiku: Il-Lussemburgu

Għalkemm twieled fil-Lussemburgu, laħaq Prim Ministru ta’ Franza. Huwa ġeneralment ikkunsidrat bħala ‘missier l-Ewropa’. Id-Dikjarazzjoni ta’ Schuman saret fid-9 ta’ Mejju 1950 u sal-lum id-9 ta’ Mejju jitqies bħala ‘Jum l-Ewropa’.

Saoirse Ronan
© WikiCommons / Siebbi

Attriċi: L-Irlanda

Attriċi tal-palk u taċ-ċinema, kienet nominata għal diversi Academy Awards. Dehret fuq il-qoxra tat-TIME Magazine bħala waħda miż-żgħażagħ magħżlua bħala ‘Il-Mexxejja tal-Ġenerazzjoni li Jmiss’.

Štefan Banič
© SXC

Inventur: Is-Slovakkja

Ivvinta l-paraxut fl-1913.

Stromae
© WikiCommons

Mużiċista: Il-Belġju

Kantant u awtur. Is-single Alors on Danse li Stromae ħareġ fl-2009 laħqet l-ewwel post f’ħafna pajjiżi Ewropew. Ġie nominat għal ħafna premijiet tal-mużika u rebaħ ħafna minnhom.

Václav Havel
© Massimo Barbaglia

Drammaturgu, politiku u dissidenti: Ir-Repubblika Ċeka

Kien ikkritika r-reġim Komunista u mexxa ‘l hekk imsejħa r-‘Rivoluzzjoni tal-Bellus’. Kien l-aħħar President taċ-Ċekoslovakkja u l-ewwel President tar-Repubblika Ċeka.

Vasco da Gama
© Leemage

Esploratur: Il-Portugall

Wieħed mill-esploraturi ta’ suċċess matul l-Epoka Ewropea tal-Iskoperta, huwa kkmanda l-ewwel bastimenti biex ibaħħru direttament mill-Ewropa għall-Indja.

Vincent van Gogh
WikiCommons / Public domain

Pittur: In-Netherlands

Wieħed mill-aktar aristi famużi tas-seklu għoxrin. Ġie influwenzat mill-pitturi impressjonisti ta’ żmienu, li minnhom żviluppa l-istil uniku tiegħu. Uħud mix-xogħlijiet tiegħu l-aktar magħrufa jinkludu Vażun bi Tnax-il Ġirasol u Kamra tas-Sodda f’Arles.

Wolfgang Amadeus Mozart
Wikimedia

Mużiċist: L-Awstrija

Kompożitur tal-mużika klassika. Mozart ipproduċa ‘l fuq minn 600 biċċa tal-mużika u kiteb l-ewwel opera tiegħu fl-1770 meta kien għad għandu 14-il sena.

GWIDA GĦALL-GĦALLIEMA

IL-PUBBLIKAZZJONI U LOGĦBA EDUKATTIVA ONLINE GĦAL TFAL BEJN ID-9 SNIN U T-12-IL SENA

I. GĦANIJIET

  • Biex jikber l-interess tat-tfal bejn id-9 snin u t-12-il sena fl-Ewropa u fl-Unjoni Ewropea
  • Biex it-tfal jingħataw informazzjoni dwar aspetti ewlenin tal-ħajja fl-Ewropa
  • Biex it-tfal jitgħallmu dwar l-istorja u l-iżvilupp komuni tal-Ewropa
  • Biex il-bidu u l-iżvilupp tal-UE jitqiegħdu f’dan il-kuntest

II. KONTENUT

Il-kapitli separati jippreżentaw aspetti ewlenin tal-Ewropa u tal-ħajja fl-Ewropa fi kliem u fi stampi, kif ġej:

  • Kontinent x’wieħed jiskopri — mappa b’aktar minn dimensjoni waħda tal-ogħla muntanji, l-ikbar lagi, l-itwal xmajjar
  • Dawra mal-kontinent — il-linji ferrovjarji u t-toroq, l-itwal mini u pontijiet, l-ivvjaġġar fl-ajru u dak fl-ispazju
  • Il-lingwi fl-Ewropa — il-Ġermaniku, ir-Rumanz, is-Slav, lingwi oħrajn ta' oriġini u tal-minoranzi, ir-Roma
  • Il-klima u n-natura — it-temperatura, it-tibdil fil-klima, il-migrazzjoni tal-bhejjem u l-għasafar, l-istaġuni
  • L-agrikultura — l-għelejjel, l-annimali, l-irrigazzjoni, il-ġmiel tal-kampanja
  • Il-baħar — il-linji tal-kosta, il-ħut u l-mammali marini, ir-rotot kummerċjali u s-sajd, il-konservazzjoni u l-protezzjoni
  • Vjaġġ tul iż-żminijiet — Żmien il-Ħaġar, Żmien il-Bronż u Żmien il-Ħadid, il-Greċja l-Antika, l-Imperu Ruman, il-Medju Evu, ir-Rinaxximent, ir-Rivoluzzjoni Industrijali, l-iskoperti u l-ideat, id-dinja moderna, il-kolonjaliżmu u l-iskjavitù, mill-gwerra għall-paċi
  • L-istorja tal-UE — mill-Komunità Ewropea tal-Faħam u l-Azzar għat-tkabbir ta’ wara l-1989
  • X’tagħmel l-UE — It-tibdil fil-klima u l-ambjent, l-ewro, il-moviment ħieles, l-impjiegi u t-taħriġ, is-sostenn reġjonali, l-għajnuna lil pajjiżi foqra, l-istabbiliment tal-paċi
  • Kif l-UE tieħu d-deċiżjonijiet — kif taħdem l-UE u l-istituzzjonijiet tagħha
  • Għada u lil hinn minnu — involviment demokratiku akbar fost iċ-ċittadini Ewropej
  • Erbgħin wiċċ famuż, mill-A saż-Ż; mappa li turi l-UE u l-pajjiżi ġirien tagħha; il-kwiżż Ejjew nesploraw l-Ewropa!; u ħoloq utli għall-istudenti u għall-għalliema.

III. IT-TEMI FIL-KURRIKULU

Ġeografija: It-tipi ta’ pajsaġġ; l-influwenza tal-klima; kif naslu għall-konklużjonijiet mill-evidenza; l-użu tal-mapep; l-individwazzjoni tal-postijiet u l-kundizzjonijiet lokali, il-fattizzi fiżiċi li nsibu fl-ambjent, u dawk ikkawżati mill-bniedem; l-impatt fuq l-ambjent; l-iżvilupp sostenibbli.

Storja: L-individwazzjoni tal-perjodu taż-żmien it-tajjeb skont il-persuna, l-avveniment u l-bidliet; l-użu tad-dati u l-vokabolarju marbut maż-żmien; l-għarfien dwar it-twemmin, l-attitudnijiet u l-esperjenzi tan-nies fl-imgħoddi; l-investigazzjoni tal-kawżi u l-konsegwenzi tal-bidla; il-bidla u l-kontinwità; l-interpretazzjoni tal-imgħoddi.

Il-lingwi barranin moderni: Il-ħila tal-qari, tat-taħdit u dik tas-smigħ; il-komunikazzjoni bis-sens; l-apprezzament tad-differenzi u l-ħwejjeġ komuni; l-apprezzament ta’ pajjiżi u kulturi oħrajn.

Il-kompetenza soċjali u ċivika: Ir-responsabbiltà fil-qasam personali u dak pubbliku; id-demokrazija; id-drittijiet u r-responsabbiltajiet; inħejju lill-istudenti għal rwol attiv bħala ċittadini; l-identità etnika; l-għażla individwali u kollettiva u l-użu tar-riżorsi.

Matematika: id-dejta dwar il-popolazzjoni, it-tul, l-erja.

Xjenza: il-ġeoloġija, l-astronomija u l-evoluzzjoni.

It-teknoloġija u d-disinn: L-użu tal-għodda, l-invenzjonijiet, l-enerġija mir-riħ.

IV. EŻEMPJI TA' ATTIVITAJIET LI JISTGĦU JSIRU FIL-KLASSI

Il-ġeografija

  • Agħżel xmara u ddiskuti r-rwol tagħha fiċ-ċiklu tal-ġbir tal-ilma li jgħaddi mill-istadji tal-evaporazzjoni, il-kondensazzjoni u l-preċipitazzjoni. Identifika l-fattizzi ewlenin ta’ xmara; pinġi dijagramma biex tispjegahom aħjar; uża dawn inkella ċ-ċiklu tal-ilma għal logħba fejn it-tfal iridu jqabblu l-karti bid-definizzjonijiet mal-karti bil-kliem. Uża l-Google Earth biex tara l-istampi tax-xmajjar Ewropej.
  • Staqsi lill-istudenti liema pajjiżi Ewropej diġà żaru u jekk qattx innutaw xi differenzi sinifikanti fil-ġeografija/il-pajsaġġ/il-klima, eċċ.
  • Stħarreġ l-effetti pożittivi u negattivi tat-trasport u t-turiżmu f’belt Ewropea/żona kostali. Għidilhom jagħmluha ta’ ġurnalisti u jistħarrġu (eż. billi jifformulaw kwestjonarju) għaliex dik il-belt jew dik iż-żona kostali qed iżuruhom aktar jew inqas nies.

Storja

  • Agħżel persunaġġ Ewropew famuż; l-istudenti jridu jiktbu blogg tat-tip “jum fil-ħajja ta’ …” biex jarawh l-oħrajn.
  • Iddiskuti dak li ħallew il-Griegi u r-Rumani f’pajjiżek. Iddisinja u agħmel board game, ngħidu aħna Snakes and ladders billi tuża s-sistema tan-numri Rumana, inkella verżjoni Griega jew Rumana ta’ Monopoly.
  • It-Tieni Gwerra Dinjija: iddiskuti kif il-bużnanniet tiegħek għexu żmien it-Tieni Gwerra Dinjija. Taħseb li wara l-Gwerra setgħu jagħmlu ħbieb ma’ nies li qabel kienu fi gwerra magħhom?

Il-lingwi barranin moderni

  • Agħmel ktejjeb/gwida sempliċi għat-turisti, f’lingwa oħra, dwar xi villaġġ Ewropew viċin il-baħar. Irrekordja reklam tat-TV jew agħmel fuljett li jinkoraġġixxi lin-nies iżuru dak il-villaġġ.
  • Sib “Ejjew nesploraw l-Ewropa!” fil-lingwa barranija li qed tistudja. Ittraduċi taqsima mill-ktejjeb fil-lingwa tiegħek stess u qabbilha mal-verżjoni ppubblikata. (Il-pubblikazzjoni hu ppubblikat fi 24 lingwa differenti li kollha jinsabu fis-sit).

Matematika

  • Filwaqt li tuża l-mappa, stħarreġ id-distanzi bejn il-bliet u l-pajjiżi billi tuża skali differenti. Stħarreġ kemm tieħu ħin biex tkopri d-distanza permezz ta’ tipi differenti ta’ trasport.
  • Agħmel mappa tat-teżor ta’ belt Ewropea jew pajjiż Ewropew u agħti koordinati differenti biex wieħed isib it-teżor.

Xjenza

  • Stħarreġ is-saħħa u r-reżistenza tal-ġebel. Liema tip ta’ ħaġar kien intuża biex saru xi wħud mill-istatwi famużi tal-belt/raħal tagħna, u għaliex?

Teknoloġija

  • Uża materjali u artefatti biex tiddisinja oġġett li jissimbolizza l-belt/raħal tiegħek jew pajjiżek; jew ibni mudell ta’ xi monument famuż jew xi binja famuża.

Il-Kummissjoni Ewropea

Id-Direttorat Ġenerali għall-Komunikazzjoni, 2020.
L-Unità ‘Editorial service and Targeted outreach’

Ir-riproduzzjoni hija awtorizzata.

PrintISBN 978-92-76-11098-9doi:10.2775/36393NA-02-19-742-MT-C
PDFISBN 978-92-76-11071-2doi:10.2775/84165NA-02-19-742-MT-N
HTMLISBN 978-92-76-11892-3doi:10.2775/01781NA-02-19-742-MT-Q

Kif tikkuntattja lill-UE

ONLAJN

L-informazzjoni dwar l-Unjoni Ewropea bil-lingwi uffiċjali kollha tal-UE hija disponibbli fuq is-sit web Europa fuq:

https://europa.eu/european-union/index_mt

PERSONALMENT

Madwar l-Unjoni Ewropea kollha hemm mijiet ta’ ċentri ta’ informazzjoni tal-Europe Direct.

Tista’ ssib l-indirizz tal-eqreb ċentru għalik f’dan is-sit: https://europa.eu/european-union/contact_mt

BIT-TELEFOWN JEW BIL-POSTA ELETTRONIKA

Europe Direct huwa servizz li jwieġeb il-mistoqsijiet tiegħek dwar l-Unjoni Ewropea. Tista’ tikkuntattja dan is-servizz: bit-telefown bla ħlas: 00 800 6 7 8 9 10 11 (ċerti operaturi jafu jimponu ħlas għal dawn it-telefonati). Fuq dan in-numru standard: +32 22999696, jew bil-posta elettronika permezz: https://europa.eu/european-union/contact_mt

AQRA DWAR L-EWROPA

Tista’ tniżżel mill-internet jew tordna l-pubblikazzjonijiet tal-UE, li xi wħud minnhom huma bla ħlas u xi oħrajn bil-ħlas, minn: https://op.europa.eu/mt/publications

Informazzjoni u pubblikazzjonijiet dwar l-Unjoni Ewropea jistgħu jinkisbu f’Malta:

RAPPREŻENTAZZJONIJIET TAL-KUMMISSJONI EWROPEA

Il-Kummissjoni Ewropea għandha uffiċċji (rappreżentazzjonijiet) fl-Istati Membri kollha tal-Unjoni Ewropea:
https://ec.europa.eu/info/about-european-commission/contact/local-offices-eu-member-countries_mt

UFFIĊĊJI TA’ KOLLEGAMENT TAL-PARLAMENT EWROPEW

Il-Parlament Ewropew għandu uffiċċju ta’ kollegament f’kull Stat Membru tal-Unjoni Ewropea:
https://www.europarl.europa.eu/at-your-service/mt/stay-informed/liaison-offices-in-your-country

DELEGAZZJONIJIET TAL-UNJONI EWROPEA

L-Unjoni Ewropea għandha wkoll delegazzjonijiet fi bnadi oħra madwar id-dinja:
https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/area/geo_mt

Skopri aktar dwar l-Ewropa

Ewropa

Informazzjoni dwar l-UE bl-24 lingwa uffiċjali tal-UE:
https://europa.eu

Rokna tat-Tagħlim

Materjal tat-tagħlim, logħob u ħwejjeġ oħra dwar l-Unjoni Ewropea u l-attivitajiet tagħha, għall-għalliema, it-tfal u t-teenagers:
https://europa.eu/learning-corner

Europe Direct

Iċ-ċentri tal-informazzjoni dwar l-UE mifruxin madwar l-Ewropa. Biex tistaqsi, ċempel freephone (00 800 6 7 8 9 10 11) jew ibgħat email jew żur xi ċentru qribek:
https://europa.eu/european-union/contact_mt

L-Istorja tal-Unjoni Ewropea

Informazzjoni u videos dwar l-istorja tal-UE, inkluż dwar il-fundaturi:

L-Ewropa Tiegħek

Għajnuna u pariri għaċ-ċittadini tal-Unjoni Ewropea u l-familji tagħhom:
https://europa.eu/youreurope/citizens/index_mt.htm

Dwar

Dan il-ktejjeb Ejjew nesploraw l-Ewropa! u l-gwida li tmur miegħu għall-għalliema jinsabu fuq:
europa.eu/learning-corner/home_mt
op.europa.eu/mt/publications

Il-Kummissjoni Ewropea
Id-Direttorat Ġenerali għall-Komunikazzjoni
Servizz Editorjali u Komunikazzjoni Mmirata
1049 Brussell
IL-BELĠJU

Il-manuskritt tlesta f’Jannar 2020
Illustrazzjonijiet: Birte Cordes u Ronald Köhler

Il-Lussemburgu: L-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, 2020

Identifikatur

Print ISBN 978-92-76-01557-4doi:10.2775/88046NA-04-19-264-MT-C
PDF ISBN 978-92-76-01538-3doi:10.2775/5416NA-04-19-264-MT-N
HTML ISBN 978-92-76-15354-2doi:10.2775/014815NA-04-19-264-MT-Q