Θαλάσσιο περιβάλλον: Η προστασία της ΕΕ έχει μεγάλo εύρος, όχι όμως και βάθος

Σύνοψη

Οι θάλασσες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) είναι απέραντες και φιλοξενούν πλούτο οικοτόπων και ειδών. Η ΕΕ εφαρμόζει πολιτική για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και τη βιώσιμη χρήση των θαλάσσιων πόρων. Οι επιστήμονες και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής αναγνωρίζουν ότι η αλιεία, μέσω της άντλησης πόρων και της πρόκλησης ζημίας στον θαλάσσιο πυθμένα, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πιέσεις που ασκούνται στις θάλασσες της ΕΕ.

Η ενωσιακή κοινή αλιευτική πολιτική ρυθμίσει την αλιεία στις θάλασσες της ΕΕ και επιδίωξή της είναι να διασφαλίζει τη βιωσιμότητα των αλιευτικών δραστηριοτήτων από περιβαλλοντική άποψη. Η Επιτροπή διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο στη διατήρηση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων από ό,τι στις περιβαλλοντικές πολιτικές, όπου η ευθύνη επιμερίζεται μεταξύ αυτής και των κρατών μελών. Οι κύριες πολιτικές που αφορούν το θαλάσσιο περιβάλλον καθορίζονται στην οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική, καθώς και στις οδηγίες για τους οικοτόπους και τα πτηνά. Η χρηματοδότηση της ΕΕ προέρχεται από διάφορα χρηματοδοτικά μέσα.

Το 2020 ήταν έτος κλειδί για την ΕΕ όσον αφορά την επίτευξη των στόχων που έχουν τεθεί για το θαλάσσιο περιβάλλον, και το 2021 θα πραγματοποιηθεί σύνοδος της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για τη βιοποικιλότητα. Η έκθεσή μας μπορεί να αποτελέσει χρήσιμη συμβολή στις μελλοντικές συζητήσεις σχετικά με θέματα πολιτικής.

Στο πλαίσιο του εν προκειμένω ελέγχου εξετάστηκε κατά πόσο το πλαίσιο της ΕΕ για την αντιμετώπιση των κύριων πιέσεων που ασκούνται στη θαλάσσια βιοποικιλότητα και τους θαλάσσιους οικοτόπους έχει σχεδιαστεί ορθά και εφαρμόζεται σωστά στην πράξη σε επιλεγμένες περιοχές του Ατλαντικού και της Μεσογείου, καθώς και αν επιτεύχθηκαν αποτελέσματα με τα κονδύλια της ΕΕ.

Διαπιστώσαμε ότι, συνολικά, παρά την ύπαρξη πλαισίου για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, οι δράσεις της ΕΕ δεν αποκατέστησαν την καλή περιβαλλοντική κατάσταση των θαλασσών, ούτε περιόρισαν την αλιεία σε βιώσιμα επίπεδα σε όλες τις θάλασσες. Η αξιολόγηση αυτή υποστηρίζεται από έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, η οποία δημοσιεύθηκε καθώς ολοκληρώναμε τις ελεγκτικές εργασίες μας και στην οποία διαπιστώνεται ότι η θαλάσσια βιοποικιλότητα στις ευρωπαϊκές θάλασσες εξακολουθεί να απειλείται. Μεγάλο ποσοστό των αξιολογήσεων θαλάσσιων ειδών και οικοτόπων εξακολουθεί να δείχνει «δυσμενή» ή «άγνωστη» κατάσταση διατήρησης. Διαπιστώσαμε ότι η δράση της ΕΕ είχε ως αποτέλεσμα μετρήσιμη πρόοδο στον Ατλαντικό· εντούτοις, η Μεσόγειος εξακολουθεί να απειλείται από υπεραλίευση, ενώ μικρό μόνο μέρος των κονδυλίων του Ευρωπαϊκού Ταμείου Θάλασσας και Αλιείας χρησιμοποιήθηκε για τη στήριξη της διατήρησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Ειδικότερα, διαπιστώσαμε τα εξής:

1. Οι κανόνες προστασίας της ΕΕ δεν είχαν ως αποτέλεσμα την αποκατάσταση σημαντικών οικοσυστημάτων και οικοτόπων. Το δίκτυο προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών δεν ήταν αντιπροσωπευτικό της ποικιλομορφίας των θαλασσών της ΕΕ και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η προστασία που παρείχε ήταν μικρή. Στην πράξη, οι διατάξεις για τον συντονισμό της αλιευτικής με την περιβαλλοντική πολιτική δεν λειτούργησαν σύμφωνα με τις προσδοκίες, ενώ τα είδη και οι οικότοποι που προστατεύονται από τις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους ορίστηκαν βάσει παρωχημένων αξιολογήσεων απειλών.
2. Στον Ατλαντικό, όπου η διαχείριση της αλιευτικής δραστηριότητας συνίσταται κυρίως στην επιβολή ορίων στα επιτρεπόμενα αλιεύματα, υπήρξε μετρήσιμη βελτίωση. Η πλειονότητα των ιχθυαποθεμάτων αλιεύονταν σε βιώσιμα επίπεδα. Ωστόσο, πολλά αποθέματα εξακολουθούσαν να υπεραλιεύονται.
3. Στη Μεσόγειο, όπου η διαχείριση της αλιείας συνδέεται κυρίως με την επιβολή ορίων στην αλιευτική προσπάθεια (και όχι στα αλιεύματα), τα ποσοστά αλίευσης ήταν διπλάσια των επιπέδων βιωσιμότητας.
4. Τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη χρησιμοποίησαν το 6 % της χρηματοδότησης που τους αναλογούσε από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας για μέτρα άμεσα συνδεόμενα με τη διατήρηση και επιπλέον 8 % για μέτρα έμμεσα συνδεόμενα με τη διατήρηση. Ακόμη, εντοπίσαμε καλά παραδείγματα έργων που χρηματοδοτήθηκαν από τα προγράμματα LIFE και Interreg.

Βάσει των διαπιστώσεων αυτών, διατυπώνουμε συστάσεις με στόχο:

1. τον προσδιορισμό των κανονιστικών και διοικητικών αλλαγών που είναι αναγκαίες για την προστασία ευαίσθητων ειδών και οικοτόπων,
2. την ενίσχυση των μέτρων προστασίας στη Μεσόγειο, και
3. την αύξηση του δυναμικού της ενωσιακής χρηματοδότησης.

Εισαγωγή

Οι θάλασσες και οι ωκεανοί της ΕΕ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) έχει δεσμευθεί να προωθεί τη βιώσιμη χρήση των ωκεανών και να προστατεύει τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Η ΕΕ ως οργανισμός και τα κράτη μέλη της χωριστά είναι συμβαλλόμενα μέρη σε διάφορες διεθνείς συμφωνίες που αφορούν την προστασία θαλάσσιων οικοτόπων και ειδών. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι συμβάσεις για το δίκαιο της θάλασσας, τη βιολογική ποικιλότητα, τη διατήρηση των αποδημητικών ειδών της άγριας πανίδας (Σύμβαση της Βόννης) και τη διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης (Σύμβαση της Βέρνης). Οι περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα και οι περιφερειακές οργανώσεις διαχείρισης της αλιείας (ΠΟΔΑ) διαδραματίζουν επίσης καίριο ρόλο.

Το 2015, τα Ηνωμένα Έθνη ενέκριναν τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης, ορίζοντας τιμές-στόχο σχετικά με τη «ζωή κάτω από την επιφάνεια των υδάτων» (βλέπε πλαίσιο 1). Η ΕΕ έχει δεσμευθεί να επιτύχει τους στόχους αυτούς στις θάλασσές της.

Οι θάλασσες της ΕΕ είναι απέραντες (στην παρούσα έκθεση, ο όρος «θάλασσες» καλύπτει τόσο τον Ατλαντικό Ωκεανό όσο και τις λοιπές θάλασσες). Φιλοξενούν πλούτο οικοτόπων και ειδών και η σημασία τους για την ΕΕ είναι μεγάλη από οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική άποψη, όπως φαίνεται στο γράφημα 1.

Πηγές: ΕΕΣ, βάσει του ιστότοπου της ΓΔ ENV και της έκθεσης «State of Europe's Seas» του ΕΟΠ, 2015.

Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) απαιτεί από την ΕΕ να ενσωματώσει την προστασία του περιβάλλοντος και τη βιώσιμη ανάπτυξη στις πολιτικές της¹.

Η ΣΛΕΕ παρέχει στην ΕΕ αποκλειστική αρμοδιότητα για τη διατήρηση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων στο πλαίσιο της κοινής αλιευτικής πολιτικής της (ΚΑΠ)². Η Επιτροπή και τα κράτη μέλη³ μοιράζονται την ευθύνη για τις περιβαλλοντικές πολιτικές, οι σημαντικότερες από τις οποίες όσον αφορά τις θάλασσες ορίζονται στις εξής οδηγίες: την οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική⁴ και τις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους⁵.

Το 2015 ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) παρουσίασε στοιχεία σχετικά με την κακή κατάσταση πολλών θαλάσσιων ειδών και οικοτόπων και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι θάλασσες της Ευρώπης δεν μπορούν να θεωρηθούν «υγιείς» ή «καθαρές»⁶. Το 2020, ο ΕΟΠ ανέφερε ότι η απώλεια της θαλάσσιας βιοποικιλότητας στις ευρωπαϊκές θάλασσες δεν είχε ανακοπεί, με μεγάλο ποσοστό των αξιολογήσεων θαλάσσιων ειδών και οικοτόπων να δείχνουν «δυσμενή» ή «άγνωστη» κατάσταση διατήρησης⁷. Στο γράφημα 2 παρουσιάζεται η ταξινόμηση από τον ΕΟΠ της κατάστασης της βιοποικιλότητας στις θάλασσες της Ευρώπης.

Πηγή: © Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, Έκθεση με τίτλο «Marine messages II», 2020, γράφημα 3.1, σ. 27.

Η αλιεία, μέσω της άντλησης πόρων και της πρόκλησης ζημίας στον θαλάσσιο πυθμένα, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πιέσεις που ασκούνται στο θαλάσσιο περιβάλλον. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, σε έκθεση του 2019⁸, ανέφερε ότι οι αλιευτικές δραστηριότητες ευθύνονται για ορισμένους από τους κυριότερους παράγοντες πίεσης στα θαλάσσια οικοσυστήματα της Ευρώπης, ενώ σε έκθεση της διακυβερνητικής πλατφόρμας επιστημονικής πολιτικής για τη βιοποικιλότητα και τις υπηρεσίες οικοσυστήματος του 2019⁹ αναφέρθηκε ότι η αλιεία είχε τον μεγαλύτερο αντίκτυπο στα θαλάσσια οικοσυστήματα. Ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) των Ηνωμένων Εθνών σημειώνει ότι οι μηχανότρατες έχουν δραματικές επιπτώσεις στο οικοσύστημα, συμπεριλαμβανομένων της καταστροφής του θαλάσσιου βυθού, της υπεραλίευσης βενθοπελαγικών πόρων και της τεράστιας ποσότητας παρεμπιπτόντων και απορριπτόμενων αλιευμάτων¹⁰. Το γράφημα  3 απεικονίζει τη σχέση μεταξύ αλιείας και διατήρησης, και στο παράρτημα I περιγράφονται συνοπτικά ορισμένες αλιευτικές τεχνικές.

Πηγή: ΕΕΣ.

Η αλιεία μπορεί να συνεπάγεται την παρεμπίπτουσα αλίευση ευάλωτων ειδών (όπως οι καρχαρίες) ή θαλάσσιων θηλαστικών, θαλάσσιων πτηνών και χελωνών. Η κλιματική αλλαγή, η ρύπανση, η ανάπτυξη των ακτών, η διατάραξη του θαλάσσιου βυθού και η εξάπλωση μη ενδημικών ειδών έχουν επίσης αντίκτυπο στη θαλάσσια βιοποικιλότητα. Το 2015 η Διεθνής Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) ανέφερε ότι το 7,5 % των ευρωπαϊκών ειδών θαλάσσιων ιχθύων απειλούνταν με εξαφάνιση και ότι τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία δεν επαρκούσαν για την εκτίμηση του κινδύνου εξαφάνισης πρόσθετου ποσοστού 20,6 % των ειδών ιχθύων¹¹.

Δράση της ΕΕ

Η ΕΕ έχει θεσπίσει ένα πλαίσιο για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Αυτό αποτελείται από διάφορες περιβαλλοντικές οδηγίες και κανονισμούς για την αλιεία. Το γράφημα 4 παρέχει μια επισκόπηση των πολιτικών της ΕΕ που είναι οι πιο συναφείς με τον εν προκειμένω έλεγχο.

Πηγή: ΕΕΣ.

Κοινή αλιευτική πολιτική

Η κοινή αλιευτική πολιτική (ΚΑΠ)¹² καθορίζει τους κανόνες για την αλιεία στην ΕΕ. Έχει επίσης ως στόχο να διασφαλίσει ότι οι αλιευτικές δραστηριότητες είναι περιβαλλοντικά βιώσιμες και να ελαχιστοποιήσει τις αρνητικές συνέπειές τους στο θαλάσσιο οικοσύστημα¹³. Η ΚΑΠ έχει ως στόχο να διασφαλίσει ότι, έως το 2020, το ποσοστό αλιείας δεν θα υπερβαίνει τη «μέγιστη βιώσιμη απόδοση»¹⁴ (βλέπε πλαίσιο 2).

Πλαίσιο 2

Μέγιστη βιώσιμη απόδοση (ΜΒΑ)

Η εφαρμογή της ΜΒΑ πρέπει να επιτρέπει την επίτευξη υψηλών επιπέδων αλιευμάτων, διατηρώντας παράλληλα παραγωγικά ιχθυαποθέματα σε υγιή θαλάσσια οικοσυστήματα: πάνω από το επίπεδο αυτό, τα ιχθυαποθέματα μειώνονται. Η εφαρμογή της μέγιστης βιώσιμης απόδοσης σημαίνει διατήρηση ιχθυαποθεμάτων σε υψηλότερα επίπεδα από την «προληπτική προσέγγιση» που επιτάσσει η Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το περιβάλλον και την ανάπτυξη και η συμφωνία της για τα ιχθυαποθέματα. Η προληπτική προσέγγιση, με την οποία επιδιώκεται η διατήρηση των ιχθυαποθεμάτων πάνω από τα ασφαλή βιολογικά όρια, συνιστά αναγκαία αλλά όχι επαρκή προϋπόθεση για τη ΜΒΑ. Τόσο η προληπτική προσέγγιση όσο και η ΜΒΑ ενσωματώνονται στην οικοσυστημική προσέγγιση της διαχείρισης της αλιείας, και προϋποθέτουν μείωση των επιπέδων των αλιευμάτων:

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει γνωμοδότησης του ΔΣΕΘ, του Ιουνίου του 2012 (ICES, 2012. Report of the ICES Advisory Committee 2012. ICES Advice, 2012. Book 1.).

Η ΚΑΠ είχε ως στόχο την επίτευξη της ΜΒΑ «έως το 2015, όπου είναι δυνατό, και σε προοδευτική βάση, με βαθμιαίες αυξήσεις μέχρι το 2020 το αργότερο για όλα τα αποθέματα». Το 2019 ο ΕΟΠ έκρινε ότι η ΕΕ δεν αναμένεται να επιτύχει τον στόχο της ΚΑΠ για το 2020 στη Μεσόγειο¹⁵.

Με την επιφύλαξη των κανόνων της ΚΑΠ, τα αλιευτικά σκάφη της ΕΕ μπορούν να αλιεύουν σε όλες τις θάλασσες της ΕΕ. Τα κράτη μέλη διαχειρίζονται την πρόσβαση στα παράκτια ύδατά τους στο πλαίσιο προσωρινής εξαίρεσης που ισχύει από το 1983 και έκτοτε ανανεώνεται διαδοχικά¹⁶.

Η διαχείριση της αλιείας οργανώνεται με διαφορετικό τρόπο στον Ατλαντικό και τη Μεσόγειο: στον Ατλαντικό εφαρμόζεται ως επί το πλείστον ένα σύστημα ποσοστώσεων, ενώ στη Μεσόγειο, κατά γενικό κανόνα, ένα καθεστώς αλιευτικής προσπάθειας. Για τον Ατλαντικό, η ΕΕ καθορίζει ετησίως όρια αλιευμάτων, τα οποία ονομάζονται «συνολικά επιτρεπόμενα αλιεύματα» (TAC), και τα κατανέμει¹⁷ μεταξύ των κρατών μελών και ανά αλιευτική ζώνη. Στη Μεσόγειο εφαρμόζονται επιπλέον δύο κανονισμοί της ΕΕ: ο κανονισμός για τη Μεσόγειο (εφεξής «κανονισμός για τη Μεσόγειο»)¹⁸ και ο κανονισμός για την αλιεία στην περιοχή της συμφωνίας της Γενικής Επιτροπής Αλιείας για τη Μεσόγειο (εφεξής «κανονισμός ΓΕΑΜ»)¹⁹, οι οποίοι περιλαμβάνουν μέτρα διαχείρισης και τεχνικά μέτρα. Στο πλαίσιο 3 παρατίθεται παράδειγμα TAC και αλιευτικής προσπάθειας.

Έως το 2019, όταν τέθηκε σε ισχύ το πολυετές σχέδιο διαχείρισης (ΠΣΔ) της ΕΕ για τη Δυτική Μεσόγειο και εγκρίθηκε το ΠΣΔ της ΓΕΑΜ για τα βενθοπελαγικά αποθέματα της Αδριατικής, τα εθνικά σχέδια διαχείρισης προέβλεπαν περιορισμούς της αλιευτικής προσπάθειας ανά κράτος μέλος και δεν υπήρχε πλαίσιο για την παρακολούθηση της μείωσης της προσπάθειας σε ενωσιακό επίπεδο.

Η ΕΕ, τα μεσογειακά κράτη μέλη της και άλλα μεσογειακά κράτη είναι συμβαλλόμενα μέρη της ΓΕΑΜ. Ένας από τους στόχους της συμφωνίας αυτής είναι η διασφάλιση της διατήρησης και της βιώσιμης χρήσης των έμβιων θαλάσσιων πόρων στη Μεσόγειο²⁰. Το 2017, τα συμβαλλόμενα μέρη της ΓΕΑΜ, συμπεριλαμβανομένης της ΕΕ, υπέγραψαν την υπουργική διακήρυξη «MedFish4Ever»²¹.

Περιβαλλοντικές πολιτικές

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές της ΕΕ (Natura 2000)

Οι οδηγίες για τα πτηνά (1979) και τους οικοτόπους (1992) αποσκοπούν στην προστασία απειλούμενων ειδών και οικοτόπων σε ολόκληρη την ΕΕ και στη δημιουργία, από κοινού, του δικτύου προστατευόμενων περιοχών «Natura 2000». Τα κράτη μέλη ορίζουν και διαχειρίζονται τις περιοχές του δικτύου Natura 2000. Οι προστατευόμενες περιοχές στη θάλασσα είναι γνωστές ως προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές (ΠΘΠ). Στο τέλος του 2019 οι ΠΘΠ υπερέβαιναν τις 3 000.

Η οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική (ΟΠΘΣ)

Το 2007 η Επιτροπή ενέκρινε μια ολοκληρωμένη θαλάσσια πολιτική²², η οποία αποσκοπεί στην ενίσχυση του συντονισμού μεταξύ επιμέρους τομέων πολιτικής. Η ΟΠΘΣ του 2008 αποτελεί τον περιβαλλοντικό πυλώνα της εν λόγω πολιτικής.

Η ΟΠΘΣ ορίζει θαλάσσιες περιφέρειες και υποπεριφέρειες (βλέπε γράφημα 5) και απαιτεί από τα κράτη μέλη να διασφαλίσουν ότι τα θαλάσσια ύδατά τους βρίσκονται σε «καλή περιβαλλοντική κατάσταση» (ΚΠΚ) έως το 2020 το αργότερο²³. Τα κράτη μέλη οφείλουν να εφαρμόζουν στρατηγικές για τις θάλασσές τους, σε συνεργασία με τα άλλα κράτη μέλη με τα οποία μοιράζονται μια θαλάσσια περιφέρεια ή υποπεριφέρεια.

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει του τεχνικού εγγράφου «Delineation of the MSFD Article 4 marine regions and subregions».

Τα κράτη μέλη έπρεπε να αξιολογήσουν τα θαλάσσια ύδατά τους βάσει 11 χαρακτηριστικών ποιοτικής περιγραφής (βλέπε πλαίσιο 4) και να υποβάλουν προγράμματα παρακολούθησης και μέτρα για την επίτευξη της ΚΠΚ έως το 2020.

Το 2018 η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα²⁴ ότι απαιτούνταν βελτιώσεις για όλα τα προγράμματα μέτρων, και ότι ήταν απίθανη η επίτευξη ΚΠΚ έως το 2020 σε όλες τις θαλάσσιες περιφέρειες και για όλα τα χαρακτηριστικά ποιοτικής περιγραφής²⁵. Το 2020 η Επιτροπή αναγνώρισε²⁶ ότι η πρόοδος προς την κατεύθυνση της επίτευξης καλής περιβαλλοντικής κατάστασης δεν ήταν αρκετά γρήγορη και προσδιόρισε κρίσιμους τομείς που επιδέχονται βελτίωση.

Στρατηγικές για τη βιοποικιλότητα

Το 2011 η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση στην οποία περιγραφόταν η στρατηγική για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2020²⁷, στόχος της οποίας ήταν η ανάσχεση της απώλειας βιοποικιλότητας και της υποβάθμισης του χερσαίου και θαλάσσιου οικοσυστήματος της ΕΕ έως το 2020. Το 2015, στο πλαίσιο της ενδιάμεσης επανεξέτασης της στρατηγικής7 διαπιστώθηκε ότι τα θαλάσσια είδη εξακολουθούσαν να μειώνονται και τα θαλάσσια οικοσυστήματα να υποβαθμίζονται στις θάλασσες της ΕΕ, και ότι το θαλάσσιο δίκτυο Natura 2000 δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί²⁸. Τον Μάιο του 2020, η Επιτροπή δημοσίευσε νέα στρατηγική για τη βιοποικιλότητα, η οποία αποσκοπεί στην προστασία τουλάχιστον του 30 % των θαλασσών της ΕΕ έως το 2030, και στην αυστηρή προστασία τουλάχιστον του 10 %.

Αρμοδιότητες της Επιτροπής και των κρατών μελών

Δεδομένου ότι η διατήρηση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα της ΕΕ, η Επιτροπή διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο στον τομέα αυτόν από ό,τι σε εκείνον της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος, όπου οι αρμοδιότητες επιμερίζονται μεταξύ αυτής και των κρατών μελών. Η Επιτροπή υποβάλλει προτάσεις κανονισμών για τη διαχείριση της αλιείας (ιδίως όσον αφορά τα επιτρεπόμενα αλιεύματα, τις αλιευτικές μεθόδους και τους ελέγχους, καθώς και τη χρηματοδότηση). Επιβλέπει την εφαρμογή από τα κράτη μέλη και για τους δύο τομείς πολιτικής: για την αλιεία, μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Θαλάσσιας Πολιτικής και Αλιείας (ΓΔ MARE) και, για το θαλάσσιο περιβάλλον, μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Περιβάλλοντος (ΓΔ Περιβάλλοντος). Η Επιστημονική, τεχνική και οικονομική επιτροπή αλιείας (ΕΤΟΕΑ) είναι μια ομάδα εμπειρογνωμόνων που παρέχει συμβουλές στην Επιτροπή σε θέματα διαχείρισης της αλιείας. Το Διεθνές Συμβούλιο για την εξερεύνηση των θαλασσών (ΔΣΕΘ) είναι ένας διακυβερνητικός φορέας θαλάσσιων ερευνών στον Βόρειο Ατλαντικό, ο οποίος παρέχει επιστημονικές συμβουλές στην Επιτροπή.

Στον πίνακα 1 παρουσιάζεται ο τρόπος κατανομής, μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών, των αρμοδιοτήτων για τις πολιτικές για το περιβάλλον και την αλιεία σε διάφορες θαλάσσιες ζώνες. Τα κράτη μέλη είναι αρμόδια για τα μέτρα εφαρμογής των περιβαλλοντικών οδηγιών και για την εφαρμογή των κανόνων του κανονισμού για την ΚΑΠ. Μεταξύ άλλων, αυτό περιλαμβάνει το δικαίωμα λήψης προστατευτικών μέτρων στα θαλάσσια ύδατά της (για παράδειγμα, με τη χρήση των άρθρων 11 και 20 του κανονισμού για την ΚΑΠ).

Πηγή: ΕΕΣ.

Η χρηματοδότηση της ΕΕ

Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος μπορεί να χρηματοδοτείται από την ΕΕ στο πλαίσιο διάφορων μέσων [όπως το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας (ΕΤΘΑ) ή τα προγράμματα LIFE και Interreg], κανένα ωστόσο από τα οποία δεν προορίζεται ειδικά για τον σκοπό αυτό. Βάσει του άρθρου 6 του κανονισμού 508/2014, η στήριξη της ΚΑΠ για τη διατήρηση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του ΕΤΘΑ. Η Επιτροπή δεν παρουσιάζει αναλυτικά στοιχεία σχετικά με τη συνολική ενωσιακή χρηματοδότηση που διατίθεται για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Εμβέλεια και τρόπος προσέγγισης του ελέγχου

Εξετάσαμε το πλαίσιο πολιτικής και δαπανών της ΕΕ και τον τρόπο με τον οποίο επιδίωξε να αμβλύνει τις κύριες πιέσεις που ασκούνται στη θαλάσσια βιοποικιλότητα και στους θαλάσσιους οικοτόπους, με έμφαση στην πίεση που ασκεί η εμπορική αλιεία. Εξετάσαμε τα εξής:

• αν το πλαίσιο της ΕΕ σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε ορθά από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη,
• αν σημειώθηκε πρόοδος στον Ατλαντικό και στη Μεσόγειο, και
• αν η Επιτροπή και τα κράτη μέλη πέτυχαν αποτελέσματα με την ενωσιακή χρηματοδότηση.

Ο έλεγχός μας κάλυψε την περίοδο από την έγκριση της ΟΠΘΣ το 2008 έως την 1η Μαρτίου του 2020. Επικεντρωθήκαμε στον Βισκαϊκό Κόλπο και στις ιβηρικές ακτές, στη Μακαρονησία και στη Δυτική Μεσόγειο, και πραγματοποιήσαμε επίσκεψη στα κράτη μέλη που βρέχονται από αυτές τις θάλασσες, ήτοι την Ισπανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και την Πορτογαλία. Στο γράφημα  6 παρουσιάζεται η γεωγραφική περιοχή που κάλυψε ο έλεγχός μας.

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει του τεχνικού εγγράφου « Delineation of the MSFD Article 4 marine regions and subregions».

Ο έλεγχός μας δεν κάλυψε την οδηγία για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό²⁹ ούτε τη στρατηγική για τη «Γαλάζια ανάπτυξη», καθώς τα κράτη μέλη δεν θα υποβάλουν στοιχεία στην Επιτροπή σχετικά με τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό έως το 2021.

Στο πλαίσιο των ελεγκτικών εργασιών μας:

• εξετάσαμε τις προτάσεις, τις κατευθυντήριες γραμμές και συναφείς εκθέσεις της Επιτροπής·
• πραγματοποιήσαμε επισκέψεις σε εθνικές και περιφερειακές αρχές και εκπροσώπους του αλιευτικού κλάδου και περιβαλλοντικών οργανώσεων στην Ισπανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και την Πορτογαλία·
• εξετάσαμε τη χρηματοδότηση που διατέθηκε από την ΕΕ σε έργα που αποσκοπούσαν στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και, από τις επιλεγμένες θαλάσσιες περιοχές, εξετάσαμε τέτοια έργα και 21 από τις από μακρού καθιερωμένες προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές με διαφορετικούς στόχους προστασίας·
• συμβουλευθήκαμε ομάδα εμπειρογνωμόνων προκειμένου να αξιοποιήσουμε την εμπειρογνωσία τους για την ανάλυση των δεσμών μεταξύ της περιβαλλοντικής και της αλιευτικής πολιτικής·
• εξετάσαμε σχετικές μελέτες και εκθέσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της επιστημονικής, τεχνικής και οικονομικής επιτροπής αλιείας (ΕΤΟΕΑ) και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος.

Το 2020 είναι κρίσιμο έτος για την ΕΕ όσον αφορά την επίτευξη των στόχων διατήρησης στο πλαίσιο της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα του 2011, του κανονισμού για την ΚΑΠ και της ΟΠΘΣ. Το 2021 αναμένεται να πραγματοποιηθεί η διάσκεψη των μερών της σύμβασης για τη βιολογική ποικιλομορφία. Η παρούσα έκθεση παρέχει ανάλυση των μέχρι σήμερα επιτευχθέντων αποτελεσμάτων για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας και, ως εκ τούτου, μπορεί να αξιοποιηθεί στο πλαίσιο των συζητήσεων σχετικά με τις μελλοντικές επιλογές.

Παρατηρήσεις

Τα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν προκλήσεις κατά την εφαρμογή του πλαισίου της ΕΕ για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος

Βάσει του νομικού πλαισίου της ΕΕ, τα κράτη μέλη οφείλουν να προστατεύουν το θαλάσσιο περιβάλλον. Εξετάσαμε κατά πόσο το πλαίσιο της ΕΕ δημιουργήθηκε και εφαρμόζεται κατά τρόπο ώστε να συντελεί σε αυτό. Για τον σκοπό αυτό, εξετάσαμε κατά πόσο το πλαίσιο παρέχει αποτελεσματικά εργαλεία για την προστασία των θαλάσσιων ζωνών, αποτελεί σαφή βάση για την ανάληψη δράσης, ενσωματώθηκε σε άλλους τομείς πολιτικής με αντίκτυπο στο θαλάσσιο περιβάλλον και βασίστηκε σε επίκαιρες επιστημονικές συμβουλές για τον προσδιορισμό των ειδών και των οικοτόπων που διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο.

Οι προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές της ΕΕ στην πράξη παρέχουν περιορισμένη προστασία

Η Επιτροπή ορίζει τις ΠΘΠ ως θαλάσσιες περιοχές που ορίστηκαν με πρωταρχικό στόχο τη διατήρηση της φύσης. Για να είναι αποτελεσματικές, οι ΠΘΠ πρέπει να έχουν σαφείς στόχους, οι οποίοι επιδιώκονται μέσω δράσεων υπό ορθή διαχείριση βασισμένων στις βέλτιστες διαθέσιμες επιστημονικές γνώσεις³⁰. Η ΟΠΘΣ απαιτεί από τα κράτη μέλη να περιλαμβάνουν στις στρατηγικές τους μέτρα προστασίας του θαλάσσιου χώρου, τα οποία να συμβάλλουν στη δημιουργία συνεκτικών και αντιπροσωπευτικών δικτύων προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών³¹.

Οι ΠΘΠ καλύπτουν πολλούς στόχους διατήρησης μέσω ποικίλων μέτρων προστασίας, στα οποία μπορεί να περιλαμβάνονται περιορισμοί στην αλιευτική δραστηριότητα. Τα κράτη μέλη εφαρμόζουν διάφορα επίπεδα αλιευτικών περιορισμών εντός των ΠΘΠ (βλέπε παράδειγμα στο πλαίσιο 5). Το 2018, ο ΕΟΠ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το δίκτυο ΠΘΠ δεν ήταν οικολογικά αντιπροσωπευτικό³².

Πλαίσιο 5

Διαφορετικά επίπεδα προστασίας στην ΠΘΠ Cinque Terre (Ιταλία)

Πηγή: ΕΕΣ, προσαρμογή της πρωτότυπης εικόνας © Ente Parco Nazionale delle Cinque Terre

Η ΠΘΠ καλύπτει 4 554 εκτάρια, με τρία επίπεδα προστασίας. Η ζώνη Α (όπου δεν επιτρέπεται η αλιεία) καλύπτει μόλις 104 εκτάρια (2,3 % της ΠΘΠ). Στις ζώνες Β και Γ επιτρέπεται στους τοπικούς αλιείς να αλιεύουν εφόσον έχουν λάβει άδεια από τη διαχειριστική αρχή. Η ζώνη Γ αποτελεί ζώνη ασφάλειας μεταξύ των περιοχών που παρουσιάζουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τη βιοποικιλότητα και των περιοχών που βρίσκονται εκτός της ΠΘΠ και υπόκεινται σε λιγότερο αυστηρούς περιορισμούς.

Οι ΠΘΠ δεν πληρούν τις προϋποθέσεις του χαρακτηρισμού ως περιοχών του δικτύου Natura 2000, εκτός εάν φιλοξενούν οικοτόπους ή είδη που περιλαμβάνονται στις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους. Συχνά, οι χαρακτηρισμένες ΠΘΠ αλληλοεπικαλύπτονται τόσο μεταξύ τους όσο και με περιοχές προστατευόμενες σε εθνικό επίπεδο. Στο γράφημα 7 παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο μπορούν να αλληλοσυνδέονται οι εν λόγω περιοχές.

Πηγές: INPN, Cartographie des espaces naturels ou protégés: https://inpn.mnhn.fr/viewer-carto/espaces/I056FR9100008 και Natura 2000 Network Viewer: https://natura2000.eea.europa.eu/.

Στις περιπτώσεις που οι ΠΘΠ αποσκοπούν στην άμβλυνση των αλιευτικών πιέσεων, προσφέρουν διαφορετικά επίπεδα προστασίας. Εξετάσαμε τον τρόπο με τον οποίο οι νομικές διατάξεις των κρατών μελών προστάτευαν 21 από μακρού καθιερωμένες ΠΘΠ του δικτύου Natura 2000 (βλέπε παράρτημα II), και διαπιστώσαμε τα εξής:

1. Σε τρεις περιπτώσεις (14 %) προβλέπονταν απαγορεύσεις αλιείας στο μεγαλύτερο μέρος της προστατευόμενης περιοχής (ΠΘΠ).
2. Σε εννέα (43 %), οι αλιευτικές δραστηριότητες υπόκειντο σε ορισμένους περιορισμούς: απαγόρευση συγκεκριμένων αλιευτικών τεχνικών, απαίτηση εξασφάλισης άδειας ή δυνατότητα αλιείας στο μεγαλύτερο μέρος της ΠΘΠ.
3. Σε εννέα ΠΘΠ (43 %), τα κράτη μέλη είχαν επιβάλει ελάχιστους ή δεν είχαν επιβάλει ειδικούς περιορισμούς στις αλιευτικές δραστηριότητες.

Η νομοθεσία της ΕΕ δεν απαιτεί να διαθέτουν οι ΠΘΠ σχέδια διαχείρισης, αλλά ο ΟΟΣΑ³³ τα έχει προσδιορίσει ως ορθή πρακτική. Τα σχέδια διαχείρισης καθορίζουν τις δράσεις που είναι αναγκαίες για την προστασία των προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών (ΠΘΠ) και τις αρχές που είναι υπεύθυνες για την υλοποίησή τους. Λίγο περισσότερες από τις μισές ΠΘΠ που εξετάσαμε είχαν τέτοια σχέδια. Το 2019 το Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση (WWF)³⁴ ανέφερε πως, παρά το γεγονός ότι οι ΠΘΠ κάλυπταν το 12,4 % του θαλάσσιου χώρου της ΕΕ, μόνο για το 1,8 % προβλέπονταν σχέδια διαχείρισης ΠΘΠ. Το 2020 ο ΕΟΠ ανέφερε ότι λιγότερο από το 1 % των ευρωπαϊκών ΠΘΠ θα μπορούσαν να θεωρηθούν θαλάσσια καταφύγια με πλήρη προστασία (π.χ. με την απαγόρευση της αλιείας), και ότι η διαχείριση των ΠΘΠ έπρεπε να ενισχυθεί³⁵.

Τα κράτη μέλη μπορούν να χρησιμοποιούν ΠΘΠ για την προστασία θαλάσσιων ζωνών από ευρύ φάσμα πιέσεων εκτός της αλιείας (όπως βυθοκόρηση, εξορυκτικές δραστηριότητες, έρευνες για την αναζήτηση κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, αγκυροβόληση, ναυτιλία, πόντιση υποβρύχιων καλωδίων).

Το 2019 μια επιστημονική μελέτη³⁶ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, στο 59 % των ΠΘΠ που αναλύθηκαν, η εμπορική αλιευτική δραστηριότητα με μηχανότρατες κυμαινόταν σε επίπεδα ανώτερα της αντίστοιχης σε μη προστατευόμενες περιοχές, και ότι πολλές ΠΘΠ δεν προστάτευαν τα ευάλωτα είδη. Στη μελέτη επισημάνθηκε ότι μεγάλο μέρος του εντυπωσιακού από άποψη μεγέθους δικτύου ΠΘΠ της ΕΕ παρέχει μια ψευδή αίσθηση ασφάλειας όσον αφορά τη λήψη θετικών μέτρων διατήρησης. Στις ΠΘΠ όπου εφαρμόζονταν περιορισμοί στην αλιευτική δραστηριότητα εντοπίσαμε παραδείγματα πρόσθετων πρακτικών προστασίας (βλέπε πλαίσιο 6).

Πλαίσιο 6

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές (ΠΘΠ) και προστασία από την αλιεία

Στην ΠΘΠ Cinque Terre, στην Ιταλία, μολονότι υφίστανται απαγορεύσεις αλιείας, οι διαχειριστές είχαν γνώση συχνών περιστατικών παράνομης αλιείας με τράτα εντός της προστατευόμενης περιοχής. Το 2009, τοποθέτησαν ειδικούς στυλίσκους με άγκιστρα για την καταπολέμηση της παράνομης αλιείας με τράτες (βλέπε εικόνα), οι οποίοι εμποδίζουν τις τράτες και μπλέκουν τα δίχτυα.

Πηγή: © Parco Nazionale delle Cinque Terre.

Το 2018 ο ΕΟΠ ανέφερε³⁷ ότι η ΕΕ είχε επιτύχει τον στόχο της χωρικής κάλυψης για τον καθορισμό ελάχιστου ποσοστού 10 % των υδάτων της ως ΠΘΠ έως το 2020, αλλά ότι τα παράκτια ύδατα υπερεκπροσωπούνταν μεταξύ των προστατευόμενων περιοχών, οι οποίες δεν κάλυπταν επαρκώς την ανοικτή θάλασσα. Κατέληγε στο συμπέρασμα ότι το δίκτυο ΠΘΠ εξακολουθούσε να μην είναι αντιπροσωπευτικό του πλήρους φάσματος της βιοποικιλότητας στις καλυπτόμενες περιοχές και ότι η θαλάσσια βιοποικιλότητα χρειάζεται καλύτερη προστασία³⁸. Το 2020 η Επιτροπή εκτίμησε ότι λιγότερο από το 1 % των θαλάσσιων ζωνών προστατευόταν αυστηρά στην ΕΕ³⁹.

Στον πίνακα 1 παρουσιάζεται η κατανομή των αρμοδιοτήτων όσον αφορά τις πολιτικές για το περιβάλλον και την αλιεία ανάλογα με το είδος της θαλάσσιας περιοχής. Τα κράτη μέλη υποχρεούνται να συμμορφώνονται με τις δεσμεύσεις για τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος που περιέχονται στην ΟΠΘΣ και στις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους. Για τον σκοπό αυτό θεσπίζουν ΠΘΠ και επιβάλλουν περιορισμούς στα αλιευτικά σκάφη τους. Στα χωρικά ύδατά τους, μπορούν επίσης να περιορίζουν την αλιεία σε σκάφη που αλιεύουν κατά παράδοση στα ύδατα αυτά αποπλέοντας από λιμένες παρακείμενων ακτών. Ωστόσο, για να κάνουν το ίδιο μονομερώς για τις ΠΘΠ εκτός αυτής της παράκτιας ζώνης (βλέπε γράφημα 8) πρέπει να συμμετέχουν σε πολυμερείς συζητήσεις στο πλαίσιο της ΚΑΠ.

Πηγή: ΕΕΣ.

Τα ρυθμιστικά εργαλεία που συνδέουν την πολιτική της ΕΕ για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα με την ΚΑΠ δεν λειτούργησαν αποτελεσματικά στην πράξη

Η νομοθεσία της ΕΕ τόσο για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα όσο και για την ΚΓΠ περιλαμβάνει διατάξεις για τη σύνδεση της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος (τομέα στον οποίο κυρίως αρμόδια είναι τα κράτη μέλη) με τα μέτρα διατήρησης της αλιείας (που εμπίπτουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα της ΕΕ). Εξετάσαμε πώς λειτούργησαν στην πράξη οι διατάξεις αυτές στις θαλάσσιες περιοχές που εξετάσαμε, οι οποίες παρατίθενται στο σημείο 26.

Το άρθρο 11 του κανονισμού για την ΚΑΠ

Τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για τον καθορισμό προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών και υποχρεούνται να συμμορφώνονται με τις δεσμεύσεις διατήρησης που περιλαμβάνονται στις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους και στην οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική. Ωστόσο, καθώς η αλιεία αποτελεί αρμοδιότητα σε επίπεδο ΕΕ, το άρθρο 11 του κανονισμού για την ΚΑΠ επιτρέπει στα κράτη μέλη, όταν επιδιώκουν τον περιορισμό των επιπτώσεων των αλιευτικών σκαφών από άλλα κράτη μέλη, να υποβάλλουν κοινές συστάσεις ώστε η Επιτροπή να μπορεί να λάβει μέτρα.

Εντούτοις, τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη δεν επιδίωξαν να κάνουν χρήση του άρθρου 11 του κανονισμού για την ΚΑΠ. Μας εξήγησαν δε πως αυτό οφειλόταν κυρίως στο γεγονός ότι η διαδικασία, η οποία βασίζεται στη διατύπωση κοινών συστάσεων που ακολουθούνται από κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις της Επιτροπής, ήταν περίπλοκη και θα μπορούσε:

• να οδηγήσει τελικά σε περιορισμούς λιγότερο αυστηρούς από εκείνους που είχε αρχικά ζητήσει το κράτος μέλος που υπέβαλε την πρόταση,
• να έχει ως συνέπεια μακρές συζητήσεις κατά τη διάρκεια των οποίων η περιοχή θα παρέμενε προσβάσιμη σε σκάφη άλλων κρατών μελών, με αποτέλεσμα να συνεχιστεί ενδεχομένως η πρόκληση ζημίας σε ευαίσθητους οικοτόπους (βλέπε παράδειγμα στο πλαίσιο 7).

Πλαίσιο 7

Παράδειγμα δυσκολιών που ανέκυψαν κατά την εφαρμογή του άρθρου 11 του κανονισμού για την ΚΑΠ

Εάν, παραδείγματος χάριν, η Γαλλία χρειαζόταν να επιβάλει αλιευτικούς περιορισμούς προκειμένου να συμμορφωθεί με την ΟΠΘΣ σε οποιαδήποτε μικρή ζώνη εντός των υδάτων της που υπάγονται στη ζώνη ICES 8.α (βλέπε κατωτέρω), θα μπορούσε να τους εφαρμόσει στα γαλλικά σκάφη. Προκειμένου να επεκτείνει την εφαρμογή τους σε όλα τα σκάφη της ΕΕ, θα έπρεπε να συμφωνήσει επί κοινής σύστασης με τα άλλα κράτη μέλη με άμεσο διαχειριστικό συμφέρον στην εν λόγω ζώνη (η Επιτροπή μάς ενημέρωσε ότι οκτώ κράτη μέλη δηλώνουν αλιεύματα στη ζώνη 8.α).

Πηγή: ΕΕΣ, προσαρμογή από γράφημα του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών, Original Scientific Illustrations Archive. Αναπαραγωγή κατόπιν άδειας.

Ωστόσο, τα κράτη μέλη που θα καλούνταν να διατυπώσουν γνώμη δεν θα ήταν υποχρεωμένα να αντιδράσουν στην πρόταση της Γαλλίας εντός συγκεκριμένης προθεσμίας. Εάν και όταν αντιδρούσαν, θα μπορούσαν να δεχθούν μια κοινή σύσταση η οποία θα περιείχε ηπιότερα μέτρα από τα προτεινόμενα. Εάν η Γαλλία διαφωνούσε, θα έπρεπε να τεκμηριώσει με επιστημονικά στοιχεία το αίτημά της. Ωστόσο, είναι δύσκολο να καταδειχθούν τεκμηριωμένα τα συγκεκριμένα οφέλη των μέτρων προστασίας για το θαλάσσιο περιβάλλον. Η όλη διαδικασία μπορεί να διαρκέσει αρκετά χρόνια.

Η Επιτροπή αναγνώρισε ότι «απαιτήθηκε περισσότερος χρόνος για την εκπόνηση κατ’ εξουσιοδότηση πράξεων μεταφοράς κοινών συστάσεων (…) σύμφωνα με το άρθρο 11, και (…) οι πράξεις αυτές καλύπτουν μόνο ορισμένες περιοχές της Βόρειας Θάλασσας και της Βαλτικής Θάλασσας»⁴⁰. Σε διάστημα επτά ετών, η Επιτροπή εξέδωσε έξι κοινές συστάσεις σχετικά με τη Βόρεια Θάλασσα και τη Βαλτική Θάλασσα⁴¹, καμία από τις οποίες δεν εμπίπτει στη γεωγραφική εμβέλεια του ελέγχου μας, ενώ για τη Μεσόγειο δεν προέβη σε σύσταση. Θεωρούμε ότι η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να εξασφαλίσει την έγκαιρη προστασία από την αλιεία μεγάλου αριθμού προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών του δικτύου Natura 2000. Σημειώνουμε ότι το 2020 ο ΕΟΠ επισήμανε ότι η διαδικασία του άρθρου 11 είχε συχνά ως συνέπεια την προώθηση εμπορικών αλιευτικών συμφερόντων εις βάρος των απαιτήσεων διατήρησης της φύσης⁴².

Το 2018 η Επιτροπή πρότεινε να επεκταθεί ο ορισμός των απαγορευμένων περιοχών αλιείας σε κάθε προστατευόμενη περιοχή που καθορίζεται από τα κράτη μέλη. Η παροχή σε αυτά της δυνατότητας να ελέγχουν τις αλιευτικές δραστηριότητες στις εν λόγω περιοχές⁴³ θα απλούστευε τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 11.

Το άρθρο 15 της ΟΠΘΣ

Όταν τα κράτη μέλη, προκειμένου να επιτύχουν τον στόχο της ΟΠΘΣ για την επίτευξη της ΚΠΚ στις θαλάσσιες περιοχές τους, θεωρούν αναγκαία τη λήψη μέτρων που υπερβαίνουν τις αρμοδιότητές τους (παραδείγματος χάριν, σε σχέση με την αλιευτική πολιτική), μπορούν να εγείρουν το ζήτημα σε επίπεδο ΕΕ βάσει του άρθρου 15 της ΟΠΘΣ («Συστάσεις για κοινοτική δράση»). Από τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη, μόνο η Πορτογαλία είχε κάνει χρήση αυτής της δυνατότητας.

Το 2014, προκειμένου να εκπληρώσει τις δεσμεύσεις της στο πλαίσιο των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους και της ΟΠΘΣ, η Πορτογαλία απαγόρευσε στα σκάφη της την αλιεία με τράτες βυθού σε μεγάλο μέρος της ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας της (βλέπε γράφημα 9). Τον Ιούλιο του 2015, η Πορτογαλία ζήτησε από την Επιτροπή να απευθύνει αίτημα στη NEAFC για επέκταση της απαγόρευσης στα σκάφη άλλων κρατών μελών της ΕΕ και τρίτων χωρών, δυνάμει του άρθρου 15 της ΟΠΘΣ. Το 2016, η Επιτροπή ζήτησε από την Πορτογαλία να υποβάλει πρόσθετες επιστημονικές μελέτες, αλλά οι πορτογαλικές αρχές μας εξήγησαν ότι δεν το έκριναν αναγκαίο. Ως εκ τούτου, στη ζώνη αυτή, απαγορεύεται στα πορτογαλικά σκάφη η αλιεία με τράτες βυθού, ενώ σκάφη από άλλα κράτη μέλη εξακολουθούσαν να αλιεύουν με τράτες βυθού κατά τον χρόνο του ελέγχου μας.

Πηγή: ΕΕΣ, προσαρμογή από την πορτογαλική υπουργική απόφαση αριθ. 114/2014 (© Ministério do Mar).

Οι κανόνες προστασίας της ΕΕ δεν είχαν ως αποτέλεσμα την αποκατάσταση σημαντικών θαλάσσιων οικοσυστημάτων και οικοτόπων

Η νομοθεσία της ΕΕ προστατεύει τα απειλούμενα είδη και τους οικοτόπους που απαριθμούνται στα παραρτήματα των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους, ενώ υπέρ ορισμένων απειλούμενων ειδών (όπως οι καρχαρίες) ισχύουν περιορισμοί των αλιευμάτων στο πλαίσιο της ΚΑΠ. Η ΟΠΘΣ αφήνει στα κράτη μέλη την ελευθερία να αποφασίζουν ποια απειλούμενα είδη και οικοτόπους θα προστατεύσουν.

Τα παραρτήματα των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους εγκρίθηκαν από την ΕΕ πριν από 25 και πλέον χρόνια, και δεν λαμβάνουν υπόψη τις πρόσφατες επιστημονικές γνώσεις ούτε καλύπτουν επαρκώς τους θαλάσσιους οικοτόπους. Παραδείγματος χάριν, ο βάτος Μάλτας (Leucoraja melitensis) –είδος που θεωρείται από την IUCN ως «κρισίμως απειλούμενο»⁴⁴ – και οι οικότοποι αναπαραγωγής του (αμμώδεις και λασπώδεις εκτάσεις σε βάθος μεγαλύτερο των 60 μέτρων) δεν καλύπτονται από τις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους. Οι οδηγίες αυτές περιλαμβάνουν διαδικασίες για την επικαιροποίηση των καταλόγων των προστατευόμενων ειδών και οικοτόπων, αλλά η Επιτροπή δεν τις έχει ακόμη εφαρμόσει⁴⁵.

Το 2015 ο ΕΟΠ⁴⁶ ανέφερε ότι οι οδηγίες για την προστασία της φύσης αποκλείουν σημαντικές συνιστώσες του θαλάσσιου οικοσυστήματος από τα επίσημα καθεστώτα προστασίας, κάνοντας συγκεκριμένη αναφορά στους θαλάσσιους ιχθύες (π.χ. είδη που αποτελούν αντικείμενο εμπορικής εκμετάλλευσης), τα ασπόνδυλα είδη (π.χ. μύδια και αστερίες) και τους οικοτόπους ανοικτής θάλασσας (π.χ. αμμοσύρτεις σε βάθη μεγαλύτερα των 20 μέτρων ή οικοτόπους μαλακού υποστρώματος), καθώς και στις συνδεόμενες με αυτούς κοινότητες πανίδας και χλωρίδας.

Η προσθήκη ειδών στα παραρτήματα των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους θα διευκόλυνε την υπαγωγή τους στην προστασία των κανόνων της ΚΑΠ. Παραδείγματος χάριν, ο κανονισμός για τη Μεσόγειο απαγορεύει την αλίευση των ειδών που απαριθμούνται στην οδηγία για τους οικοτόπους⁴⁷. Σύμφωνα με τον εν λόγω κανονισμό, εξακολουθεί να είναι νόμιμη η αλίευση απειλούμενων ειδών (π.χ. σπόγγων και κοραλλιών) τα οποία δεν περιλαμβάνονται στο παράρτημα της οδηγίας αυτής. Ομοίως, ο κανονισμός για τα τεχνικά μέτρα⁴⁸ αναφέρεται συχνά στα είδη που απαριθμούνται στην οδηγία.

Η ΕΕ έχει αναλάβει πρωτοβουλίες για την προστασία των καρχαριών (βλέπε πλαίσιο 8), αλλά δεν έχει ορίσει προστατευόμενες περιοχές. Αντιθέτως, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής έχουν ορίσει από το 2006 βασικούς οικοτόπους ιχθύων για τα άκρως μεταναστευτικά είδη του Ατλαντικού (Essential Fish Habitats for Atlantic Highly Migratory Species), συμπεριλαμβανομένων των καρχαριών.

Πρόοδος στον Ατλαντικό, αλλά πενιχρά αποτελέσματα στη Μεσόγειο

Ο κανονισμός για την ΚΑΠ απαιτεί τη διατήρηση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων και τη βιώσιμη διαχείριση της αλιείας, μέσω του περιορισμού της σε επίπεδα ΜΒΑ. Εξετάσαμε κατά πόσον η εφαρμογή του κανονισμού για την ΚΑΠ συνέβαλε στη διατήρηση των θαλάσσιων πόρων και οικοτόπων. Για να επιτευχθεί αυτό, σημειώνουμε ότι στο πλαίσιο της ΚΑΠ θα πρέπει να θεσπιστούν μέτρα βάσει των βέλτιστων διαθέσιμων επιστημονικών γνωμοδοτήσεων για την καταπολέμηση της υπεραλίευσης και την πρόληψη της υπερεκμετάλλευσης των θαλάσσιων πόρων, με την προσαρμογή της ικανότητας των αλιευτικών στόλων σε βιώσιμα επίπεδα αλιευμάτων⁵². Θεωρούμε ότι κρίσιμο στοιχείο αποτελεί η ύπαρξη αποτελεσματικού συστήματος ελέγχου της αλιείας.

Το 2020 ο ΕΟΠ ανέφερε ότι ο στόχος του κανονισμού για την ΚΑΠ για αλίευση όλων των αποθεμάτων εντός των επιπέδων ΜΒΑ έως το 2020 πιθανότατα δεν θα επιτυγχανόταν⁵³. Στην ίδια έκθεση επισημαινόταν ότι, παρά τον κάποιο βαθμό αβεβαιότητας, ήταν σαφές το μήνυμα ότι η ΕΕ δεν κατόρθωσε να αναχαιτίσει την απώλεια της θαλάσσιας βιοποικιλότητας έως την προθεσμία του 2020⁵⁴. Αυτό απεικονίζεται στο γράφημα 10, σε συνδυασμό με την έλλειψη διαθέσιμων στοιχείων για την αξιολόγηση της κατάστασης της βιοποικιλότητας σε πολλές περιοχές.

Σημειώσεις: UNEP-MAP: Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον – Μεσογειακό πρόγραμμα δράσης, BSC: Επιτροπή του Ευξείνου Πόντου, BEAT+: εργαλείο για την αξιολόγηση της χωρικής μεταβλητότητας της βιοποικιλότητας με τον συνδυασμό υφιστάμενων δεικτών, BQR: Δείκτης ποιότητας της βιοποικιλότητας. Οι λοιπές συντομογραφίες επεξηγούνται σε άλλα σημεία της παρούσας έκθεσης ελέγχου.

Πηγή: © Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, έκθεση με τίτλο «Marine messages II», 2020, πίνακας 3.1, σ. 26.

Στον Ατλαντικό, η υπεραλίευση άρχισε να μειώνεται τα τελευταία χρόνια χάρη στην ΚΑΠ. Στη Μεσόγειο, παραμένει σε μη βιώσιμα υψηλά επίπεδα. Εξετάσαμε τους παράγοντες που θεωρούμε ότι συνέβαλαν στα εν λόγω ανομοιογενή αποτελέσματα όσον αφορά τη διατήρηση.

Μετρήσιμη βελτίωση στον Ατλαντικό

Όσον αφορά τα αποθέματα για τα οποία είναι διαθέσιμες επιστημονικές γνωμοδοτήσεις σχετικά με τη ΜΒΑ, ο αριθμός των ορίων συνολικών επιτρεπόμενων αλιευμάτων (TAC) που καθορίζονται σύμφωνα με τις εν λόγω γνωμοδοτήσεις αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια⁵⁵. Η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η βιώσιμη αλιεία θα καλύπτει το 99 % των αλιευμάτων το 2020, κατ’ όγκο, και το 73 % των βιολογικών αποθεμάτων.

Το 2019 η ΕΤΟΕΑ επισήμανε βελτίωση της μέσης βιομάζας των αποθεμάτων στον Βορειοανατολικό Ατλαντικό⁵⁶. Τα αποθέματα στις ιβηρικές ακτές και στον Βισκαϊκό Κόλπο υποδεικνύουν σημαντική αύξηση της βιομάζας. Ωστόσο, η ΕΤΟΕΑ ανέφερε ότι πολλά αποθέματα, για τα οποία οι διαθέσιμες πληροφορίες κατέστησαν δυνατή την αξιολόγηση, εξακολουθούσαν να υπεραλιεύονται το 2017 (40 %) ή να βρίσκονται εκτός ασφαλών βιολογικών ορίων (35 %), και η πρόοδος φαινόταν υπερβολικά αργή για την επίτευξη της ΜΒΑ έως το 2020.

Το ΔΣΕΘ παρέχει συμβουλές για πολλά βιολογικά ιχθυαποθέματα. Το 2017, η ΕΤΟΕΑ επισήμανε ότι, ελλείψει επαρκών δεδομένων, το ΔΣΕΘ δεν ήταν σε θέση να παράσχει εκτίμηση σχετικά με τη ΜΒΑ για περισσότερο από το ήμισυ των αποθεμάτων⁵⁷. Επί συνόλου 156 ιχθυαποθεμάτων που υπόκεινται σε ποσόστωση, το ΔΣΕΘ μπόρεσε να γνωμοδοτήσει σχετικά με τη ΜΒΑ σε 86 περιπτώσεις (ή 55 %)⁵⁸. Στις άλλες περιπτώσεις, εφάρμοσε την προληπτική προσέγγιση, που μπορεί να οδηγήσει σε υψηλότερα ποσοστά αλίευσης από τα προβλεπόμενα στο πλαίσιο της ΜΒΑ (βλέπε πλαίσιο 6).

Μελέτες έχουν δείξει ότι ενίοτε τα όρια αλιευμάτων που πρότεινε στο παρελθόν η Επιτροπή ήταν υψηλότερα από τα συνιστώμενα στην επιστημονική γνωμοδότηση του ΔΣΕΘ και ότι, με τη σειρά του, το Συμβούλιο σε ορισμένες περιπτώσεις αύξησε περαιτέρω τα όρια σε σχέση με την πρόταση της Επιτροπής (βλέπε πλαίσιο 9).

Οι πολυάριθμες δράσεις της ΕΕ δεν έχουν μειώσει την υπεραλίευση στη Μεσόγειο

Η ΕΤΟΕΑ, στην έκθεσή της του 2019 σχετικά με την παρακολούθηση των επιδόσεων της ΚΑΠ, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η κατάσταση των αλιευτικών αποθεμάτων στη Μεσόγειο παρέμενε κακή⁵⁹. Η Επιτροπή έκρινε ότι τα ποσοστά εκμετάλλευσης στη Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο ήταν 2,2 φορές υψηλότερα από τα συμβατά με την επίτευξη της ΜΒΑ και ότι, από το 2003 έως το 2016, η βιομάζα των ιχθυαποθεμάτων δεν σημείωσε αξιοσημείωτη αύξηση⁶⁰. Το 2020 ο ΕΟΠ ανέφερε ότι μόνο το 6 % των αποθεμάτων που αξιολογήθηκαν στη Μεσόγειο πληρούσε τα κριτήρια της ΜΒΑ⁶¹.

Η ΕΤΟΕΑ επισήμανε τους περιορισμούς του καθεστώτος αλιευτικής προσπάθειας που εφαρμόζεται στη Μεσόγειο και πρότεινε να εξεταστούν άλλες επιλογές βασιζόμενες στα αλιεύματα (TAC). Η Επιτροπή συμπεριέλαβε τέτοια μέτρα στις προτάσεις της για τα πολυετή σχέδια διαχείρισης της ΕΕ για τη Δυτική Μεσόγειο και την Αδριατική, τα οποία όμως απορρίφθηκαν από τους συννομοθέτες. Η ΕΤΟΕΑ έχει αναφέρει σε εκθέσεις της ότι οι μειώσεις της αλιευτικής προσπάθειας δεν μεταφράζονται αυτομάτως σε μείωση των αλιευμάτων⁶².

Σύμφωνα με εκτίμηση της ΕΤΟΕΑ, το 2016, ο στόλος μικρής κλίμακας της ΕΕ που δραστηριοποιείται στη Μεσόγειο αριθμούσε περί τα 17 500 σκάφη⁶³. Τα μεγάλα σκάφη αλιεύουν σημαντικά μεγαλύτερες ποσότητες ιχθύων από ό,τι τα μικρά. Στο γράφημα 11 παρουσιάζεται η κατά προσέγγιση κατανομή του στόλου και των συνολικών αλιευμάτων μεταξύ μικρών και μεγάλων σκαφών.

Πηγή: ΕΕΣ (βάσει πληροφοριών που περιέχονται στην έκθεση STECF 18‑07).

Τα κράτη μέλη οφείλουν να παρακολουθούν τις εκφορτώσεις στους λιμένες τους και η νομοθεσία της ΕΕ απαιτεί όλα τα αλιευτικά προϊόντα να διατίθενται για πρώτη φορά προς πώληση ή να καταγράφονται σε ιχθυόσκαλα ή σε εγκεκριμένους αγοραστές ή σε οργανώσεις παραγωγών⁶⁴. Κατά συνέπεια, οι αρχές των κρατών μελών και οι διαχειριστές χώρων εκφόρτωσης θα πρέπει να είναι σε θέση να καταρτίζουν πλήρεις βάσεις δεδομένων σχετικά με τα αλιεύματα. Το 2017 η ΕΤΟΕΑ επισήμανε πως, παρότι έχει σημειωθεί πρόοδος όσον αφορά την αξιολόγηση των αποθεμάτων στη Μεσόγειο, τα διαθέσιμα δεδομένα δεν είναι επαρκώς αξιόπιστα, δεδομένου ότι οι πληροφορίες για την αλιεία είναι συχνά αποσπασματικές και ανακριβείς και οι χρονοσειρές σχετικά σύντομες⁶⁵. Επιπλέον, σημείωσε ότι ήταν ανεπαρκής η παρακολούθηση από τα κράτη μέλη των επιπέδων αλιευτικής προσπάθειας μεγάλου μέρους του ενωσιακού στόλου στη Μεσόγειο⁶⁶.

Το 2019 η ΕΤΟΕΑ διενήργησε εκ των υστέρων επισκόπηση 22 εθνικών σχεδίων διαχείρισης που εγκρίθηκαν βάσει του κανονισμού για τη Μεσόγειο και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα προηγούμενα εθνικά σχέδια διαχείρισης βάσει του κανονισμού για τη Μεσόγειο δεν είχαν συμβάλει, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, στη βελτίωση της κατάστασης των αποθεμάτων στη Μεσόγειο. Επιπλέον, η ΕΤΟΕΑ επισήμανε ότι η κατάρτιση ορισμένων από τα σχέδια αυτά συνοδεύθηκε από αιτήματα για παρεκκλίσεις από ορισμένες διατάξεις του κανονισμού για τη Μεσόγειο⁶⁷.

Σκοπός του κανονισμού για τη Μεσόγειο είναι η προστασία των περιοχών ωοτοκίας και των ευαίσθητων ενδιαιτημάτων⁶⁸. Επέβαλε στα κράτη μέλη την υποχρέωση να διαβιβάσουν στην Επιτροπή, έως τις 31 Δεκεμβρίου 2007, πληροφορίες σχετικά με τον καθορισμό τέτοιων περιοχών και στο Συμβούλιο να ορίσει, μέχρι το τέλος του 2008, «προστατευόμενες περιοχές αλιείας που βρίσκονται κυρίως εκτός των χωρικών υδάτων των κρατών μελών, όσον αφορά τους τύπους αλιευτικών δραστηριοτήτων που απαγορεύονται ή επιτρέπονται». Τα κράτη μέλη δεν γνωστοποίησαν τα εν λόγω στοιχεία στην Επιτροπή.

Το 2019 η ΕΕ ενέκρινε πολυετές σχέδιο για έξι βενθοπελαγικά είδη που ζουν στη Δυτική Μεσόγειο⁶⁹. Το σχέδιο περιλαμβάνει διατάξεις διασφάλισης⁷⁰ για τη λήψη διορθωτικών μέτρων (όπως απαγορεύσεις) όταν επιστημονικές γνωμοδοτήσεις υποδεικνύουν ότι τα αποθέματα απειλούνται, αλλά υπάρχουν δυσκολίες όσον αφορά την παρακολούθηση των αλιευμάτων και την εξασφάλιση ικανοποιητικών δεδομένων (βλέπε σημείο 62). Η Επιτροπή θα αξιολογήσει το σχέδιο το 2024, λίγο πριν από την προθεσμία της 1ης Ιανουαρίου 2025 για την επίτευξη των επιπέδων ΜΒΑ.

Τεχνικά μέτρα είναι οι κανόνες που διέπουν τον τρόπο, τον χρόνο και τον τόπο δραστηριότητας των επαγγελματιών αλιέων. Το 2019, η ΕΕ εξέδωσε τον κανονισμό για τα τεχνικά μέτρα⁷¹, ο οποίος τυγχάνει εφαρμογής στο σύνολο των υδάτων της ΕΕ. Ένας από τους στόχους του εν λόγω κανονισμού είναι η διαχείριση της αλιείας να συμβάλει στην εφαρμογή της ΟΠΘΣ και των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους⁷².

Πριν από την έγκριση του κανονισμού για τα τεχνικά μέτρα δεν υπήρχε μηχανισμός για την παρακολούθηση της προόδου. Ο κανονισμός αυτός εξουσιοδοτεί την Επιτροπή να εκδίδει κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις, εφόσον απαιτείται⁷³, και προβλέπει την ανά τριετία υποβολή εκθέσεων. Η πρώτη τέτοια έκθεση πρέπει να υποβληθεί εντός του 2020.

Οι κανονισμοί για τη Μεσόγειο⁷⁴ και τη συμφωνία ΓΕΑΜ⁷⁵ περιλαμβάνουν περαιτέρω τεχνικά μέτρα που εφαρμόζονται μόνο σε αυτές τις περιοχές. Η ΕΕ είναι συμβαλλόμενο μέρος της ΓΕΑΜ, αλλά έχει το δικαίωμα να θεσπίζει αυστηρότερους κανόνες εάν θεωρεί ότι τα μέτρα που λαμβάνονται στο πλαίσιο αυτής δεν επαρκούν για την αποτροπή των καταστρεπτικών επιπτώσεων της αλιείας⁷⁶. Τα τεχνικά μέτρα μπορούν να συμβάλουν αποτελεσματικότερα στη μείωση του αρνητικού περιβαλλοντικού αντικτύπου της αλιείας στο θαλάσσιο περιβάλλον της Μεσογείου

Τα δεδομένα που αφορούν την αλιεία συλλέγονται βάσει του κανονισμού ελέγχου⁷⁷ και του κανονισμού περί του πλαισίου για τη συλλογή δεδομένων. Η αξιολόγηση του κανονισμού ελέγχου από την Επιτροπή το 2017 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν είναι απολύτως κατάλληλος για τον επιδιωκόμενο σκοπό⁷⁸, γεγονός που ώθησε την Επιτροπή να προτείνει νέο κανονισμό⁷⁹. Ακανθώδες ζήτημα αποτελεί η απαλλαγή από την υποχρέωση υποβολής στοιχείων για τα σκάφη μήκους κάτω των 12 μέτρων και για αλιεύματα κάτω των 50 kg. Η πρόταση, για την οποία η νομοθετική διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη, περιλαμβάνει διατάξεις για την ενίσχυση της παρακολούθησης της αλιείας μικρής κλίμακας και απαιτεί όλα τα σκάφη να είναι εξοπλισμένα με συστήματα εντοπισμού.

Μέχρι στιγμής, η ΓΕΑΜ έχει θεσπίσει οκτώ απαγορευμένες περιοχές αλιείας (όπως την περιοχή Jabuka / Pomo Pit) για την προστασία ευαίσθητων ενδιαιτημάτων βαθέων υδάτων και ζωτικών οικοτόπων ιχθύων, που καλύπτουν περίπου το 1 % της Μεσογείου (βλέπε γράφημα 12). Επιπλέον, από το 2005, η ΓΕΑΜ έχει απαγορεύσει τη χρήση συρόμενων δραγών και διχτυών τράτας σε όλα τα ύδατα βάθους άνω των 1 000 μέτρων (που αντιστοιχούν στο 59 % της έκτασης της Μεσογείου και του Εύξεινου Πόντου) για την προστασία ελάχιστα γνωστών ενδιαιτημάτων του θαλάσσιου βυθού.

Πηγή: ΕΕΣ, προσαρμογή από γράφημα του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών, Original Scientific Illustrations Archive. Αναπαραγωγή κατόπιν άδειας.

Μια πρόσθετη δυσκολία στη Μεσόγειο αποτελεί η επιμερισμένη διαχείριση της αλιείας με τρίτες χώρες. Το 2017, τα αλιεύματα της ΕΕ αντιπροσώπευαν το 52 % περίπου των αλιευμάτων στη Μεσόγειο σε βάρος. Το γράφημα 13 δείχνει ότι τέσσερα κράτη μέλη αντιπροσωπεύουν σχεδόν το σύνολο των αλιευμάτων της ΕΕ, και τέσσερις άλλες χώρες αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 80 % των αλιευμάτων τρίτων χωρών⁸⁰.

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει της βάσης δεδομένων που παρασχέθηκε από τη ΓΕΑΜ.

Τα εργαλεία που έχει στη διάθεσή της η ΕΕ για την αντιμετώπιση της πλεονάζουσας αλιευτικής ικανότητας δεν ανταποκρίνονται επαρκώς στις περιφερειακές ανάγκες και τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο

Η ΚΑΠ έχει ως στόχο την αποτροπή της υπερεκμετάλλευσης των θαλάσσιων πόρων, μέσω της προσαρμογής της αλιευτικής ικανότητας των στόλων σε επίπεδα αλιευμάτων συμβατά με τη ΜΒΑ⁸¹. Στην ετήσια έκθεση δραστηριοτήτων τους για το 2017, οι υπηρεσίες της Επιτροπής ανέφεραν ότι η πλεονάζουσα αλιευτική ικανότητα θεωρείται μία από τις κύριες αιτίες της υπεραλίευσης στη Μεσόγειο, δεδομένης της γενικής έλλειψης ελέγχων αλιευμάτων και της εξάρτησης από την αλιευτική προσπάθεια για τη ρύθμιση της θνησιμότητας λόγω αλιείας.

Βάσει του κανονισμού για την ΚΑΠ, τα κράτη μέλη οφείλουν να προσαρμόσουν την ικανότητα των στόλων τους στις διαθέσιμες αλιευτικές δυνατότητες. Προβλέπει για κάθε κράτος μέλος ανώτατα όρια αλιευτικής ικανότητας βάσει, αφενός, της ολικής χωρητικότητας και, αφετέρου, της ισχύος του κινητήρα. Απαιτεί δε από τα κράτη μέλη να εφαρμόσουν ένα «καθεστώς Εισόδου/Εξόδου»⁸², κατά τρόπο ώστε η είσοδος νέας αλιευτικής ικανότητας στον στόλο να αντισταθμίζεται από την προηγούμενη απόσυρση ισοδύναμης αλιευτικής ικανότητας. Τα ανώτατα όρια αλιευτικής ικανότητας μειώνονται όταν σκάφη διαλύονται με δημόσια ενίσχυση.

Στο τέλος του 2019, η αλιευτική ικανότητα του στόλου ήταν εντός των προσαρμοσμένων ανώτατων ορίων – συνολικά κατά 21 % χαμηλότερη όσον αφορά τη χωρητικότητα, και κατά 15 % όσον αφορά την ισχύ του κινητήρα. Ως εκ τούτου, τα εν λόγω ανώτατα όρια παρέχουν περιορισμένα κίνητρα στα κράτη μέλη για την ανάληψη δράσης όσον αφορά την αλιευτική ικανότητα (βλέπε γράφημα 14).

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει του μητρώου στόλου της ΕΕ.

Το καθεστώς Εισόδου/Εξόδου δεν προβλέπει ειδικές προϋποθέσεις για τη Μεσόγειο, όπου η αλιευτική πίεση είναι εντονότερη από την αντίστοιχη στον Ατλαντικό. Επιτρέπει την αντικατάσταση ανενεργών σκαφών από νέα και τη χρήση περισσότερο επιζήμιων τεχνικών από τα νέα σκάφη. Παραδείγματος χάριν, με τη δυνατότητα εισόδου στον στόλο μιας νέας μηχανότρατας βυθού με την αντικαθίσταται σκάφος γρι-γρι θα προκληθεί μεγαλύτερη ζημία στους οικοτόπους του θαλάσσιου βυθού. Βάσει του κανονισμού για την ΚΑΠ, η Επιτροπή μπορεί να εκδίδει εκτελεστικές πράξεις για τη θέσπιση κανόνων εφαρμογής του καθεστώτος, αλλά δεν έχει κάνει ακόμη χρήση αυτής της δυνατότητας⁸³.

Ένα μικρό ποσοστό της ενωσιακής χρηματοδότησης χρησιμοποιείται για τη στήριξη της διατήρησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος

Η χρηματοδοτική στήριξη θα πρέπει να ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες και να συμβάλλει σε δράσεις που βελτιώνουν τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Στο πλαίσιο του ελέγχου μας, εξετάσαμε κατά πόσον η χρήση του ΕΤΘΑ και των προγραμμάτων LIFE και Interreg στα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις συνέβαλε στη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Το ΕΤΘΑ στηρίζει την επίτευξη των στόχων της ΚΑΠ, συμπεριλαμβανομένων της ελαχιστοποίησης του αρνητικού αντικτύπου των αλιευτικών δραστηριοτήτων στο θαλάσσιο οικοσύστημα και της διασφάλισης ότι η αλιεία δεν υποβαθμίζει το θαλάσσιο περιβάλλον⁸⁴. Το ΕΤΘΑ δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για τη χρηματοδότηση δράσεων για την αύξηση της αλιευτικής ικανότητας ενός σκάφους⁸⁵.

Η συνολική χρηματοδότηση του ΕΤΘΑ για την περίοδο 2014‑2020 υπερβαίνει τα 6 δισεκατομμύρια ευρώ. Πέντε από τους επτά μεγαλύτερους αποδέκτες χρηματοδότησης του ΕΤΘΑ είναι χώρες που βρέχονται από τη Μεσόγειο (βλέπε γράφημα 15). Εξ αυτών, οι δύο μεγαλύτεροι δικαιούχοι βρέχονται τόσο από τον Ατλαντικό όσο και από τη Μεσόγειο.

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει του εγγράφου «Στοιχεία και αριθμοί για την κοινή αλιευτική πολιτική» (ΕΕ, 2018).

Το ΕΤΘΑ στηρίζει τις δραστηριότητες αλιείας και υδατοκαλλιέργειας. Στόχος του είναι η στήριξη της εφαρμογής της ΟΠΘΣ και η συμβολή στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος⁸⁶. Το ταμείο μπορεί να χρηματοδοτεί μέτρα διατήρησης άμεσα, αλλά και έμμεσα, μέσω άλλων συναφών μέτρων (μεταξύ άλλων για τη βελτίωση των επιστημονικών γνώσεων, τη συλλογή δεδομένων, την παρακολούθηση και την επιβολή)⁸⁷. Εκτιμούμε ότι, μέχρι το τέλος του 2019, τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη είχαν χρησιμοποιήσει περίπου το 6 % της συνολικής χρηματοδότησής τους από το ΕΤΘΑ για μέτρα διατήρησης που συνδέονται άμεσα με την ΟΠΘΣ και τις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους⁸⁸ και επιπλέον 8 % για μέτρα με λιγότερο άμεσο αντίκτυπο στη διατήρηση. Εξ αυτών των κονδυλίων, είχαν χρησιμοποιήσει λιγότερα από 2 εκατομμύρια ευρώ (ή 0,2 %) για τον περιορισμό του αντικτύπου της αλιείας στο θαλάσσιο περιβάλλον (βλέπε γράφημα 16). Μελέτη που χρηματοδοτήθηκε από την Επιτροπή⁸⁹ το 2020 κατέδειξε ότι, έως το 2019, τα κράτη μέλη της ΕΕ είχαν χρησιμοποιήσει 14 εκατομμύρια ευρώ από το ΕΤΘΑ για την προστασία ευαίσθητων ειδών. Το 2020 ο ΕΟΠ διαπίστωσε την ανάγκη για καλύτερη ευθυγράμμιση της χρηματοδότησης από το ΕΤΘΑ με την ΟΠΘΣ⁹⁰.

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει στοιχείων που διαβίβασαν τα κράτη μέλη.

Το 2011 αναφέραμε ότι η πλεονάζουσα ικανότητα των αλιευτικών στόλων της ΕΕ υπονόμευε τη βιωσιμότητα των ιχθυαποθεμάτων⁹¹. Το ΕΤΘΑ αποσκοπούσε στη χρηματοδότηση της βιώσιμης αλιείας και της εφαρμογής της κοινής αλιευτικής πολιτικής την περίοδο 2014‑2020⁹². Δεδομένου ότι ορισμένα εμπορικά ιχθυαποθέματα υφίσταντο υπεραλίευση, ένας από τους όρους του ταμείου ήταν η μη χρησιμοποίηση της χρηματοδότησης για την αύξηση της αλιευτικής ικανότητας των αλιευτικών στόλων. Ως εκ τούτου, το ταμείο δεν στήριζε τη ναυπήγηση νέων σκαφών ούτε την αύξηση της αλιευτικής ικανότητας των υπαρχόντων σκαφών⁹³.

Η πρόταση της Επιτροπής για τη σύσταση νέου ταμείου για την περίοδο 2021‑2027 απέκλειε εκ νέου τη χρηματοδοτική στήριξη για αύξηση της αλιευτικής ικανότητας των υφιστάμενων σκαφών και προέβλεπε υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις χρηματοδοτική στήριξη για την πρώτη απόκτηση μικρών σκαφών παράκτιας αλιείας⁹⁴. Τον Ιούνιο του 2019, τα συμπεράσματα του Συμβουλίου⁹⁵ σχετικά με την πρόταση της Επιτροπής προέβλεπαν χρηματοδοτική στήριξη για την πρώτη απόκτηση αλιευτικών σκαφών υπό ορισμένες προϋποθέσεις, καθώς και παρέκκλιση από την απαγόρευση αύξησης της αλιευτικής ικανότητας από τη στήριξη. Κατά τον χρόνο του ελέγχου μας, οι νομοθετικές αρχές δεν είχαν ακόμη εγκρίνει το κείμενο. Σημειώνουμε ότι η παροχή στήριξης για την απόκτηση αλιευτικών σκαφών και η αύξηση της αλιευτικής ικανότητας μπορούν να εντείνουν τις πιέσεις στα ιχθυαποθέματα και τα ευπαθή θαλάσσια ενδιαιτήματα.

Το πρόγραμμα LIFE⁹⁶ είναι το εργαλείο της ΕΕ που αποσκοπεί ειδικά στη στήριξη περιβαλλοντικών έργων. Από το 2014, το πρόγραμμα LIFE έχει δημιουργήσει ολοκληρωμένα έργα, τα οποία έχουν ως ειδικό στόχο τη στήριξη, με υψηλότερα ποσά χρηματοδότησης, των κρατών μελών της ΕΕ στην εφαρμογή της νομοθεσίας για το περιβάλλον και το κλίμα. Τρία από τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη είχαν προωθήσει τέτοια έργα με δράσεις για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος: ολοκληρωμένο έργο LIFE Intemares στην Ισπανία, ολοκληρωμένο έργο LIFE Marine Habitats στη Γαλλία και ολοκληρωμένο έργο LIFE Azores Natura στην Πορτογαλία. Στα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη, εντοπίσαμε καλά παραδείγματα χρηματοδότησης από το πρόγραμμα LIFE της ΕΕ έργων σχετικών με την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, καθώς και παραδείγματα ορθής χρήσης της χρηματοδότησης του Interreg. Στο πλαίσιο 10 παρατίθενται παραδείγματα περιπτώσεων στις οποίες η ενωσιακή χρηματοδότηση βοήθησε ουσιαστικά.

Πλαίσιο 10

Η χρηματοδότηση της ΕΕ μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά

Στο αρχιπέλαγος Berlengas (περιοχή του δικτύου Natura 2000 στην Πορτογαλία), η ΕΕ συγχρηματοδότησε το έργο LIFE Berlengas (με περίπου 0,7 εκατομμύρια ευρώ). Το έργο αποσκοπούσε στην αποκατάσταση των πληθυσμών των θαλάσσιων πτηνών και στη μείωση των τυχαίων συλλήψεων θαλάσσιων πτηνών. Οι δράσεις περιλάμβαναν την εξάλειψη χωροκατακτητικών ειδών (Rattus rattus) και τον έλεγχο του πληθυσμού των θηρευτών. Έως το τέλος του έργου, ένα ζευγάρι κυματοβατών της Μαδέρας είχε επανέλθει για φωλεασμό στην κύρια νήσο. Το έργο μείωσε τις τυχαίες συλλήψεις θαλάσσιων πτηνών κατά την αλιεία με γρι-γρι, με τη χρήση ελκόμενου ανεμόπτερου μιμούμενου αρπακτικό πτηνό. Η στενή συνεργασία βιολόγων και αλιέων συνέβαλε στην αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με τις τυχαίες συλλήψεις.

© Ana Isabel Fagundes.

© Elisabete Silva.

Η ΕΕ συγχρηματοδότησε με περίπου 3,5 εκατομμύρια ευρώ το έργο FISHMPABLU2 του προγράμματος Interreg, το οποίο αφορούσε 11 ΠΘΠ σε έξι μεσογειακές χώρες (Ελλάδα, Ισπανία, Γαλλία, Κροατία, Ιταλία και Σλοβενία). Το έργο αποσκοπούσε στην προώθηση της βιώσιμης αλιείας μικρής κλίμακας εντός των ΠΘΠ και γύρω από αυτές, μέσω της δοκιμής διαφόρων ειδών μέτρων (π.χ. συμμετοχή των αλιέων στην επιτήρηση, την παρακολούθηση και τη λήψη αποφάσεων, αντικατάσταση αλιευτικών εργαλείων, μείωση της αλιευτικής προσπάθειας κ.λπ.) και οδήγησε στην ανάπτυξη μιας «εργαλειοθήκης διακυβέρνησης» για κάθε μέτρο για τους διαχειριστές ΠΘΠ και τους αλιείς μικρής κλίμακας.

Συμπεράσματα και συστάσεις

Στο πλαίσιο του εν προκειμένω ελέγχου εξετάστηκε κατά πόσο το πλαίσιο της ΕΕ για την αντιμετώπιση των κύριων πιέσεων που ασκούνται στη θαλάσσια βιοποικιλότητα και τους θαλάσσιους οικοτόπους έχει σχεδιαστεί ορθά και εφαρμόζεται σωστά στην πράξη σε επιλεγμένες περιοχές του Ατλαντικού και της Μεσογείου, καθώς και αν επιτεύχθηκαν αποτελέσματα με τα κονδύλια της ΕΕ. Επιστημονικοί φορείς αδιαμφισβήτητου κύρους έχουν προσδιορίσει την αλιεία ως σημαντικό παράγοντα πίεσης στο θαλάσσιο περιβάλλον. Ως εκ τούτου, κατά την εξέταση του πλαισίου πολιτικής, της ενωσιακής χρηματοδότησης και του τρόπου υλοποίησής τους, δώσαμε ιδιαίτερη προσοχή στα θέματα της αλιείας.

Συνολικά, παρά την ύπαρξη πλαισίου για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, οι δράσεις της ΕΕ δεν αποκατέστησαν την καλή περιβαλλοντική κατάσταση των θαλασσών, ούτε περιόρισαν την αλιεία σε βιώσιμα επίπεδα σε όλες τις θάλασσες. Διαπιστώσαμε ότι η δράση της ΕΕ συνέβαλε στην επίτευξη προόδου στον Ατλαντικό, όπου η κατάσταση πολλών ιχθυαποθεμάτων σταθεροποιήθηκε ή/και βελτιώθηκε, αλλά ότι στη Μεσόγειο δεν υπάρχουν ενδείξεις προόδου.

Οι προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές (ΠΘΠ) αποτελούν τα πλέον εμβληματικά μέτρα διατήρησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Σύμφωνα με την οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική, τα κράτη μέλη οφείλουν να δημιουργήσουν συνεκτικά δίκτυα τέτοιων περιοχών, και η ΕΕ έχει θέσει ως στόχο την προστασία του 10 % των θαλασσών της έως το 2020. Η εκτίμησή μας όσον αφορά των ρόλο των ΠΘΠ είναι σύμφωνη με τη διαπίστωση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, ο οποίος επισήμανε την έλλειψη αποτελεσματικού, ορθά διαχειριζόμενου και καλά συνδεδεμένου δικτύου ΠΘΠ (βλέπε σημεία 31 έως 38). Ως εκ τούτου, παρείχαν περιορισμένη προστασία στη θαλάσσια βιοποικιλότητα.

Τα κράτη μέλη δεν μπορούν να επιβάλλουν περιορισμούς στις αλιευτικές δραστηριότητες πέραν των χωρικών υδάτων τους χωρίς να έχουν προηγηθεί πολυμερείς συζητήσεις. Το γεγονός αυτό περιπλέκει την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος (βλέπε σημείο 39).

Η ενωσιακή νομοθεσία τόσο για την κοινή αλιευτική πολιτική όσο και για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα περιλαμβάνει ειδικές διατάξεις για τον συντονισμό των αλιευτικών μέτρων με εκείνα που αποσκοπούν στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Διαπιστώσαμε ότι, στην πράξη, οι διατάξεις του άρθρου 11 του κανονισμού για την ΚΑΠ και του άρθρου 15 της ΟΠΘΣ δεν είχαν λειτουργήσει όπως προβλεπόταν στις περιοχές που εξετάσαμε, γεγονός που επηρέασε αρνητικά τον συντονισμό μεταξύ των δύο αυτών τομέων πολιτικής (βλέπε σημεία 40 έως 46).

Το δίκτυο Natura 2000, το οποίο θεσπίστηκε με τις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της δράσης της ΕΕ για την προστασία της βιοποικιλότητας. Σε άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ περιλαμβάνονται προστατευτικές διατάξεις που καλύπτουν τα είδη και τους οικοτόπους που απαριθμούνται στις εν λόγω οδηγίες. Παρατηρήσαμε ότι οι κατάλογοι των απειλούμενων ειδών και οικοτόπων που καταρτίστηκαν πριν από περισσότερα από 25 χρόνια δεν λαμβάνουν υπόψη τις πρόσφατες επιστημονικές γνώσεις. Επομένως, η εν λόγω νομοθεσία δεν προστατεύει ορισμένα απειλούμενα είδη (βλέπε σημεία 47 έως 51).

Προκειμένου να ενισχυθούν οι δεσμοί μεταξύ της περιβαλλοντικής και της αλιευτικής πολιτικής, η Επιτροπή, από κοινού με τα κράτη μέλη, πρέπει να προσδιορίσει τις κανονιστικές και διοικητικές αλλαγές που είναι αναγκαίες για την προστασία ευαίσθητων ειδών και οικοτόπων, οι οποίες:

• αφενός, θα διευκολύνουν την ταχύτερη εφαρμογή των μέτρων διατήρησης στο πλαίσιο της ΚΑΠ και της ΟΠΘΣ και,
• αφετέρου, θα επεκτείνουν την προστασία σε περισσότερα είδη (ιδίως σε εκείνα που έχουν ταξινομηθεί ως «κρισίμως απειλούμενα») και οικοτόπους βάσει των τρεχουσών επιστημονικών γνώσεων.

Ημερομηνία-στόχος για την υλοποίηση της σύστασης: 2022

Στον Ατλαντικό, όπου η διαχείριση της αλιευτικής δραστηριότητας συνδέεται με τον καθορισμό ορίων επιτρεπόμενων αλιευμάτων, έχει σημειωθεί σημαντική βελτίωση των ιχθυαποθεμάτων και η Επιτροπή προσδοκά ότι η βιώσιμη αλιεία θα αντιπροσωπεύει το 99 % των εκφορτώσεων αλιευμάτων προερχομένων αποκλειστικά από την ΕΕ και το 73 % των βιολογικών αποθεμάτων. Στις περιπτώσεις των ιχθυαποθεμάτων για τα οποία είναι διαθέσιμες επιστημονικές γνωμοδοτήσεις σχετικά τη ΜΒΑ, η βιομάζα των αποθεμάτων εμφάνιζε αυξητική τάση. Ωστόσο, παρατηρήσαμε ότι γνωμοδοτήσεις σχετικά με τη ΜΒΑ δεν ήταν διαθέσιμες για περισσότερα από τα μισά βιολογικά αποθέματα, ότι πολλά αποθέματα εξακολουθούσαν να υπεραλιεύονται και ότι ο συνολικός στόχος αλίευσης όλων των αποθεμάτων σύμφωνα με τις γνωμοδοτήσεις σχετικά με τη ΜΒΑ έως το 2020 δεν θα επιτευχθεί (βλέπε σημεία 52 έως 58).

Στη Μεσόγειο, ο αρμόδιος επιστημονικός φορέας σε επίπεδο ΕΕ (ΕΤΟΕΑ) ανέφερε το 2019 ότι το επίπεδο της αλιευτικής δραστηριότητας ήταν διπλάσιο του επιπέδου βιωσιμότητας (βλέπε σημεία 59 και 60).

Διαπιστώσαμε ότι η δράση της ΕΕ δεν είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία των προστατευόμενων περιοχών αλιείας που προβλέπει ο κανονισμός για τη Μεσόγειο του 2006. Απαγορευμένες περιοχές αλιείας για θαλάσσιες λεκάνες μπορούν να δημιουργηθούν με τη χρήση άλλων εργαλείων. Η ΓΕΑΜ παρέχει επίσης τη δυνατότητα δημιουργίας απαγορευμένων περιοχών αλιείας βάσει επιστημονικών γνωμοδοτήσεων. Από το 2019, το πολυετές σχέδιο για τη Δυτική Μεσόγειο παρέχει ένα εναλλακτικό μέσο για τη δημιουργία απαγορευμένων περιοχών αλιείας, αλλά μεταθέτει τον συνολικό στόχο της επίτευξης της ΜΒΑ από το 2020 στην 1η Ιανουαρίου 2025. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει το σχέδιο το 2024, λίγο πριν από την εκπνοή αυτής της νέας προθεσμίας (σημεία 61 και 65).

Τα τεχνικά μέτρα μπορούν να συμβάλουν αποτελεσματικότερα στη μείωση του αρνητικού περιβαλλοντικού αντικτύπου της αλιείας στο θαλάσσιο περιβάλλον της Μεσογείου. Τα τεχνικά μέτρα της ΕΕ που ισχύουν στη Μεσόγειο είναι δύσκολο να εφαρμοστούν, και μέχρι στιγμής έχουν αποδειχθεί ανεπαρκή για την προστασία των θαλάσσιων πόρων. Το 2018 η Επιτροπή πρότεινε νέο κανονισμό ελέγχου, ο οποίος αντιμετωπίζει ορισμένες από τις γνωστές αδυναμίες που αφορούν την αλιεία στη Μεσόγειο, ιδίως την παρακολούθηση των αλιευμάτων και του στίγματος των σκαφών (σημεία 66 έως 69).

Η ΕΕ, τα μεσογειακά κράτη μέλη της και άλλα μεσογειακά κράτη είναι συμβαλλόμενα μέρη της Γενικής Επιτροπής Αλιείας για τη Μεσόγειο (ΓΕΑΜ). Οι απαγορευμένες περιοχές αλιείας που έχουν καθοριστεί από τη ΓΕΑΜ καλύπτουν περίπου το 1 % της Μεσογείου. Επιπλέον, η ΓΕΑΜ έχει απαγορεύσει ορισμένες επιζήμιες αλιευτικές τεχνικές (σημείο 70) σε όλα τα ύδατα βάθους άνω των 1 000 μέτρων (που αντιστοιχούν στο 59 % της έκτασης της Μεσογείου και του Εύξεινου Πόντου).

Τα ανώτατα όρια αλιευτικής ικανότητας της ΕΕ και το καθεστώς Εισόδου/Εξόδου δεν σχεδιάστηκαν για την αντιμετώπιση των ειδικών συνθηκών στις περιφερειακές θάλασσες της ΕΕ και δεν λαμβάνουν υπόψη τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο των διαφόρων ειδών αλιευτικών τεχνικών (σημεία 72 έως 75).

Δεδομένης της χρόνιας υποβάθμισης των θαλάσσιων οικοσυστημάτων της Μεσογείου, η Επιτροπή, από κοινού με τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη, πρέπει:

• να εξετάσει τη δυνατότητα καθιέρωσης περαιτέρω προστατευόμενων περιοχών αλιείας στη θαλάσσια λεκάνη της Μεσογείου
• να υποβάλλει τακτικά στοιχεία σχετικά με την πρόοδο που επιτυγχάνεται και την ανάγκη λήψης διορθωτικών μέτρων, στο πλαίσιο του πολυετούς σχεδίου για τη δυτική Μεσόγειο, ώστε να προσδιορίζονται και να λαμβάνονται ανάλογα μέτρα.

Ημερομηνία-στόχος για την υλοποίηση της σύστασης: 2023

Οι πολιτικές της ΕΕ προβλέπουν ότι η ενωσιακή χρηματοδότηση πρέπει να στηρίζει την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Η ΕΕ διαθέτει διάφορα μέσα για την επίτευξη αυτού του στόχου. Το ΕΤΘΑ σχεδιάστηκε για τη στήριξη των στόχων της ΚΑΠ και μπορεί να χρηματοδοτεί μέτρα διατήρησης τόσο άμεσα όσο και έμμεσα. Όσον αφορά τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη, εκτιμούμε ότι το 6 % της συνολικής χρηματοδότησης από το ΕΤΘΑ που χρησιμοποιήθηκε ως το τέλος του 2019 διατέθηκε άμεσα για μέτρα διατήρησης και ένα πρόσθετο 8 % για μέτρα που συνδέονται εμμέσως με τους στόχους διατήρησης (σημεία 76 έως 79).

Η πλεονάζουσα ικανότητα του αλιευτικού στόλου στη Μεσόγειο αποτελεί μία από τις αιτίες της υπεραλίευσης. Επισημάναμε ότι η πρόταση της Επιτροπής για τη σύσταση νέου ταμείου για την περίοδο προγραμματισμού 2021‑2027 διατήρησε σε μεγάλο βαθμό τους υφιστάμενους περιορισμούς στη χρηματοδότηση για την αύξηση της αλιευτικής ικανότητας (σημεία 80 και 81).

Το πρόγραμμα LIFE της ΕΕ αποσκοπεί στη στήριξη περιβαλλοντικών έργων, ιδίως μέσω ολοκληρωμένων έργων. Το πρόγραμμα Interreg μπορεί επίσης να χρηματοδοτεί έργα για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Στα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήσαμε επίσκεψη, εντοπίσαμε παραδείγματα ορθής χρήσης αυτών των κονδυλίων (σημείο 82).

Η Επιτροπή πρέπει, στο πλαίσιο της διαδικασίας προγραμματισμού του επόμενου ΕΤΘΑ, από κοινού με τα κράτη μέλη, να προσδιορίσει τρόπους με τους οποίους θα αυξήσει τη συμβολή της χρηματοδότησης του ΕΤΘΑ στους στόχους διατήρησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Ημερομηνία-στόχος για την υλοποίηση της σύστασης: 2023

Η παρούσα έκθεση εγκρίθηκε από το Τμήμα I, του οποίου προεδρεύει ο Samo Jereb, Μέλος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, στο Λουξεμβούργο, κατά τη συνεδρίασή του της 28ης Οκτωβρίου 2020.

Για το Ελεγκτικό Συνέδριο

Klaus-Heiner Lehne
Πρόεδρος

Παραρτήματα

Παράρτημα I — Αλιευτικές τεχνικές

Το παρόν παράρτημα εξηγεί συνοπτικά τα κύρια χαρακτηριστικά ορισμένων αλιευτικών τεχνικών⁹⁷.

Η τράτα βυθού είναι ένα κωνικό δίχτυ που σύρεται οριζόντια (από ένα ή δύο σκάφη) στον βυθό της θάλασσας. Συνήθως έχει δύο πόρτες στις άκρες του διχτυού που εκτείνονται μπροστά από το άνοιγμα και καταλήγει σε στενό, κλειστό άκρο (σάκος της τράτας), όπου παγιδεύονται τα αλιεύματα. Το δίχτυ είναι σχεδιασμένο για την παγίδευση ειδών που ζουν στον πυθμένα ή κοντά στον πυθμένα.

Το γρι-γρι είναι ένα μακρύ κυκλικό δίχτυ οριοθετημένο στο πάνω και το κάτω άκρο του. Στο κάτω άκρο είναι περασμένοι κρίκοι, από τους οποίους διέρχεται συρματόσχοινο ή σχοινί που χρησιμοποιείται για το κλείσιμο του κάτω μέρους του διχτυού κλειστού τύπου και την παγίδευση των ιχθύων. Αποτελεί γενικά το αποτελεσματικότερο εργαλείο αλιείας στην ανοικτή θάλασσα σε απόσταση από τον βυθό.

Τα παρασυρόμενα απλάδια αποτελούνται από σειρά διχτυών που διατηρούνται σε γενικές γραμμές κατακόρυφα χάρη σε πλωτήρες στερεωμένους στο επάνω μέρος τους («επάνω γραντί») και βαρίδια στην κάτω πλευρά τους («κάτω γραντί»). Τα δίχτυα παρασύρονται από το ρεύμα, συνήθως κοντά στην επιφάνεια ή σε μέσο βάθος, εγκλωβίζοντας ψάρια από τα βράγχιά τους όταν εισέρχονται σε αυτά. Τα παρασυρόμενα δίχτυα μπορεί να είναι προσδεδεμένα στο σκάφος ή να αφήνονται να παρασυρθούν ελεύθερα και να ανακτώνται αργότερα.

Το σταθερό παραγάδι αποτελείται από μια κύρια πετονιά με αγκίστρια στις διακλαδώσεις της («παράμαλλα») τοποθετημένα σε τακτά διαστήματα. Μπορεί να ποντίζεται κοντά στον πυθμένα ή, πιο σπάνια, σε μέσο βάθος ή κοντά στην επιφάνεια. Το μήκος του μπορεί να κυμαίνεται από μερικές εκατοντάδες μέτρα στην παράκτια αλιεία έως άνω των 50 χιλιομέτρων στην περίπτωση της μηχανικής αλιείας μεγάλης κλίμακας. Στην περίπτωση των παρασυρόμενων παραγαδιών, η κύρια πετονιά διατηρείται κοντά στην επιφάνεια ή σε συγκεκριμένο βάθος με τη χρήση πλωτήρων τοποθετημένων σε τακτά διαστήματα.

Παράρτημα II — Επιλεγμένες ΠΘΠ

Θαλάσσιες υποπεριφέρειες: Βισκαϊκός Κόλπος και ιβηρικές ακτές (BIC), Μακαρονησία (MAC), Δυτική Μεσόγειος (WM).
Έτος: Έτος πρότασης ως τόπου κοινοτικής σημασίας

ΙΣΠΑΝΙΑ

ΓΑΛΛΙΑ

ΙΤΑΛΙΑ

ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ

Aκρωνύμια και συντομογραφίες

ΑΟΖ: Αποκλειστική οικονομική ζώνη

ΓΕΑΜ: Γενική επιτροπή αλιείας για τη Μεσόγειο

ΔΣΕΘ: Διεθνές Συμβούλιο για την Εξερεύνηση των Θαλασσών

ΕΕ: Ευρωπαϊκή Ένωση

ΕΟΠ: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος

ΕΤΘΑ: Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας

ΕΤΟΕΑ: Επιστημονική, τεχνική και οικονομική επιτροπή αλιείας

ΚΑΠ: Κοινή αλιευτική πολιτική

ΚΠΚ: Καλή περιβαλλοντική κατάσταση

ΜΒΑ: Μέγιστη βιώσιμη απόδοση

ΟΗΕ: Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών

ΟΠΘΣ: Οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική

ΠΘΠ: Προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή

ΠΟΔΑ: Περιφερειακές οργανώσεις διαχείρισης της αλιείας

ΠΣΘ: Περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα

ΣΛΕΕ: Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

FAO: Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών

IUCN: Διεθνής ένωση για τη διατήρηση της φύσης

NEAFC: Επιτροπή Αλιείας του Βορειοανατολικού Ατλαντικού

Γλωσσάριο

Αλιευτική προσπάθεια: Μέτρο της αλιευτικής δραστηριότητας που λαμβάνει υπόψη την αλιευτική ικανότητα ενός σκάφους ή στόλου και τον αριθμό των ημερών αλιείας.

Αποκλειστική οικονομική ζώνη (ΑΟΖ): Θαλάσσια ζώνη που εκτείνεται ακριβώς μετά τα χωρικά ύδατα μιας παράκτιας χώρας, στην οποία η εν λόγω χώρα έχει ορισμένα δικαιώματα και υποχρεώσεις δυνάμει της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Ασφαλή βιολογικά όρια: Σύνολο παραμέτρων, λιγότερο περιοριστικών από τη ΜΒΑ, οι οποίες, εφόσον τηρηθούν στο πλαίσιο της διαχείρισης ενός ιχθυαποθέματος, μπορούν να διασφαλίσουν χαμηλή πιθανότητα κατάρρευσής του.

Βενθοπελαγικά είδη ιχθύων: Είδος ή ομάδα ιχθύων που ζει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του/της στον πυθμένα της θάλασσας ή κοντά σε αυτόν.

Βιολογικό απόθεμα: Ομάδα ατόμων που ανήκουν σε ένα είδος σε συγκεκριμένη ζώνη.

Βιομάζα αποθέματος: Το συνδυασμένο βάρος όλων των ιχθύων ενός αποθέματος με ικανότητα αναπαραγωγής.

Καθεστώς αλιευτικής προσπάθειας: Μια προσέγγιση για τη διαχείριση των ιχθυαποθεμάτων που βασίζεται στην επιβολή ορίων στην αλιευτική προσπάθεια.

Καθεστώς Εισόδου/Εξόδου: Νομικό πλαίσιο για τη διαχείριση του μεγέθους του αλιευτικού στόλου της ΕΕ σύμφωνα με καθορισμένα ανώτατα όρια, μεταξύ άλλων διασφαλίζοντας ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να προσθέτουν νέα σκάφη χωρίς να λαμβάνουν υπόψη την αποσυρθείσα αλιευτική ικανότητα.

Μέγιστη βιώσιμη απόδοση (ΜΒΑ): Η μέγιστη ποσότητα ιχθύων που μπορούν να αλιεύονται συνεχώς υπό τις υφιστάμενες συνθήκες χωρίς να εξαντλούνται τα αποθέματα.

Οικοσυστημική προσέγγιση της διαχείρισης της αλιείας: Πρόκειται για μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που λαμβάνει υπόψη το οικοσύστημα συνολικά. Επιδίωξή της είναι η διατήρηση των οικοσυστημάτων υγιών, καθαρών, μη τοξικών, παραγωγικών και ανθεκτικών, προκειμένου να διασφαλίζεται ότι τα οφέλη από τους έμβιους θαλάσσιους πόρους είναι σημαντικά και ότι οι επιπτώσεις των αλιευτικών δραστηριοτήτων στα θαλάσσια οικοσυστήματα είναι μικρές και δεν επηρεάζουν αρνητικά το μέλλον τους.

Πελαγικά είδη: Θαλάσσια είδη που περνούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου ζωής τους στην ανοικτή θάλασσα και σε απόσταση από τον θαλάσσιο βυθό.

Περιφερειακές οργανώσεις διαχείρισης αλιείας (ΠΟΔΑ): Διεθνείς οργανισμοί που συγκροτούνται από χώρες με αλιευτικά συμφέροντα σε μια περιοχή. Άλλες ΠΟΔΑ διαχειρίζονται άκρως μεταναστευτικά είδη (όπως η Διεθνής Επιτροπή για τη Διατήρηση των Θυννοειδών του Ατλαντικού) και άλλες ιχθυαποθέματα σε μια δεδομένη γεωγραφική περιοχή (όπως η NEAFC).

Περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα (ΠΣΘ): Δομές συνεργασίας για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος στις οποίες συμμετέχουν κράτη μέλη και γειτονικές χώρες που μοιράζονται θαλάσσια ύδατα. Οι τέσσερις ευρωπαϊκές ΠΣΘ είναι η OSPAR (η σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος του βορειοανατολικού Ατλαντικού), η HELCOM (η σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος στην περιοχή της Βαλτικής), η σύμβαση της Βαρκελώνης (η σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των παρακτίων περιοχών της Μεσογείου), και η σύμβαση του Βουκουρεστίου (η σύμβαση για την προστασία του Ευξείνου Πόντου από τη ρύπανση).

Προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή (ΠΘΠ): Θαλάσσια περιοχή που ορίζεται με νόμο ή με άλλο τρόπο ως ζώνη για την προστασία και τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, των φυσικών πόρων και των μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς.

Σύμβαση για τη βιολογική ποικιλότητα: Πολυμερής συνθήκη που συνήφθη το 1992 υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, τη βιώσιμη χρήση των συνιστωσών της και τον δίκαιο και ισότιμο καταμερισμό των οφελών που απορρέουν από τη χρήση γενετικών πόρων.

Σύμβαση για τη διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης (Σύμβαση της Βέρνης): Πολυμερής συνθήκη που συνήφθη το 1979, υπό την αιγίδα του Συμβουλίου της Ευρώπης, για τη διατήρηση των ειδών άγριας χλωρίδας και πανίδας και των οικοτόπων τους, ιδίως των απειλούμενων ή ευάλωτων.

Σύμβαση για τη διατήρηση των αποδημητικών ειδών της άγριας πανίδας (Σύμβαση της Βόννης): Πολυμερής συνθήκη που συνήφθη το 1979, υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, για τη διατήρηση των αποδημητικών ειδών σε όλο το φάσμα των περιοχών στις οποίες κατοικούν.

Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας: Πολυμερής συνθήκη που συνήφθη το 1982 υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, η οποία καθορίζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των εθνών όσον αφορά τη χρήση των θαλασσών και των ωκεανών του πλανήτη και περιλαμβάνει κατευθυντήριες γραμμές για το περιβάλλον και τη διαχείριση των θαλάσσιων φυσικών πόρων.

Συνολικά επιτρεπόμενα αλιεύματα (TAC): Ο μέγιστος όγκος που μπορεί να αλιευθεί από ένα απόθεμα ιχθύων ετησίως στο πλαίσιο της κοινής αλιευτικής πολιτικής.

Interreg: Σύνολο προγραμμάτων που χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και στηρίζουν τη διασυνοριακή συνεργασία μέσω χρηματοδότησης έργων. Στόχος είναι να συμβάλει στην από κοινού αντιμετώπιση κοινών προκλήσεων και στην εξεύρεση κοινών λύσεων σε διάφορους τομείς, συμπεριλαμβανομένου του περιβάλλοντος.

LIFE: Από το 1992, αποτελεί το χρηματοδοτικό μέσο της ΕΕ για το περιβάλλον και τη δράση για το κλίμα.

LIFE: Από το 2014, αποτελεί το χρηματοδοτικό μέσο της ΕΕ για τη θαλάσσια και αλιευτική πολιτική.

Κλιμάκιο ελέγχου

Οι ειδικές εκθέσεις του ΕΕΣ παρουσιάζουν τα αποτελέσματα των ελέγχων που αυτό διενεργεί επί των πολιτικών και προγραμμάτων της ΕΕ ή επί διαχειριστικών θεμάτων που αφορούν συγκεκριμένους τομείς του προϋπολογισμού. Το ΕΕΣ επιλέγει και σχεδιάζει τα εν λόγω ελεγκτικά έργα κατά τρόπον ώστε αυτά να αποφέρουν τον μέγιστο αντίκτυπο, λαμβανομένων υπόψη των κινδύνων για τις επιδόσεις ή για τη συμμόρφωση, του επιπέδου των σχετικών εσόδων ή δαπανών, των επικείμενων εξελίξεων και του πολιτικού και δημόσιου συμφέροντος.

Ο εν προκειμένω έλεγχος επιδόσεων διενεργήθηκε από το Τμήμα Ελέγχου I που ειδικεύεται στη βιώσιμη χρήση των φυσικών πόρων και του οποίου προεδρεύει ο Samo Jereb, Μέλος του ΕΕΣ. Επικεφαλής του ελέγχου ήταν ο João Figueiredo, Μέλος του ΕΕΣ, συνεπικουρούμενος από τον Colm Friel, ανώτερο διοικητικό στέλεχος, και τις Michela Lanzutti και Antonella Stasia, ελέγκτριες. Γλωσσική υποστήριξη παρείχε ο Michael Pyper και γραφιστική υποστήριξη η Marika Meisenzahl.

Παραπομπές

¹ Άρθρα 7 και 11 ΣΛΕΕ.

² Άρθρο 3 ΣΛΕΕ: «1. Η Ένωση έχει αποκλειστική αρμοδιότητα στους ακόλουθους τομείς: (…) διατήρηση των βιολογικών πόρων της θάλασσας στο πλαίσιο της κοινής αλιευτικής πολιτικής».

³ Άρθρο 4 ΣΛΕΕ. «2. Οι συντρέχουσες αρμοδιότητες της Ένωσης και των κρατών μελών αφορούν τους εξής κύριους τομείς: (…) ε) περιβάλλον».

⁴ Οδηγία 2008/56/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Ιουνίου 2008, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στο πεδίο της πολιτικής για το θαλάσσιο περιβάλλον (οδηγία πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική), ΕΕ L 164 της 25.6.2008.

⁵ Αντιστοίχως, η οδηγία 2009/147/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών και η οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας.

⁶ EΟΠ, State of Europe’s Seas (Κατάσταση των θαλασσών της Ευρώπης), 2015.

⁷ Έκθεση του ΕΟΠ αριθ. 17/2019: «Marine messages II, Navigating the course towards clean, healthy and productive seas through implementation of an ecosystem‑based approach», 2020.

⁸ Έκθεση του ΕΟΠ 17/2019: «Marine messages II», γράφημα 4.1.

⁹ IPBES 2019:«Global assessment report on biodiversity and ecosystem services».

¹⁰ Βλέπε τη μελέτη του FAO: «Ecosystem Effects of Fishing in the Mediterranean: An Analysis of the Major Threats of Fishing Gear and Practices to Biodiversity and Marine Habits», 2004.

¹¹ IUCN: «European Red List of Marine Fishes», 2015.

¹² Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1380/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με την Κοινή Αλιευτική Πολιτική, ΕΕ L 354 της 28.12.2013. Ο κανονισμός αυτός αποτελεί τη βασική πράξη της πολιτικής που συμπληρώνεται από πολλές άλλες νομοθετικές πράξεις. Για λόγους απλούστευσης, στην παρούσα έκθεση ο εν λόγω κανονισμός θα αναφέρεται ως «κανονισμός για την ΚΑΠ».

¹³ Άρθρο 2 του κανονισμού για την ΚΑΠ.

¹⁴ Άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού για την ΚΑΠ.

¹⁵ EΟΠ, «Status of marine fish and shellfish stocks in European seas», 2019.

¹⁶ Άρθρο 5 του κανονισμού για την ΚΑΠ.

¹⁷ Όσον αφορά τις αλιευτικές δυνατότητες το 2020, βλέπε τον κανονισμό (ΕΕ) 2020/123 του Συμβουλίου, της 27ης Ιανουαρίου 2020, σχετικά με τον καθορισμό για το 2020 για ορισμένα αποθέματα ιχθύων και ομάδες αποθεμάτων ιχθύων, των αλιευτικών δυνατοτήτων στα ενωσιακά ύδατα και για τα ενωσιακά αλιευτικά σκάφη, σε ορισμένα μη ενωσιακά ύδατα, ΕΕ L 25 της 30.1.2020.

¹⁸ Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1967/2006 του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με μέτρα διαχείρισης για τη βιώσιμη εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων στη Μεσόγειο Θάλασσα, ΕΕ L 409 της 30.12.2006.

¹⁹ Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1343/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σχετικά με ορισμένες διατάξεις περί αλιείας στην περιοχή της συμφωνίας της ΓΕΑΜ (Γενική Επιτροπή Αλιείας για τη Μεσόγειο), ΕΕ L 347 της 30.12.2011.

²⁰ Άρθρο 2 της ΓΕΑΜ: «Σκοπός της συμφωνίας είναι να διασφαλίσει τη διατήρηση και βιώσιμη χρήση, σε βιολογικό, κοινωνικό, οικονομικό και περιβαλλοντικό επίπεδο, των έμβιων θαλάσσιων πόρων, (…) στην περιοχή εφαρμογής.»

²¹ Υπουργική σύνοδος για τη βιωσιμότητα της αλιείας στη Μεσόγειο του 2017, υπουργική διακήρυξη «MedFish4Ever». Η Αίγυπτος δεν υπέγραψε τη διακήρυξη αυτή.

²² COM(2007) 575 τελικό της 10ης Οκτωβρίου 2007: Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών με τίτλο «Μια ολοκληρωμένη θαλάσσια πολιτική για την Ευρωπαϊκή Ένωση».

²³ Άρθρο 1 της ΟΠΘΣ.

²⁴ COM(2018) 562 τελικό της 31ης Ιουλίου 2018: Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για την αξιολόγηση των προγραμμάτων μέτρων των κρατών μελών δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική.

²⁵ COM(2018) 562 τελικό της 31ης Ιουλίου 2018: Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για την αξιολόγηση των προγραμμάτων μέτρων των κρατών μελών δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική.

²⁶ COM(2020) 259 final της 25ης Ιουνίου 2020: Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική.

²⁷ COM(2011) 244 της 3ης Μαΐου 2011: Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή Περιφερειών με τίτλο «Η ασφάλεια ζωής μας, το φυσικό μας κεφάλαιο: στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2020».

²⁸ COM(2015) 478 final της 2ας Οκτωβρίου 2015: Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο «Ενδιάμεση επανεξέταση της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα έως το 2020».

²⁹ Οδηγία 2014/89/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Ιουλίου 2014, περί θεσπίσεως πλαισίου για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό.

³⁰ COM(2015) 481 final της 1ης Οκτωβρίου 2015: Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με την πρόοδο που έχει σημειωθεί όσον αφορά τη θέσπιση προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών (σύμφωνα με το άρθρο 21 της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική 2008/56/ΕΚ).

³¹ Άρθρο 13, παράγραφος 4.

³² EΟΠ, «Marine Protected Areas: Designed to conserve Europe's marine life, marine protected areas are a globally recognised tool for managing and enhancing our marine ecosystems», 2018.

³³ «Marine Protected Areas Economics, Management and Effective Policy Mixes» https://www.oecd.org/environment/resources/Marine-Protected-Areas-Policy-Highlights.pdf.

³⁴ WWF, «Protecting Our Ocean - Europe’s Challenges to Meet the 2020 Deadlines», 2019.

³⁵ EΟΠ, «Marine messages II» πλαίσιο 3.2, 2020.

³⁶ Dureuil et al.: «Elevated trawling inside protected areas undermines conservation outcomes in a global fishing hot spot», Science, τόμος 362, τεύχος 6421, σ. 1403‑1407, 2018.

³⁷ EΟΠ, «EU reaches the Aichi target of protecting ten percent of Europe's seas», 2018.

³⁸ EΟΠ, «Marine Protected Areas», 2018.

³⁹ COM(2020) 380 final της 20ής Μαΐου 2020: Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών, Στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030– Επαναφορά της φύσης στη ζωή μας.

⁴⁰ Βλέπε COM(2019) 274 final της 7ης Ιουνίου 2019: Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί όσον αφορά την κοινή αλιευτική πολιτική και τη διαβούλευση για τις αλιευτικές δυνατότητες το 2020.

⁴¹ Βλέπε https://ec.europa.eu/fisheries/cfp/fishing_rules_el.

⁴² EΟΠ, «Marine messages II» πλαίσιο 3.2, 2020.

⁴³ COM(2018) 368 final της 30ής Μαΐου 2018: Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1224/2009 του Συμβουλίου, καθώς και για την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 768/2005, (ΕΚ) αριθ. 1967/2006 και (ΕΚ) αριθ. 1005/2008 του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΕ) 2016/1139 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου όσον αφορά τον έλεγχο της αλιείας.

⁴⁴ IUCN: «European Red List of Marine Fishes», 2015.

⁴⁵ Άρθρο 19 της οδηγίας για τους οικοτόπους και άρθρα 15 και 16 της οδηγίας για τα πτηνά.

⁴⁶ Έκθεση του ΕΟΠ 3/2015: «Marine protected areas in Europe's seas».

⁴⁷ Άρθρο 3 του κανονισμού για τη Μεσόγειο.

⁴⁸ Κανονισμός (ΕΕ) 2019/1241 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019, σχετικά με τη διατήρηση αλιευτικών πόρων και την προστασία θαλάσσιων οικοσυστημάτων μέσω τεχνικών μέτρων, ΕΕ L 198 της 25.7.2019.

⁴⁹ COM(2009) 40 final της 5ης Φεβρουαρίου 2009: Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο περί σχεδίου δράσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για τη διατήρηση και τη διαχείριση των καρχαριών.

⁵⁰ ΕΤΟΕΑ 19‑17.

⁵¹ Κανονισμός 1185/2003 του Συμβουλίου (όπως τροποποιήθηκε), της 23ης Ιουνίου 2003, σχετικά με την αφαίρεση πτερυγίων καρχαρία επί του σκάφους, ΕΕ L 167 της 4.7.2003.

⁵² Άρθρα 2 και 3 του κανονισμού για την ΚΑΠ.

⁵³ EΟΠ, «Marine messages II», 2020, σ. 11.

⁵⁴ EΟΠ, «Marine messages II», 2020, σ. 25.

⁵⁵ Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, βλέπε σ. 9.

⁵⁶ ΕΤΟΕΑ: Παρακολούθηση των επιδόσεων της κοινής αλιευτικής πολιτικής (STECF-Adhoc-19‑01). Πρόκειται για έκθεση που υπέβαλε ομάδα εμπειρογνωμόνων στην ΕΤΟΕΑ τον Μάρτιο του 2019. Τα αναλυθέντα δεδομένα καλύπτουν τα έτη έως το 2017. Βλέπε σ. 7, 11.

⁵⁷ ΕΤΟΕΑ 19‑01, σ. 11.

⁵⁸ Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που συνοδεύει την ανακοίνωση COM(2019) 274 final, βλέπε σ. 7.

⁵⁹ STECF-ADhoc-19‑01.

⁶⁰ COM(2019) 274 final της 7ης Ιουνίου 2016.

⁶¹ EΟΠ, «Marine messages II», 2020, σ. 17.

⁶² Βλέπε εκθέσεις της ΕΤΟΕΑ: PLEN 17‑02, PLEN 18‑01, STECF 18‑09 και STECF 18‑13.

⁶³ ΕΤΟΕΑ:«The 2018 Annual economic report on the EU fishing fleets» (STECF 18‑07), σ. 163.

⁶⁴ Βλέπε προοίμιο (αιτιολογική σκέψη 21) και άρθρο 59 του κανoνισμoύ (ΕΚ) αριθ. 1224/2009 του Συμβουλίου.

⁶⁵ Βλέπε STECF 17‑02.

⁶⁶ Βλέπε STECF PLEN 17‑02.

⁶⁷ Βλέπε STECF PLEN 19‑01.

⁶⁸ Βλέπε προοίμιο (αιτιολογική σκέψη 18) και άρθρα 5 και 6 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1967/2006 του Συμβουλίου.

⁶⁹ Κανονισμός (ΕΕ) 2019/1022, που εγκρίθηκε στις 20 Ιουνίου 2019.

⁷⁰ Άρθρα 17 και 6.

⁷¹ Κανονισμός (ΕΕ) 2019/1241.

⁷² Βλέπε άρθρο 3, στοιχείο δ).

⁷³ Βλέπε, παραδείγματος χάριν, άρθρα 10, παράγραφος 4, 12, παράγραφος 2, 15, παράγραφος 2, 23, παράγραφοι 1 και 5, 27, παράγραφος 7, και 31, παράγραφος 4.

⁷⁴ Κανονισμός 1967/2006.

⁷⁵ Κανονισμός 1343/2011.

⁷⁶ COM(2007) 604 τελικό της 17ης Οκτωβρίου 2007: Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στο Συμβούλιο, στην Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών με τίτλο «Καταστρεπτικές αλιευτικές πρακτικές στην ανοικτή θάλασσα και προστασία των ευπαθών οικοσυστημάτων βαθέων υδάτων».

⁷⁷ STECF PLEN 17‑02.

⁷⁸ COM(2017) 192 final της 24ης Απριλίου 2017: Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο με τίτλο «Εφαρμογή και αξιολόγηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1224/2009 περί θεσπίσεως ενωσιακού συστήματος ελέγχου της τήρησης των κανόνων της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής, όπως απαιτείται βάσει του άρθρου 118».

⁷⁹ COM(2018) 368 final της 30ής Μαΐου 2018.

⁸⁰ Πηγή: Βάση δεδομένων της ΓΕΑΜ.

⁸¹ Βλέπε σημείο 5, στοιχείο δ), του άρθρου 2 του κανονισμού για την ΚΑΠ.

⁸² Άρθρο 23 του κανονισμού για την ΚΑΠ.

⁸³ Βλέπε άρθρο 23, παράγραφος 2, του κανονισμού για την ΚΑΠ.

⁸⁴ Άρθρο 2, παράγραφος 3, του κανονισμού για την ΚΑΠ.

⁸⁵ Βλέπε άρθρο 11 του κανονισμού του ΕΤΘΑ [κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 508/2014].

⁸⁶ Προοίμιο (αιτιολογική σκέψη 10) του κανονισμού για το ΕΤΘΑ.

⁸⁷ Άρθρο 6 του κανονισμού για το ΕΤΘΑ.

⁸⁸ Άρθρα 37 έως 40 του κανονισμού για το ΕΤΘΑ: «Στήριξη για τη διαμόρφωση και την εφαρμογή μέτρων διατήρησης και περιφερειακή συνεργασία», «Μείωση των επιπτώσεων της αλιείας στο θαλάσσιο περιβάλλον και προσαρμογή της αλιείας στην προστασία των ειδών», «Καινοτομία που συνδέεται με τη διατήρηση των έμβιων υδάτινων πόρων», «Προστασία και αποκατάσταση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας και των οικοσυστημάτων και καθεστώτα αντιστάθμισης στο πλαίσιο των βιώσιμων αλιευτικών δραστηριοτήτων».

⁸⁹ «EMFF use for the protection of sensitive species», τελική έκθεση, Μάρτιος 2020.

⁹⁰ EΟΠ, «Marine messages II», 2020, σ. 53.

⁹¹ Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, ειδική έκθεση 12/2011 με τίτλο «Συνέβαλαν τα μέτρα της ΕΕ στην προσαρμογή της ικανότητας των αλιευτικών στόλων στις διαθέσιμες αλιευτικές δυνατότητες;».

⁹² Άρθρο 5 του κανονισμού για το ΕΤΘΑ.

⁹³ Άρθρο 5 του κανονισμού για το ΕΤΘΑ.

⁹⁴ Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και την κατάργηση του κανονισμού 508/2014. COM(2018) 390 τελικό της 12.6.2018, άρθρα 13 και 16.

⁹⁵ Συμπεράσματα του Συμβουλίου σχετικά με την πρόταση της Επιτροπής για ένα νέο Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας, του Ιουνίου του 2019.

⁹⁶ Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1293/2013.

⁹⁷ Βάσει πληροφοριών από τον ιστότοπο του FAO.

Χρονογραμμή

Επικοινωνία

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ
12, rue Alcide De Gasperi
1615 Luxembourg
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ

Τηλ:. +352 4398-1
Πληροφορίες: eca.europa.eu/el/Pages/ContactForm.aspx
Ιστότοπος: eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditors

Περισσότερες πληροφορίες για την Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχονται από το διαδίκτυο (https://europa.eu/european-union/index_el).

Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2020

ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ

© Ευρωπαϊκή Ένωση, 2020.

Η πολιτική για την περαιτέρω χρήση εγγράφων του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ) εφαρμόζεται δυνάμει της απόφασης αριθ. 6‑2019 του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου για την πολιτική ανοικτών δεδομένων και την περαιτέρω χρήση εγγράφων.

Με εξαίρεση τις περιπτώσεις όπου ορίζεται διαφορετικά (π.χ. σε χωριστές ανακοινώσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας), το περιεχόμενο του ΕΕΣ που ανήκει στην ΕΕ παραχωρείται βάσει της άδειας Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Αυτό σημαίνει ότι επιτρέπεται η περαιτέρω χρήση, υπό τον όρο ότι αναφέρεται η πηγή και επισημαίνονται οι αλλαγές. Απαγορεύεται η διαστρέβλωση του αρχικού νοήματος ή μηνύματος των εγγράφων από τον περαιτέρω χρήστη. Το ΕΕΣ δεν φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε συνέπεια προερχόμενη από την περαιτέρω χρήση εγγράφων.

Εάν συγκεκριμένο περιεχόμενο αναφέρεται σε ταυτοποιήσιμα φυσικά πρόσωπα, π.χ. φωτογραφίες υπαλλήλων του ΕΕΣ, ή περιλαμβάνει έργα τρίτων, υποχρεούστε να μεριμνήσετε για την απόκτηση των αναγκαίων δικαιωμάτων. Όταν λαμβάνεται έγκριση, η έγκριση αυτή ακυρώνει την ανωτέρω γενική έγκριση και αναφέρει σαφώς τυχόν περιορισμούς στη χρήση.

Για τη χρήση ή την αναπαραγωγή περιεχομένου που δεν ανήκει στην ΕΕ, μπορεί να χρειάζεται να ζητήσετε άδεια απευθείας από τους κατόχους των δικαιωμάτων.

Το λογισμικό ή τα έγγραφα που καλύπτονται από δικαιώματα βιομηχανικής ιδιοκτησίας, όπως τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας, τα εμπορικά σήματα, τα καταχωρισμένα σχέδια, οι λογότυποι και οι επωνυμίες/ονομασίες, εξαιρούνται από την πολιτική του ΕΕΣ για την περαιτέρω χρήση και δεν σας παρέχεται σχετική άδεια.

Η «οικογένεια» των ιστοτόπων των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στον τομέα europa.eu, παρέχει συνδέσμους προς ιστοτόπους τρίτων. Δεδομένου ότι το ΕΕΣ δεν τους ελέγχει, σας συνιστούμε να εξετάζετε τις πολιτικές τους για την προστασία του ιδιωτικού απορρήτου και της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Χρήση του λογοτύπου του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου

Δεν επιτρέπεται η χρήση του λογοτύπου του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου χωρίς την προηγούμενη σύμφωνη γνώμη του οργάνου.

Επικοινωνήστε με την ΕΕ

Αυτοπροσώπως
Σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν εκατοντάδες κέντρα πληροφόρησης Europe Direct. Μπορείτε να βρείτε τη διεύθυνση του πλησιέστερου σε σας κέντρου στον ιστότοπο Europa: https://europa.eu/european-union/contact_el

Τηλεφωνικά ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου
Η Europe Direct είναι μια υπηρεσία που απαντά στις ερωτήσεις σας για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μπορείτε να επικοινωνήσετε με αυτή την υπηρεσία:

• καλώντας ατελώς τον αριθμό 00 800 6 7 8 9 10 11 (ορισμένα δίκτυα τηλεφωνίας ενδέχεται να χρεώνουν τις κλήσεις αυτές),
• καλώντας τον αριθμό +32 22999696 ή
• μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου από τον ιστότοπο Europa: https://europa.eu/european-union/contact_el

Βρείτε πληροφορίες σχετικά με την ΕΕ

Στο διαδίκτυο
Πληροφορίες για την Ευρωπαϊκή Ένωση σε όλες τις επίσημες γλώσσες της ΕΕ είναι διαθέσιμες στον ιστότοπο Europa: https://europa.eu/european-union/index_el

Στις εκδόσεις της ΕΕ
Μπορείτε να καταφορτώσετε ή να παραγγείλετε δωρεάν και επί πληρωμή εκδόσεις της ΕΕ στην ακόλουθη διεύθυνση: https://op.europa.eu/el/publications. Μπορείτε να ζητήσετε πολλαπλά αντίγραφα δωρεάν εκδόσεων επικοινωνώντας με την υπηρεσία Europe Direct ή με το τοπικό σας κέντρο πληροφόρησης (βλ. https://europa.eu/european-union/contact_el).

Στη νομοθεσία της ΕΕ και σε σχετικά έγγραφα
Για πρόσβαση σε νομικές πληροφορίες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του συνόλου της ενωσιακής νομοθεσίας από το 1952 σε όλες τις επίσημες γλώσσες, μεταβείτε στον ιστότοπο EUR-Lex, στην ακόλουθη διεύθυνση: http://eur-lex.europa.eu

Στα δημόσια δεδομένα από την ΕΕ
Η Πύλη Δημόσιων Δεδομένων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (http://data.europa.eu/euodp/el) παρέχει πρόσβαση σε σύνολα δεδομένων από την ΕΕ. Τα δεδομένα μπορούν να καταφορτωθούν και να επαναχρησιμοποιηθούν δωρεάν, τόσο για εμπορικούς όσο και για μη εμπορικούς σκοπούς.