EU-steun aan Marokko: tot dusver beperkte resultaten

Samenvatting

Marokko is een Noord-Afrikaans land met een gestage groei en een stabiel politiek klimaat. Met de associatieovereenkomst die in 1996 werd ondertekend, werd de samenwerking tussen Marokko en de Europese Unie (EU) versterkt. Met de start van het Europees nabuurschapsbeleid (ENB) in 2004 werd Marokko geleidelijk aan een bevoorrechte partner van de EU in termen van politieke en economische samenwerking, evenals op het gebied van handel en technische en ontwikkelingssamenwerking.

We beoordeelden de doeltreffendheid van de EU-begrotingssteun (BS) in Marokko van 2014 tot en met 2018. De EU-BS in Marokko bedroeg gedurende die periode in totaal ongeveer 0,37 % van de totale begrotingsuitgaven van het land. We onderzochten het beheer van de Commissie en de mate waarin de doelstellingen van de EU-begrotingssteun werden verwezenlijkt. Wij controleerden de sectoren gezondheidszorg, sociale bescherming, justitie en de ontwikkeling van de particuliere sector. Tijdens de gecontroleerde periode bedroegen de contracten en betalingen voor alle sectoren die onder de BS vielen in totaal respectievelijk 562 miljoen EUR en 206 miljoen EUR.

Op basis van een passende risicoanalyse en beoordeling van de behoeften was de Commissie van mening dat BS het juiste hulpverleningsinstrument was. Wij concludeerden echter dat de toegevoegde waarde hiervan en het vermogen om hiermee hervormingen te ondersteunen beperkt zijn gebleven vanwege een suboptimale doelgerichtheid, zwakke punten in het ontwerp en ontoereikende monitoring. Daarnaast was de donorcoördinatie tussen de sectoren ongelijk.

Na het arrest van het Gerecht van de EU over de Westelijke Sahara in december 2015 schortte Marokko de politieke dialoog op, van december 2015 tot januari 2019. De Commissie liet deze periode van stilstand onbenut om een duidelijke strategie voor haar betrekkingen met Marokko te ontwikkelen. Hoewel een beleidsdialoog plaatsvond, was deze niet toereikend voor alle sectoren. De Commissie had bovendien geen strategieën voor beleidsdialogen geformaliseerd.

De BS had de hervormingen niet voldoende ondersteund en de vooruitgang ten aanzien van belangrijke uitdagingen was beperkt. Het beheer van de Commissie werd belemmerd door zwakke punten in het ontwerp van de BS-programma's en de indicatoren hiervan. We troffen ook tekortkomingen aan in de monitoringprocedures en de beoordeling van resultaten door de Commissie.

De EU-steun was gericht op transversale kwesties, zoals gendergelijkheid en mensenrechten. Ondanks het feit dat de steun hierop was gericht, kon slechts een beperkte verbetering worden waargenomen in de gecontroleerde periode.

We deden een reeks aanbevelingen aan de Commissie om de EU-benadering en de politieke en beleidsdialoog te versterken, het ontwerp van de indicatoren en procedures voor monitoring te verbeteren, de verificatieprocedures voor uitbetalingen te versterken en de zichtbaarheid van de EU-steun te vergroten.

Inleiding

Een belangrijke partner

Het Koninkrijk Marokko is geografisch gezien het dichtstbijzijnde buurland van de EU in Noord-Afrika (zie figuur 1). Marokko eindigde op de Human Development Index van de Verenigde Naties van 2018 op plaats 123 van 189 landen en de menselijke ontwikkeling in het land wordt derhalve als middelmatig beschouwd. Met een jaarlijks bruto binnenlands product van ongeveer 101 miljard EUR (2018) en ongeveer 35 miljoen inwoners is Marokko de op vier na grootste economie van Afrika en een belangrijke politieke en economische partner van de EU. Omgekeerd is de EU de belangrijkste handelspartner van Marokko en goed voor ongeveer 65 % van zijn uitvoer en 57 % van zijn invoer¹.

Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Regions_of_Morocco

Bron: Eurostat.

Marokko plukt de vruchten van zijn zorgvuldig macro-economisch beheer en de structurele hervormingen die in de afgelopen jaren zijn doorgevoerd. De groei bleef relatief gestaag toenemen en de inflatie is laag. Het externe tekort op de lopende rekening en het begrotingstekort namen in de afgelopen jaren steeds verder af.

Tegen de achtergrond van onrust in de regio in de nasleep van de Arabische lente van 2011 kent Marokko een stabiel politiek klimaat. Met zijn nieuwe grondwet, die in juli 2011 werd aangenomen, zette Marokko belangrijke stappen op weg naar politieke modernisering en een open economie.

Bij deze grondwettelijke hervorming werd het belang van grondrechten en gendergelijkheid benadrukt. De nationale wetgeving is echter nog niet volledig in overeenstemming met de mensenrechtenverdragen van de Verenigde Naties. Het mensenrechtencomité van de Verenigde Naties adviseerde bijvoorbeeld de doodstraf af te schaffen, geweld tegen vrouwen te bestrijden, de gendergelijkheid te vergroten, de bescherming van de rechten van het kind te verbeteren, het Statuut van Rome inzake de oprichting van het Internationaal Strafhof te ratificeren en een einde te maken aan de criminalisering van homoseksuelen. Marokko wees de meeste aanbevelingen in verband met de rechten van vrouwen af².

De betrekkingen tussen de EU en Marokko zijn stabiel sinds de ondertekening van de eerste handelsovereenkomst in 1969. Het partnerschap heeft zich in de loop der jaren ontwikkeld en is rijper geworden (zie bijlage I), wat resulteerde in de ondertekening van een algemene associatieovereenkomst in 1996³. Deze associatieovereenkomst, die in 2000 in werking trad, vormt de juridische basis voor de betrekkingen tussen de EU en Marokko. Sinds de start van het Europees nabuurschapsbeleid in 2004 is Marokko geleidelijk aan een bevoorrechte partner van de EU geworden op het gebied van politieke en economische samenwerking, evenals op het gebied van handel en technische en ontwikkelingssamenwerking.

In het kader van het Euro-Mediterrane partnerschap kreeg de associatieovereenkomst een andere wending toen Marokko in 2008 een geavanceerde status⁴ kreeg, waarmee de speciale aard van zijn betrekkingen met de EU werd benadrukt. Dit bood een kader voor samenwerking op hoog politiek niveau om de Marokkaanse wetgeving verder in overeenstemming te brengen met de EU-wetgeving en de Marokkaanse economie geleidelijk te integreren in de interne markt van de EU.

Een belangrijke ontvanger van ENI-middelen

Marokko ontvangt meer EU-ontwikkelingssteun dan enig ander Noord-Afrikaans land, met uitzondering van Tunesië, en is een van de voornaamste begunstigden van internationale ontwikkelingssteun. De EU is de grootste donor en verstrekt 25,2 % van de officiële ontwikkelingshulp (zie figuur 2).

Bron: Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling.

Naast de officiële ontwikkelingshulp zijn nog andere actoren op het gebied van ontwikkeling actief in Marokko. Uit de officiële cijfers van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling blijkt bijvoorbeeld dat de Wereldbankgroep en de Afrikaanse Ontwikkelingsbank (AfDB) belangrijke donoren zijn in de sectoren infrastructuurprojecten en goed bestuur, gezondheidszorg en sociale bescherming.

Het Europees nabuurschapsinstrument (ENI) is het belangrijkste financiële instrument ter ondersteuning van de samenwerking van de Commissie met Marokko. De Commissie programmeert de bilaterale EU-steun voor perioden van zeven jaar. Het vastgelegde totaalbedrag nam af van 1 431 miljoen EUR voor de periode 2007‑2013 tot 1 399 miljoen EUR voor de periode 2014‑2020 (zie figuur 3). De belangrijkste prioritaire sectoren als vermeld in het integraal steunkader (SSF) voor de periode 2014‑2017 waren een eerlijke toegang tot sociale basisdiensten, steun voor democratisch bestuur, de rechtsstaat en mobiliteit, banen, en duurzame en inclusieve groei.

Bron: Europese Commissie.

Marokko is een van de grootste begunstigden van bilaterale ENI-programma's in Noord-Afrika. Van 2014 tot en met 2018 resulteerde de toewijzing voor BS (zie tekstvak 1) in overeenkomsten met een totale waarde van 562 miljoen EUR en betalingen van in totaal bijna 206 miljoen EUR (zie bijlage II). BS is gemiddeld goed voor 75 % van de jaarlijkse uitgaven van de EU voor Marokko. Marokko ontvangt ook aanvullende financiering in het kader van verschillende thematische programma's en instrumenten (zie bijlage III) en er wordt ook EU-steun verstrekt via financiële instellingen en trustfondsen.

De EU-delegatie in Rabat en het directoraat-generaal Nabuurschapsbeleid en Uitbreidingsonderhandelingen beheren de programma's en voeren deze uit. De Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) en het EU-delegatiehoofd zijn verantwoordelijk voor de politieke dialoog.

Bilaterale betrekkingen op de proef gesteld

Tussen de EU en Marokko was lang sprake van goede betrekkingen. Het partnerschap EU-Marokko is echter gespannen sinds 2015, toen het Gerecht van de EU de eerste reeks uitspraken deed met de strekking dat de Westelijke Sahara geen deel van Marokko was. Dit betekende dat de Westelijke Sahara geen deel uitmaakte van de overeenkomst inzake visserij en landbouw tussen de EU en Marokko en niet kon profiteren van dezelfde tariefpreferenties. De kwestie Westelijke Sahara (zie tekstvak 2) leidde ertoe dat het partnerschap tussen de EU en Marokko onder druk kwam te staan en Marokko schortte de politieke dialoog op.

De politieke dialoog wordt gevoerd op het niveau van de EDEO, het EU-delegatiehoofd en het Marokkaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken. De beleidsdialoog wordt gevoerd op sectoraal niveau, tussen het personeel van de EU-delegatie en de Marokkaanse autoriteiten. In figuur 4 wordt het verschil uitgelegd tussen een politieke dialoog en een beleidsdialoog.

Reikwijdte en aanpak van de controle

In het kader van deze controle werd de doeltreffendheid van de EU-BS aan Marokko voor de periode 2014‑2018 beoordeeld. Wij stelden de volgende vragen:

• Hebben de Commissie en de EDEO een gepaste keuze gemaakt wat betreft de prioritaire sectoren en ontwierpen zij de programma's naar behoren?
• Heeft de Commissie de EU-steun in Marokko op passende wijze uitgevoerd?
• Werden de doelstellingen van de EU-steun aan Marokko behaald?

De controle had betrekking op de periode vanaf het officiële besluit tot instelling van het Europees nabuurschapsinstrument (1 januari 2014) tot eind 2018. De controle besloeg deze periode, omdat een externe evaluatie van de BS aan Marokko al was uitgevoerd voor de periode 2005‑2012 (gepubliceerd in 2014). Bovendien komt deze periode overeen met de ENI-programmeringsperiode. De gecontracteerde en uitbetaalde bedragen voor deze periode zijn materieel. Daarnaast heeft de Commissie nog geen landevaluatie uitgevoerd die betrekking heeft op de steun aan Marokko.

De controle werd tussen september 2018 en februari 2019 uitgevoerd en had betrekking op gezondheidszorg, sociale bescherming, justitie en de ontwikkeling van de particuliere sector (PACC: “programme d’appui à la croissance verte et la compétitivité au Maroc”). Het grootste deel van de ENI-uitgaven in Marokko tussen 2014 en 2018 werd gedaan in deze sectoren (zie bijlage II)⁹. Naast de BS-programma's in deze vier sectoren evalueerden we de tien projecten die verband hielden met de desbetreffende financieringsbesluiten (zie bijlage IV). We onderzochten of gendergelijkheid en mensenrechten in deze BS-programma's werden behandeld als transversale kwesties. In bijlage V worden de doelstellingen van de gecontroleerde BS-programma's samengevat en in bijlage VII is een beoordeling per sector opgenomen.

Onze controlewerkzaamheden omvatten een controle op stukken, gesprekken met personeel van het hoofdkantoor van de Commissie en de EDEO en een bezoek ter plaatse. Het bezoek stelde ons in staat aanvullende informatie te verzamelen en gesprekken te voeren met vertegenwoordigers van de nationale autoriteiten en personeel van de EU-delegatie en vertegenwoordigingen van de EU-lidstaten (Spanje en Frankrijk) in Marokko. We spraken ook met internationale organisaties en andere donoren, zoals de Wereldbankgroep, de AfDB, Unicef en de Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit. Daarnaast brachten we een bezoek aan begunstigden, waaronder een detentiecentrum voor meisjes, een centrum voor sociale bescherming en particuliere bedrijven die investeringssubsidies hadden ontvangen.

Als een van de grootste begunstigden van externe steun van de EU is Marokko een strategische partner op belangrijke beleidsgebieden. De Commissie kan profijt trekken van de conclusies en aanbevelingen van dit verslag door hier rekening mee te houden tijdens de volgende programmeringsperiode (vanaf 2021). De relevantie en mogelijke impact van dit verslag zijn derhalve groot.

Opmerkingen

De doelgerichtheid en het ontwerp van de steun waren niet optimaal

De begrotingssteun was te breed verspreid om optimale resultaten te boeken

We beoordeelden de vraag of de Commissie en de EDEO op consistente wijze sectoren voor BS hadden geprioriteerd op basis van de belangrijkste behoeften van Marokko. We gingen na of een passende beoordeling van de behoeften was uitgevoerd. Ook onderzochten we of de Commissie haar aanpak naar behoren had gecoördineerd met andere donoren die actief zijn in Marokko.

De begrotingssteun was gebaseerd op een passende beoordeling van risico's en behoeften

De Commissie was van mening dat BS het geschiktste instrument was voor het ondersteunen van de uitvoering van nationale en sectorale hervormingen. De Commissie voert een jaarlijkse risicoanalyse uit voor de volgende categorieën: politiek bestuur, macro-economische stabiliteit, ontwikkeling, beheer van de overheidsfinanciën en corruptie/fraude. In de ontwerpfase werd duidelijk voldaan aan de subsidiabiliteitscriteria, en de situatie ten aanzien van de fundamentele waarden werd niet als zeer risicovol beschouwd. Het risiconiveau voor Marokko werd als gemiddeld ingeschat.

Volgens de risicoanalyse van de Commissie had een van de belangrijkste restrisico's echter betrekking op corruptie. Vanwege het ontbreken van een corruptiebestrijdingsdienst kon de Commissie corruptie niet langs deze weg aanpakken. Dit betekende dat de Commissie dit door middel van sommige van haar BS-programma's moest doen. De digitalisering van de procedures in het PACC-programma en de maatregelen en indicatoren in de BS-programma's voor gezondheidszorg en sociale bescherming dragen bijvoorbeeld bij tot het beperken van corruptie. In het programma voor justitie omvat de organieke wet maatregelen die op de beperking van corruptie zijn gericht. Enkele hiervan, zoals de ethische gedragscode voor rechters, waren echter nog niet vastgesteld.

De landenverslagen van het Internationaal Monetair Fonds en de beoordeling inzake overheidsuitgaven en financiële verantwoordingsplicht van 2016 brachten geen grote tekortkomingen aan het licht en waren in overeenstemming met de risicobeoordeling van de Commissie.

De Commissie had in samenwerking met de nationale autoriteiten een gedetailleerde beoordeling van de behoeften uitgevoerd voor de specifieke BS-programma's en tal van belanghebbenden geraadpleegd tijdens de opstelling van het programma. De EU-delegatie sprak ook met organisaties uit het maatschappelijk middenveld. De Marokkaanse rekenkamer (een belangrijke belanghebbende) werd wat betreft de gecontroleerde sectoren echter niet geraadpleegd tijdens de beoordeling van de behoeften.

De BS-programma's vormden een aanvulling op andere EU-steun en de afstemming met bilaterale en thematische programma's was goed. Technische bijstand werd opgenomen in het ontwerp van alle BS-programma's. Het totale aandeel aanvullende samenwerkingsinstrumenten (technische bijstand, twinning enz.) die de BS in Marokko aanvulden, was in de loop der tijd toegenomen van 5 % (2007‑2010) tot 13 % (2011‑2013) en vervolgens tot 16 % (2014‑2016) en nog verder tot 18 % (2017‑2018).

Er was in belangrijke behoeften voorzien, maar de financiering was over veel terreinen verdeeld

Bij de programmering van de bilaterale steun voor Marokko behandelde de Commissie talrijke prioriteitsgebieden. Deze gebieden speelden in op behoeften die vielen onder sectorale strategieën en werden weerspiegeld in zowel het plan van de nationale overheid als het EU-actieplan. De Commissie had in de programmeringsdocumenten duidelijk aangetoond waarom financiering voor deze sectoren nodig was. De prioritaire sectoren bleven hetzelfde voor de perioden 2007‑2013 en 2014‑2020 (zie figuur 5).

De Commissie had de drie prioritaire sectoren te breed gedefinieerd aangezien deze bestonden uit dertien subsectoren¹⁰ waarvan vele als sector op zich konden worden beschouwd. Er was derhalve ruimte om de versnippering van de steun te beperken. Bovendien wordt de potentiële impact van de EU-steun beperkt wanneer deze wordt gericht op te veel sectoren. In de agenda voor verandering¹¹ staat dat de EU zich per partnerland zal richten op maximaal drie sectoren teneinde de impact en het hefboomeffect van haar steun te vergroten.

Het bedrag dat aan elk programma wordt toegewezen, is afhankelijk van een aantal parameters¹². De toegewezen bedragen werden gebaseerd op onderhandelingen die niet werden gedocumenteerd. De Commissie kon daarom niet aantonen dat de bedragen waren toegewezen aan de hand van een transparante methode.

De Commissie ontwikkelde tijdens de opschorting van de politieke dialoog geen duidelijke strategie voor toekomstige betrekkingen met Marokko

Het arrest van het HvJ-EU en de blokkering door de instellingen na de Marokkaanse parlementsverkiezingen hadden een beperkt maar merkbaar effect op de samenwerking (zie tekstvak 2).

Het eerste arrest van het HvJ-EU werd in december 2015 gewezen. Sindsdien vorderen de onderhandelingen in verband met de diepe en brede vrijhandelsovereenkomst, het migratie- en mobiliteitspartnerschap en de samenwerking op het gebied van veiligheid en terrorismebestrijding niet meer.

Het is de bedoeling dat de associatieraad¹³ jaarlijks bijeenkomt om de bilaterale betrekkingen te herzien en de voortgang bij de uitvoering van de associatieovereenkomst te evalueren. Tussen december 2015 en juni 2019 vonden echter geen vergaderingen plaats. Het meest recente beschikbare voortgangsverslag dat werd opgesteld door de EDEO had derhalve betrekking op de activiteiten van 2014. De EU-delegatie bleef echter regelmatig in politieke verslaggeving voorzien.

De geavanceerde status van Marokko werd verlengd tot eind 2018 en een verdere verlenging tot eind 2020 werd overwogen. Daarnaast had Marokko verzocht om een volledige herziening van de bilaterale betrekkingen met de EU en de invoering van een nieuw, op maat gemaakt kader dat verder ging dan de geavanceerde status.

Bij gebrek aan een formele politieke dialoog had de Commissie geen nieuwe prioriteiten en/of uitdagingen aan de orde gesteld om te anticiperen op het verstrijken van de geldigheidstermijn van het SSF. In de afgelopen jaren reageerde de EU-delegatie op basis van het bestaande SSF op verzoeken van de Marokkaanse regering in plaats van gebruik te maken van de politieke impasse om haar operationele prioriteiten ten aanzien van Marokko opnieuw te beoordelen en een duidelijke, toekomstgerichte strategie te ontwikkelen. De Commissie en de lidstaten waren van mening dat de SSF-prioriteiten nog steeds relevant waren en zij verlengden daarom het SSF 2014‑2017 tot 2018. Voor de periode 2019‑2020 zouden geen nieuwe partnerschapsprioriteiten worden vastgesteld. In plaats daarvan zou er eenvoudigweg een kortetermijnkader zijn dat vergelijkbaar is met het huidige SSF en dat kan dienen als rechtsgrondslag voor de programmering voor de periode 2019‑2020.

De Commissie schortte de BS niet op omdat het Financieel Reglement van de EU, de BS-richtsnoeren en de bepalingen van de financieringsovereenkomsten niet voorzien in de opschorting van de BS als er geen politieke dialoog plaatsvindt. Betalingen in verband met de BS liepen door zoals gepland en waren in 2016 en 2017 hoger dan in de twee voorgaande jaren (zie figuur 6).

Bron: Datawarehouse van DEVCO.

De donorcoördinatie was ongelijk

Tijdens de identificatiefase onderzoekt de EU welke andere projecten in een sector lopen en vergadert zij met de technische en financiële partners om vast te stellen welke financiering in de sector wordt verleend of zal worden verleend. De “Groupe Principal des Partenaires” kwam vanaf 2016 elke twee maanden bijeen om sectorale kwesties op strategisch niveau te bespreken. Niet alle donoren in Marokko (zoals China en India) kwamen echter regelmatig bijeen.

In Marokko was in de meeste sectoren een breed scala aan donoren actief. Er was echter sprake van een gebrek aan consistentie tussen de doelstellingen/prioriteiten van de lidstaten en die van de EU. Hoewel het proces van gezamenlijke programmering in 2014 werd ingevoerd, pasten de lidstaten dit pas in 2017 toe, toen overeenstemming was bereikt over de vraag hoe zij dit in drie sectoren (migratie, gendergelijkheid en beroepsonderwijs) zouden uitvoeren. Dit kwam doordat de lidstaten hun eigen zichtbaarheid wilden behouden. Het grote aantal betrokken sectoren en donoren droeg niet bij tot de doeltreffendheid van de steun.

In sommige sectoren waren op doeltreffende wijze regelingen voor donoren vastgesteld, met name in de sector gezondheidszorg, waar doelstellingen en kaders voor prestatiebeoordelingen werden gedeeld. De Commissie was voorzitter van de financiële en technische groep van partners voor gezondheidszorg en sociale bescherming. Voor het PACC bestond geen formele vergadergroep voor donoren, maar was er een coördinatieplatform: het G20-pact met Afrika.

In de justitiële sector vonden tussen 2015 en 2017 geen formele vergaderingen tussen de donoren plaats. Omdat het Ministerie van Justitie sinds 2017 voor de coördinatie van deze sector heeft gezorgd, zijn er slechts een keer per jaar vergaderen georganiseerd met de technische en financiële partners, ondanks het feit dat de partners hadden aangegeven ten minste twee keer per jaar te willen vergaderen om overlappingen te voorkomen. Er was weinig documentatie over deze vergaderingen. De stuurgroep die krachtens de financieringsovereenkomst vereist was om de coördinatie tussen de ministeries en de programmapartners te waarborgen, was niet opgericht.

Er waren zeer weinig gezamenlijke indicatoren voor de gecontroleerde sectoren waaraan zowel de EU als andere donoren steun verleenden. In de sector gezondheidszorg waren 11 van de 18 indicatoren vergelijkbaar met de indicatoren die de Wereldbankgroep gebruikte; in het PACC-programma waren dit er 7 en in het programma voor sociale bescherming was dit er slechts één. Jaarlijkse beoordelingen en evaluaties in de gecontroleerde sectoren werden niet systematisch gedeeld.

Programma's voor begrotingssteun waren niet ontworpen om de impact te optimaliseren

We controleerden of de BS-streefdoelen en -indicatoren gericht waren op het ondersteunen van hervormingen.

Een aantal streefdoelen van de begrotingssteun was niet ambitieus genoeg om hervormingen te ondersteunen

Hoewel de BS-programma's werden afgestemd op de sectorale strategieën van het land, omvatten niet alle strategieën gekwantificeerde streefdoelen voor specifieke doelstellingen of actieplannen. Het was daarom niet altijd mogelijk om de streefdoelen van de BS-programma's te vergelijken met de nationale sectorale streefdoelen. Vanaf 2019 zijn ministeries op grond van de begrotingswet echter verplicht begrotingsprognoses vergezeld te laten gaan van prestatiestreefdoelen die zijn vastgesteld in het licht van hun belangrijkste strategische beleidsdoelstellingen.

De indicatoren met betrekking tot de oprichting van instellingen en het opstellen van wetgeving en nationale plannen waren niet op de uitkomsten gericht.

We constateerden dat 25 van de 86 BS-streefdoelen niet ambitieus genoeg waren om hervormingen te ondersteunen. Zo bestonden bijvoorbeeld in de sector gezondheidszorg de belangrijkste problemen in onvoldoende medisch personeel en verschillen tussen stedelijke en plattelandsgebieden. Het BS-programma richtte zich echter voornamelijk op het beperken van de verschillen tussen stedelijke en plattelandsgebieden en pakte het gebrek aan personele middelen uitsluitend aan door middel van één van de streefdoelen van de variabele tranche die niet erg ambitieus was omdat deze tot doel had slechts 13 artsen tot huisartsen op te leiden gedurende een periode van twee jaar.

Enkele uitdagingen die door diverse belanghebbenden (Ministerie van Volksgezondheid, de Wereldbankgroep enz.) werden vastgesteld in de gezondheidszorgsector werden niet rechtstreeks aangepakt bij het ontwerpen van het BS-programma: een hoog verzuim onder personeel, het feit dat afgelegen gebieden weinig aantrekkelijk waren voor medisch personeel en de structurele onderbenutting van de ziekenhuisinfrastructuur.

In de sector sociale bescherming was het streefdoel om 25 % van de centra voor sociale bescherming in overeenstemming te brengen met de nieuwe wet niet ambitieus omdat het al was behaald aangezien een hoger percentage reeds voldeed aan de striktere eisen van de voorgaande wet.

Hoewel de doelstellingen in de sector justitie breed waren, waren zij in overeenstemming met de doelstellingen van de hervorming, zoals het streven naar een onafhankelijke sector en de rechterlijke bescherming van rechten en vrijheden.

Het PACC was op drie strategieën gebaseerd; twee hiervan bevatten geen tijdgebonden doelstellingen waardoor het lastig was om de belangrijkste/dringendste behoeften te bepalen. Het programma besloeg te veel sectoren en verleende steun voor kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's), startende ondernemingen, grondbezit, handel, duurzame ontwikkeling en energie.

Het ontwerp van de indicatoren maakte geen objectieve meting van de prestaties mogelijk

Toen de Commissie de BS-programma's ontwierp, beoordeelde zij de Marokkaanse systemen voor monitoring en evaluatie. Wegens het ontbreken van een kaderbeoordeling om de sectorale vooruitgang te evalueren, paste zij bestaande richtsnoeren toe. Met uitzondering van de sector gezondheidszorg, gingen de sectorale strategieën niet altijd vergezeld van een volwaardig actieplan met referentiewaarden, resultaatindicatoren en vooraf vastgestelde doelstellingen.

We troffen de volgende tekortkomingen aan bij de selectie en het gebruik van indicatoren:

1. Indicatoren van de variabele tranches waren niet geschikt om de voortgang ten aanzien van de specifieke doelstellingen te monitoren.
2. Bijna alle indicatoren hadden betrekking op outputs of processen (zoals het voorstel voor een wetsontwerp) en niet op uitkomsten.
3. Twee indicatoren waren onvoldoende relevant omdat zij de doelstellingen van de BS-programma's niet maten. In de sector gezondheidszorg hielden twee indicatoren verband met het verwachte resultaat dat de verschillen tussen stedelijke en landelijke omgevingen zouden worden beperkt. Voor beide indicatoren werd een absolute waarde gebruikt, namelijk een toename van behandelde diabetespatiënten in plattelandsgebieden en een toename van behandelde hypertensiepatiënten in plattelandsgebieden. Hoewel een toename kon betekenen dat meer patiënten die hulp nodig hadden werden behandeld (positieve toename), kon dit ook betekenen dat het aantal mensen met deze aandoeningen in Marokko was gestegen (negatieve toename). De indicatoren waren in ieder geval niet gericht op het meten van een afname van de verschillen.
4. De referentiewaarden van indicatoren waren vaak onnauwkeurig of ontbraken geheel¹⁴. Een precies uitgangspunt is nodig om de vooruitgang te meten en om na te gaan of de streefdoelen realistisch en voldoende ambitieus zijn.
5. De referentiewaarden en streefdoelen van indicatoren waren verouderd¹⁵. Het programmeringsproces duurde ongeveer een jaar, waardoor de referentiewaarden niet langer overeenkwamen met de realiteit en de streefdoelen soms al waren gehaald of bijna waren gehaald toen de financieringsovereenkomst werd ondertekend¹⁶. Het niet bijwerken van referentiewaarden en streefdoelen bij de ondertekening van de financieringsovereenkomst leidde ertoe dat betalingen werden verricht als de ontwikkeling was verslechterd in plaats van verbeterd.

Problemen bij het uitvoeren van de steun

Vertragingen waren van invloed op de uitvoering

We onderzochten of de activiteiten zoals gepland waren uitgevoerd en de beoogde outputs opleverden.

Outputs en aanvullende steun werden niet altijd op tijd verstrekt

Over het algemeen vond de doorvoering van hervormingen in de gecontroleerde sectoren niet altijd plaats zoals gepland. De vertragingen waren hoofdzakelijk het gevolg van een te late goedkeuring van wetgevingsvoorstellen (sociale bescherming), het feit dat het parlement het wetboek van strafrecht en strafvordering nog niet had goedgekeurd (justitie), het gebrek aan een speciaal actieplan (gezondheidszorg) en de beperkte beleidsdialoog met de particuliere sector (PACC).

Omdat de doorvoering van de hervormingen in de sectoren justitie en PACC vertraging opliep, werden verscheidene uitbetalingen ook later verricht dan oorspronkelijk gepland. Ondanks de vertraging van de activiteiten op het gebied van sociale bescherming tijdens het eerste jaar van uitvoering achtte de Commissie het niet noodzakelijk om corrigerende maatregelen te treffen omdat er al technische bijstand beschikbaar was in het kader van eerdere BS-programma's. De Commissie had het PACC-programma met een jaar en het programma voor justitie met twee jaar verlengd. De oorspronkelijke looptijd van de programma's was vier jaar (en vijf jaar voor het programma voor justitie).

In de gecontroleerde sectoren werden de BS-programma's aangevuld met technische bijstand en twinning (tussen de 2 % en 13 % van het BS-bedrag). Hoewel deze aanvullende steun die in de gecontroleerde sectoren werd verleend in overeenstemming was met de doelstelingen van de BS-programma's, ging deze vaak twee à drie jaar nadat de financieringsovereenkomsten waren ondertekend van start. Dit heeft de BS daarom niet naar behoren versterkt.

Beperkt bewijs van een sectorale beleidsdialoog

We controleerden of de Commissie de beleidsdialoog op gestructureerde wijze benaderde en daarbij duidelijke doelstellingen vaststelde, regelmatig contact onderhield met de Marokkaanse autoriteiten en logboeken van de vooruitgang bijhield.

De beleidsdialoog is een essentiële activiteit in het kader van BS. De dialoog is een van de belangrijkste onderdelen van overeenkomsten voor BS, naast de overdracht van middelen en capaciteitsopbouw. De dialoog moet bijdragen tot het behalen van de doelstellingen van de BS-programma's.

Ondanks de opschorting van de politieke dialoog werd de sectorale (beleids)dialoog voortgezet tussen de EU-delegatie en enkele ministeries (bijvoorbeeld het Ministerie van Volksgezondheid en het Ministerie van Sociale Ontwikkeling). De EU-delegatie had echter geen geformaliseerde strategie voor beleidsdialoog met duidelijke doelstellingen. Er was geen bewijs dat er in het kader van de dialoog werd ingegaan op de naleving van de nationale sectorale strategieën en de documentatie over de gehouden vergaderingen liet te wensen over. Vergaderingen vonden plaats op ad-hocbasis, rekening houdend met de behoeften van beide kanten. Voor justitie en PACC was de dialoog zeer beperkt.

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken had de andere ministeries geadviseerd niet openlijk over EU-steun te communiceren. De contacten tussen de ministeries en de EU-delegatie vonden niet altijd op het passende niveau plaats.

Slechte beoordeling van de resultaten door de Commissie

We onderzochten of de Commissie de uitvoering en prestaties van de programma's naar behoren had gemonitord en of aan de voorwaarden voor de uitbetalingen was voldaan.

De variabele tranches werden vaak betaald hoewel niet aan de voorwaarden was voldaan of niet geverifieerd was of hieraan was voldaan

De uitbetaling van de variabele tranches¹⁷ werd gebaseerd op bronnen van verificatie, zoals vastgesteld in de financieringsovereenkomst en in de ontwerpfase overeengekomen tussen de Commissie en de ministeries, en op andere officiële door de regering verschafte bronnen. Verschillende bronnen¹⁸ van verificatie die in de financieringsovereenkomst werden genoemd, bestonden echter niet of werden niet verstrekt door de ministeries.

Van 33 van de 54 streefdoelen in onze steekproef was de Commissie van mening dat zij waren behaald. We gingen na op welke wijze de Commissie beoordeelde of indicatoren waren gerealiseerd vóór het verrichten van betalingen en stelden vast dat¹⁹:

1. de Commissie betalingen verrichtte gebaseerd op de verwezenlijking van tien streefdoelen, zonder de betrouwbaarheid van de gegevens die zij gebruikte om dit te verifiëren te controleren. Twee uitbetalingen in het kader van het PACC werden bijvoorbeeld op basis van het aantal zelfstandigen verricht, hoewel de EU-delegatie de nauwkeurigheid van de gebruikte databank niet had gecontroleerd. Het belangrijkste criterium dat werd gebruikt, was de eigen verklaring van personen dat zij zelfstandigen waren, maar dit was niet toereikend omdat deze verklaring vrijwillig is. Uit gegevens van het Ministerie van Financiën blijkt dat het aantal zelfverklaarde zelfstandigen ongeveer tweemaal het aantal zelfstandigen was die hun inkomen aan de belasting hadden opgegeven;
2. de Commissie betalingen verrichtte voor zeven streefdoelen die waren behaald op basis van referentiewaarden die niet actueel waren. De referentiewaarde voor een indicator in verband met geboorten die werd gebruikt voor verrichte betalingen in 2017, gebruikte bijvoorbeeld cijfers van 2012 als referentiewaarde voor een BS-programma dat in 2015 was ondertekend. Als daarentegen het jaar 2014, toen het geboortecijfer hoger was, als referentiewaarde was gebruikt, zou het duidelijk zijn geweest dat de situatie was verslechterd en zouden de BS-betalingen lager zijn geweest.
3. de Commissie voor vijf streefdoelen betaalde zonder een initiële referentiewaarde te hebben vastgesteld om de vooruitgang mee te vergelijken. In nog eens zes gevallen waren betalingen verricht op basis van verkeerde berekeningen. Het aantal behandelde diabetespatiënten werd bijvoorbeeld berekend zonder een correctie toe te passen voor de situatie voorafgaand aan de EU-steun;
4. de Commissie in 15 gevallen betaalde voor streefdoelen waarbij geen vooruitgang was geboekt of voor streefdoelen die niet waren behaald. Een streefdoel bestond er bijvoorbeeld in het aantal huisartsen in landelijke centra voor eerstelijnszorg te doen toenemen. Hoewel het aantal afnam, betaalde de Commissie de steun. Als gevolg van de controle van de Rekenkamer heeft de Commissie echter voor twee van deze streefdoelen de benodigde stappen ondernomen om het betaalde bedrag terug te vorderen.

In totaal werd ongeveer 88 miljoen EUR betaald in verband met variabele tranches voor de gecontroleerde sectoren. Het gebrek aan strenge controles bij het beoordelen van de resultaten had echter een financiële impact van 6,79 miljoen EUR. Bovendien bedroegen regelmatige betalingen 19,9 miljoen EUR, hoewel de bijbehorende indicatoren niet bijdroegen tot het behalen van de doelstellingen van het BS-programma. Daarnaast werd een bedrag van 15,28 miljoen EUR uitbetaald, hoewel geen toereikende controles werden uitgevoerd of ongeschikte bronnen van verificatie in aanmerking werden genomen. In bijlage VI is een gedetailleerd overzicht per sector opgenomen.

Er werd ook 14,64 miljoen EUR overgedragen, hoewel niet was voldaan aan de voorwaarden voor overdracht zoals vastgesteld in de financieringsovereenkomst. Het Ministerie van Sociale Ontwikkeling en het Ministerie van Justitie hadden erom verzocht de evaluatie van vijf respectievelijk drie indicatoren (die goed waren voor respectievelijk 10 miljoen EUR en 4,64 miljoen EUR), over te hevelen naar het volgende jaar. De ministeries gaven hiervoor echter geen enkele schriftelijke rechtvaardiging en de vertraging hield geen verband met externe factoren.

De Commissie monitorde de vooruitgang niet altijd een grondig

De geavanceerde status die aan Marokko is toegekend, is van groot politiek belang en vormt een overkoepelend kader voor de betrekkingen tussen de EU en Marokko. Het doel ervan is de betrekkingen te versterken. Er was echter geen formele evaluatie van de behaalde resultaten of de bestreken terreinen. De Commissie plant de uitvoering van een landevaluatie in 2019 inzake de EU-steun/bijstand in Marokko.

Door de Commissie betaalde externe deskundigen voerden voor elk programma voor begrotingssteun twee keer per jaar en aan het einde van elk programma bezoeken ter plaatse uit. De follow-up van de aanbevelingen wordt niet systematisch in hun verslagen opgenomen.

De EU-delegatie monitorde de programma's voornamelijk wanneer zij betalingen verrichtte met betrekking tot het behalen van de indicatoren. In geval van vertragingen was dit vaak te laat om de benodigde correcties toe te passen. In de sector justitie voerde de EU-delegatie echter geen toereikende monitoring op operationeel niveau uit, wat gevolgen had voor de betaling van de variabele tranche (zie tekstvak 3).

Geen significante impact van programma's voor begrotingssteun

Doelstellingen van begrotingssteun werden slechts deels behaald

Op het moment van onze controle liep de uitvoering van de BS-programma's en de hieraan gerelateerde overeenkomsten voor technische bijstand nog. We onderzochten de mate waarin de streefdoelen die voor de BS-programma's waren vastgesteld, waren behaald. We beoordeelden de vooruitgang op weg naar het bereiken van de doelstellingen van de begrotingssteun in de vier sectoren die we voor onze controle onderzochten, evenals eventuele verbanden tussen deze vooruitgang en de EU-steun.

Minder dan de helft van de streefdoelen van de begrotingssteun was behaald

Het merendeel van de streefdoelen van de BS-programma's was nog niet behaald, maar de uitvoering van de BS-programma's en hieraan gerelateerde overeenkomsten voor technische bijstand liep nog. Onze beoordeling verschilt van die van de EU-delegatie wat betreft het behalen van de streefdoelen. Volgens de EU-delegatie was 62 % van de 54 streefdoelen eind december 2018 behaald, terwijl wij constateerden dat dit percentage 40 % was (zie figuur 7). De Commissie had tijdens de ontwerpfase enkele van de niet-behaalde streefdoelen als streefdoelen met een laag risico ingeschat.

Ondanks enkele verbeteringen in de sector gezondheidszorg (zie paragraaf 76) waren enkele belangrijke streefdoelen van het BS-programma nog niet behaald: een betere toegang tot gezondheidscentra voor de plattelandsbevolking, een toename van het aantal vrouwen dat in deze centra bevalt, verbeterde beschikbaarheid van medicijnen in de gezondheidscentra en gezondheidsinspecteurs in elke regio.

Voor de sector sociale bescherming waren vijf van de negen indicatoren procesindicatoren die derhalve werden beïnvloed door de vertraging in het wetgevingsproces (zie paragraaf 50). Wat betreft de resultaatindicatoren waren de volgende cruciale streefdoelen nog niet behaald: een begrotingsplan voor drie jaar voor de sector sociale diensten, globale medische dekking voor werknemers en medische dekking voor personen die niet in loondienst werkzaam zijn.

Twee procesindicatoren voor de sector justitie werden beïnvloed door de vertraging bij de goedkeuring van het wetboek van strafrecht. Wat betreft de resultaatindicatoren was slechts een van de acht justitiële centra die in werking moesten worden gesteld operationeel. Het is onmogelijk om te beoordelen of het streefdoel in verband met rechtshulp is behaald aangezien de bron van verificatie die werd gebruikt om de begunstigden te identificeren (RAMED-kaarthouders) niet geschikt was.

Volgens de EU-delegatie werden de meeste PACC-streefdoelen behaald. Vanwege een gebrek aan documentatie of het ontbreken van controles door de EU-delegatie was er echter voor vijf indicatoren geen bewijs dat deze ten tijde van de betaling waren behaald (zie bijlage VI).

Ondanks de verlengingen voor de beoordeling van de indicatoren die door de EU-delegatie werden toegekend (zie paragraaf 51), werden nog steeds weinig streefdoelen behaald. Bovendien stelde de Commissie in 2018 minder ambitieuze streefdoelen vast voor vijf indicatoren in de sector justitie, schrapte zij één PACC-indicator en beperkte zij de streefdoelen van twee andere indicatoren. In de praktijk verlaagde de Commissie daarmee de voorwaarden voor het behalen van de streefdoelen.

De begrotingssteun had de hervormingen onvoldoende ondersteund

BS-middelen in Marokko zijn niet gekoppeld aan een specifiek begrotingsonderdeel. Volgens de Commissie²² leidde dit tot steeds meer ontevredenheid bij sommige ministeries, omdat zij het gevoel hadden dat hun inspanningen niet (of niet altijd) werden beloond met aanvullende begrotingsuitgaven. Hoewel de nationale autoriteiten de voorkeur geven aan BS als instrument voor steunverlening, merken de sectorale ministeries de toegevoegde waarde hiervan niet en ontvangen zij liever technische bijstand, omdat dit tastbaarder is. Bovendien waren er tot 2018 geen meerjarige begrotingsramingen. Vanaf 2019 is er een begrotingsplan voor drie jaar, dat kon worden afgestemd op de meerjarige programma's voor begrotingssteun.

Hoewel het uitvoeringspercentage van de begroting toereikend was, bleven er aanzienlijke bedragen over op de begrotingen van de gecontroleerde ministeries voor de periode 2014‑2016 en, in het geval van het Ministerie van Industrie, ook voor 2017 (zie figuur 8). De jaarlijkse begrotingen van de ministeries waren niet aanzienlijk verhoogd en waren in het geval van het Ministerie van Energie zelfs verlaagd (zie figuur 9). Dit doet vragen rijzen over de toegevoegde waarde van BS.

Bron: EU-delegatie.

Bron: Europese Rekenkamer.

Bovendien vormt de EU-BS slechts een fractie van het bruto binnenlands product van het land, waardoor de algemene hefboomwerking ervan wordt beperkt (zie figuur 10).

Voor het PACC-programma zijn slechts een paar statistische gegevens over Marokko openbaar beschikbaar. De verslagen van de nationale autoriteiten maken geen passende monitoring van de sectorale vooruitgang mogelijk. De EU-delegatie beschikte bijvoorbeeld niet over jaarlijkse statistieken voor een aantal belangrijke cijfers om het plan voor industriële versnelling te monitoren. Het is derhalve moeilijk om de toegevoegde waarde van het programma te bepalen.

Gezondheidszorg

Er werd beperkte vooruitgang geboekt ten aanzien van de doelstellingen van het gezondheidsprogramma. De toegang tot eerstelijnszorg was nog steeds niet gelijk, aangezien de verschillen tussen de openbare en particuliere sector en tussen de stedelijke en plattelandsgebieden onvoldoende waren aangepakt aan de hand van de indicatoren van het programma voor begrotingssteun.

Er werd onvoldoende nadruk gelegd op het verbeteren van de vaardigheden van gezondheidswerkers of op het aantrekken van meer studenten geneeskunde in de sector gezondheidszorg. Daarnaast was de specifieke doelstelling inzake de opzet van een geïntegreerd, toegankelijk elektronisch systeem voor gezondheidszorginformatie nog niet behaald. BS is geschikter om de belangrijkste onderliggende oorzaken (d.w.z. het percentage medisch personeel per inwoner en verschillen tussen stedelijke en landelijke omgevingen) op de lange termijn aan te pakken, maar de impact ervan op korte termijn zal beperkt blijven.

Sociale bescherming

De EU-steun heeft hervormingen in de sector sociale bescherming gestimuleerd, maar gezien het vroege stadium van uitvoering van het BS-programma was het nog te vroeg om een overzicht te krijgen van de totale impact. De begrotingssteun leidde tot de opstelling van een enkel sectoraal beleid inzake sociale bescherming. De beleidsuitvoering werd echter beïnvloed door vertragingen bij het vaststellen van wetgeving.

Een positief aspect van het BS-programma is dat de invoering van individuele socialezekerheidsnummers zal worden gekoppeld aan een impactevaluatie met betrekking tot de programma's Tayssir²³, Régime d’assistance Médicale en DAAM²⁴. Dankzij deze individuele socialezekerheidsnummers zullen alleen begunstigden die in aanmerking komen, gebruik kunnen maken van deze programma's, wat een aanzienlijke impact zal hebben op de kosten van het programma. De socialezekerheidsnummers zullen bovendien het beginpunt zijn voor alle sociale diensten. In de nabije toekomst zal een component voor fraudebestrijding worden opgenomen in de individuele socialezekerheidsnummers (door middel van technische bijstand van de EU).

Justitie

De Marokkaanse regering had al in 2011 hervormingen in gang gezet, maar gezien de complexiteit van deze hervormingen verliep de uitvoering traag, met name voor het wetboek van strafrecht, dat al meer dan twee jaar aanhangig is bij het parlement. De hervormingen zijn echter bijzonder belangrijk voor de bescherming van de mensenrechten (detentieomstandigheden enz.). Volgens verslagen²⁵ van Freedom House²⁶ kan de justitiële sector nog niet als onafhankelijk worden beschouwd.

De Internationale Commissie van Juristen merkte in een van haar verslagen²⁷ op dat onderzoeksrechters en openbaar aanklagers regelmatig bepalingen van het wetboek van strafvordering negeren waarin is bepaald dat detentie voorafgaande aan het proces slechts in uitzonderlijke gevallen mag worden gebruikt. In 2014 werd 42 % van de gevangenen in preventieve hechtenis genomen. De commissie bevestigt de verslagen van Freedom House ook en verklaart dat procedures voor politiebewaring niet in overeenstemming zijn met de verplichtingen van Marokko uit hoofde van het internationaal recht.

Over het algemeen werd beperkte vooruitgang geboekt op weg naar het behalen van de doelstellingen van het programma voor begrotingssteun: een onafhankelijke justitiële sector, een verbeterde toegang tot rechten en de rechter, een betere rechterlijke bescherming van rechten en vrijheden, en een toename van de doeltreffendheid en doelmatigheid van de justitiële sector.

PACC

Over het algemeen verbeterde het concurrentievermogen van Marokko, met een toename van de uitvoer, een groei van het bbp, een toename van buitenlandse directe investeringen en een afname van het tekort op de lopende rekening. Marokko steeg tussen 2014 en 2019 ook 27 plaatsen op de Doing Business-ranglijst van de Wereldbankgroep (zie bijlage VII). Tekstvak 4 toont een positief resultaat in verband met het PACC-programma.

Er was ook een sterke politieke wil om het plan voor industriële versnelling uit te voeren²⁸. Volgens de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling werden in Marokko meer internationale bedrijven opgericht dan kmo's, ondanks het grote aantal hervormingen en de steun voor startende ondernemingen en innovatie.

De informele sector in Marokko is groot (rond 2,38 miljoen bedrijfseenheden²⁹). Dat betekent dat zelfs wanneer het PACC zou leiden tot de formalisering van 45 000 van deze eenheden, dit geen aanzienlijke verandering zou zijn. Er wordt ook niet gewaarborgd dat “auto-entrepreneurs” hun activiteiten officieel registeren nadat zij de desbetreffende kaart hebben verkregen (zie paragraaf 59, onder (a)). De PACC-steun is beperkt tot 250 kmo's, terwijl er ongeveer 735 000 kmo's zijn in Marokko.

Daarnaast ontvingen slechts 100 exportondernemingen met een omzet van minder dan 5 miljoen MAD (ongeveer 460 000 EUR) steun. Door het huidige maximum (5 miljoen MAD) kwamen 4 260 ondernemingen (dat wil zeggen 69 % van de exportondernemingen) potentieel in aanmerking. Omdat de doelstelling erin bestond kleinere ondernemingen te steunen en met de middelen slechts 100 ondernemingen konden worden gesteund, zou het verstandig zijn geweest om een lager maximum vast te stellen.

De erkenning van EU-steun was onvoldoende zichtbaar

De zichtbaarheid van de financiële samenwerking met de EU was onvoldoende, met name wat betreft de behaalde resultaten. Er werden bijvoorbeeld geen gezamenlijke persberichten gepubliceerd en er waren geen borden waarop de EU-steun werd erkend. Tijdens de opschorting van de politieke dialoog vroeg het Ministerie van Buitenlandse Zaken de andere ministeries niet openlijk te communiceren over ontvangen EU-steun.

De financieringsovereenkomst van het programma voor sociale bescherming omvatte een voorwaarde met betrekking tot communicatie en zichtbaarheid. In het gezondheidsprogramma was een specifiek begrotingsonderdeel voor zichtbaarheid opgenomen. Er werden echter pas vanaf 2019 evenementen in de sector gezondheidszorg georganiseerd. Aan het programma voor justitie was door middel van een addendum op 20 december 2018 een aanvullende indicator — het versterken van de communicatie over de hervorming van de justitiële sector en de zichtbaarheid van de EU-steun — toegevoegd, die uiterlijk 31 december 2018 moest worden behaald. De conferenties over de hervorming van de justitiële sector waren echter reeds georganiseerd voordat het addendum was ondertekend en vooral het Ministerie van Justitie profiteerde van de vergrote zichtbaarheid.

De PACC-financieringsovereenkomst omvatte een voorwaarde met betrekking tot communicatie en zichtbaarheid. Het ministerie moest een communicatieplan opstellen en indienen als voorwaarde voor de uitbetaling van de eerste variabele tranche. Het ministerie moest bovendien een verslag indienen over de uitvoering van het communicatieplan vóór of op het moment van indiening van haar verzoek om uitbetaling van de volgende variabele tranche. Het ministerie had een plan ingediend, dat door de Commissie werd goedgekeurd, maar eind december 2018 was geen van de voorgestelde acties uitgevoerd. Dit had geen financiële gevolgen voor de ministeries.

Het logo van de EU kwam niet voor op de websites van begunstigden van de gecontroleerde programma's. De zichtbaarheid van de EU-steun aan Marokko weerspiegelde dienovereenkomstig niet haar aanwezigheid als een van de grootste donoren.

Beperkte vooruitgang ten aanzien van belangrijke uitdagingen

We onderzochten of de BS-programma's een positieve bijdrage leverden aan transversale kwesties en regionale verschillen.

Er zijn aanwijzingen dat de armoede was teruggedrongen, in tegenstelling tot de sociale verschillen

Het armoedeniveau³⁰ in Marokko was sinds 2001 aanzienlijk gedaald (zie figuur 11), hoewel er geen gegevens beschikbaar waren voor de jaren na 2014. Ondanks deze daling waren er geen aanwijzingen dat de sociale verschillen, op nationaal, stedelijk of plattelandsniveau, kleiner waren geworden.

Bron: Wereldbankgroep.

Een vergelijking van de Gini-coëfficiënt³¹ (voor de periode 2010‑2017) voor Marokko en alle andere middeninkomenslanden waarvoor gegevens beschikbaar waren en andere recente studies, zoals de studie verricht door de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling³², duiden erop dat de sociale verschillen in Marokko groot bleven. Vergeleken met andere middeninkomenslanden waren de prestaties van Marokko echter middelmatig (zie figuur 12).

Bron: Wereldbankgroep.

Beperkte verbetering op het gebied van gendergelijkheid en mensenrechten

Hoewel Marokko de afgelopen twintig jaar vooruitgang heeft geboekt op het gebied van vrouwenrechten, staat het nog steeds op plaats 137 van 149 landen volgens het Global Gender Gap Report 2018 van het Wereld Economisch Forum. De grondwettelijke hervormingen in Marokko van 2011 omvatten verschillende voorstellen om de politieke en economische participatie van vrouwen te doen toenemen. Ondanks deze aankondigingen zijn vrouwen nog steeds ondervertegenwoordigd in leidinggevende functies, verlaten zij het onderwijs op jongere leeftijd dan mannen en blijven zij een onderbenut economisch hulpmiddel in Marokko.

De EU-steun was als volgt gericht op transversale kwesties, zoals gendergelijkheid en mensenrechten:

1. In het EU-actieplan (geavanceerde status) werd sterk de nadruk gelegd op gendergelijkheid, net zoals in het SSF. De Commissie monitorde de verwachte resultaten door middel van de jaarlijkse verslaglegging inzake het genderactieplan.
2. Marokko is het enige land dat profiteert van een speciaal BS-programma inzake gendergelijkheid. Ondanks de wisselende resultaten van het BS-programma voor de periode 2012‑2016, waarbij slechts 48 % werd uitbetaald, werd voor de periode 2018‑2020 een nieuw programma gelanceerd. Uit de evaluatie van het eerste gendergerelateerde BS-programma bleek dat het genderprogramma vanwege het gebrek aan resultaatindicatoren een beperkt effect had op andere sectoren. Bovendien had de gendermainstreaming op doeltreffender wijze kunnen worden uitgevoerd en namen de genderspecifieke economische verschillen niet af.
3. Er werd rekening gehouden met gender in het kader van de begrotingssteun voor sociale bescherming (twee van de vijftien indicatoren), justitie (twee van de tien indicatoren) en gezondheidszorg (drie van de achttien indicatoren). De EU-delegatie was er niet in geslaagd de kwestie op te nemen in het PACC-programma, omdat het ministerie hier tegen was.
4. De mensenrechten werden alleen specifiek behandeld in de justitiële sector (drie van de tien indicatoren), maar tot dusver werd geen van deze streefdoelen behaald.

Ondanks het feit dat de steun hierop gericht was, kon geen verbetering worden waargenomen in de gecontroleerde periode. De beoordeling van de grondrechten door de EU duidde er bovendien op dat de situatie sinds 2014 niet was verbeterd.

De beperkte vooruitgang op het gebied van gendergelijkheid wordt bevestigd door gegevens van het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties met betrekking tot de gender inequality index³³ en de human development index (HDI)³⁴ voor mannen en vrouwen (zie figuur 13).

Bron: Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties.

Ook Freedom House bevestigt de negatieve situatie in Marokko wat betreft de mensenrechten (zie figuur 14). De belangrijkste problemen die het noemt zijn de restrictieve perswetten, het gebrek aan internetvrijheid, het niet toestaan van vrije vergadering en het gebrek aan onafhankelijkheid van de justitiële sector. In 2018 nam de score van Marokko voor burgerlijke vrijheden af vanwege hard ingrijpen van de staat bij grote demonstraties gedurende het jaar. Marokko wordt beschouwd als “gedeeltelijk vrij” (zie figuur 15).

Bron: Freedom House.

Totale score: 0 = minst vrij / 100 = meest vrij

Bron: Freedom House.

Conclusies en aanbevelingen

In het kader van de controle werd de doeltreffendheid van de EU-BS aan prioritaire sectoren in Marokko onderzocht. Op basis van een passende risicoanalyse en beoordeling van de behoeften was de Commissie van mening dat BS het juiste hulpverleningsinstrument was. Wij concludeerden echter dat de toegevoegde waarde hiervan en het vermogen om hiermee hervormingen te ondersteunen beperkt waren vanwege suboptimale doelgerichtheid, een gebrekkige uitvoering en ontoereikende monitoring. De belangrijkste tekortkomingen hielden verband met het ontwerp van indicatoren en de beoordeling van de resultaten. Niet alle verwachte outputs werden gerealiseerd en uitbetalingen waren niet altijd gebaseerd op de verwezenlijking van streefdoelen. De donorcoördinatie was ongelijk. Bovendien was er geen bewijs dat BS de doeltreffende doorvoering van hervormingen had ondersteund.

De Commissie voorzag in de behoeften die waren vastgesteld in nationale en EU-strategieën. We constateerden echter dat de drie prioritaire sectoren te breed waren gedefinieerd, zodat BS over te veel gebieden werd verspreid. Dit zou de impact ervan in het gedrang kunnen brengen (zie de paragrafen 25 en 26). De Commissie gebruikte geen transparante methode om bedragen toe te wijzen aan sectorale BS-programma's (zie paragraaf 27). Zij gebruikte de politieke impasse niet om haar operationele prioriteiten voor Marokko opnieuw te beoordelen en een duidelijke strategie te ontwikkelen (zie de paragrafen 32 en 33). Wat betreft de donorcoördinatie wilden de lidstaten graag hun eigen zichtbaarheid in stand houden in plaats van hun doelstellingen af te stemmen op die van de EU (zie paragraaf 35). Bovendien waren er zeer weinig gezamenlijke indicatoren, missies of evaluaties van de EU en andere donoren voor de gecontroleerde sectoren (zie paragraaf 38).

Voor het volgende integraal steunkader moeten de Commissie en de EDEO:

1. het aantal sectoren beperken en prioriteren om rekening te houden met de doelstelling inzake de optimalisering van de impact van de EU-steun;
2. een transparanter en beter gedocumenteerde methode toepassen om bedragen toe te wijzen aan sectorale BS-programma's;
3. een gezamenlijke programmering met de lidstaten versterken om de coördinatie en doeltreffendheid van de steun te vergroten.

Tijdpad: juni 2021

De Commissie had geen volwaardige actieplannen met referentiewaarden, resultaatindicatoren en vooraf vastgestelde doelstellingen ontwikkeld. Wij stelden tekortkomingen vast bij de selectie en het gebruik van indicatoren, en het gebruik van output- in plaats van uitkomst-/impactindicatoren en referentiewaarden die verouderd waren of ontbraken (zie de paragrafen 47 en 48).

De Commissie en de EDEO moeten beter gebruikmaken van de conditionaliteit door:

1. specifieke, relevante prestatie-indicatoren te definiëren met ambitieuze streefdoelen om hervormingen te ondersteunen en vooruitgang/resultaten aan te tonen;
2. meer gebruik te maken van op uitkomsten gerichte indicatoren;
3. referentiewaarden voor alle indicatoren vast te stellen die duidelijker, relevanter en actueler zijn.

Tijdpad: december 2020

De EU-delegatie had geen strategieën voor de beleidsdialoog met duidelijke doelstellingen geformaliseerd, en de vergaderingen met ministeries werden niet systematisch gedocumenteerd. De contacten tussen de ministeries en de EU-delegatie vonden niet altijd op het passende niveau plaats (zie de paragrafen 54-56).

De Commissie en de EDEO moeten hun kader voor de beleidsdialoog versterken door een strategie voor de beleidsdialoog aan te nemen voor alle gebieden waarop de EU steun verleent. Dit vereist:

1. een duidelijke en passende beschrijving van de doelstellingen en verwachte resultaten van de dialoog;
2. het opstellen van notulen;
3. de beoordeling van de resultaten van de strategie voor de beleidsdialoog.

Tijdpad: december 2020

De beoordeling van de verwezenlijking van de aan de indicatoren gerelateerde streefdoelen door de Commissie werd belemmerd door tekortkomingen zoals betalingen die waren verricht zonder dat de betrouwbaarheid van de gegevens werd geverifieerd, verkeerde berekeningen, betalingen die werden verricht hoewel streefdoelen niet waren behaald en uitbetalingen die werden gedaan ondanks een gebrek aan vooruitgang. Er werd ook 14,64 miljoen EUR overgedragen naar het volgende begrotingsjaar, hoewel er niet was voldaan aan de voorwaarden zoals vastgesteld in de financieringsovereenkomst (zie de paragrafen 58-61).

De Commissie moet haar verificatieprocedures voor betalingen verbeteren door:

1. de passende berekeningsmethoden toe te passen (waar relevant);
2. middelen uitsluitend uit te betalen wanneer er betrouwbaar bewijs is dat het streefdoel daadwerkelijk is behaald;
3. streefdoelen en hieraan gerelateerde betalingen alleen naar een andere periode over te hevelen wanneer de begunstigden hebben aangetoond dat de vertragingen door externe factoren waren veroorzaakt.

Tijdpad: december 2020

Wij constateerden tekortkomingen in de monitoring van BS-activiteiten door de Commissie. De Commissie monitorde bijvoorbeeld de programma's voornamelijk wanneer zij betalingen verrichtte met betrekking tot het behalen van de indicatoren, wat vaak te laat was om correcties toe te passen in geval van vertragingen (zie de paragrafen 47 en 62-64).

De Commissie moet de monitoring van haar BS-activiteiten verbeteren door:

1. bij het monitoren van programma's meer gebruik te maken van bezoeken ter plaatse;
2. de beoordelingen van de sectorale strategieën te versterken en de uitvoering hiervan te monitoren met gebruikmaking van de indicatoren van de sectorale strategieën;
3. de aanbevelingen van de externe deskundigen een formele follow-up te geven en de relevant geachte aanbevelingen uit te voeren.

Tijdpad: december 2020

Minder dan de helft van de BS-streefdoelen was behaald (zie de paragrafen 66-71). Hoewel er vooruitgang was geboekt ten aanzien van de doelstellingen van de BS-programma's in de gecontroleerde sectoren, was deze beperkt (zie de paragrafen 72-86). De uitvoering van de begrotingen van de ministeries was verbeterd, maar aanzienlijke bedragen werden nog niet uitgegeven. Dit doet vragen rijzen over de toegevoegde waarde van BS (zie de paragrafen 73 en 74).

De EU-steun in Marokko was onvoldoende zichtbaar. Het BS-programma voor sociale bescherming omvatte een algemene voorwaarde met betrekking tot zichtbaarheid. Het vereiste actieplan zoals vastgesteld in de PACC-financieringsovereenkomst was opgesteld maar niet uitgevoerd. In de justitiële sector werd in een later stadium een indicator in verband met de zichtbaarheid toegevoegd, maar de streefdoelen waren reeds behaald toen het addendum werd ondertekend. Het gezondheidsprogramma bevatte een begroting voor zichtbaarheid, maar pas vanaf 2019 vonden evenementen plaats (zie de paragrafen 87-90).

De Commissie en de EDEO moeten voorwaarden of indicatoren voor zichtbaarheid vaststellen in de BS-programma's om ervoor te zorgen dat de in Marokko verleende EU-steun publiciteit krijgt. Dit moet een verplichte voorwaarde voor uitbetaling zijn in de financieringsovereenkomst.

Streefdatum voor uitvoering: juni 2020

De EU-steun was gericht op transversale kwesties, zoals gendergelijkheid en mensenrechten. Ondanks het feit dat de steun hierop was gericht, kon slechts een beperkte verbetering worden waargenomen in de gecontroleerde periode (zie de paragrafen 94-98).

Dit verslag werd door de Rekenkamer te Luxemburg vastgesteld op haar vergadering van 14 november 2019.

Voor de Rekenkamer

Klaus-Heiner Lehne
President

Bijlagen

Bijlage I — Belangrijke fasen in de samenwerking tussen de EU en Marokko

Bron: Europese Rekenkamer.

Bijlage II — Besluiten, overeenkomsten en betalingen in het kader van programma's voor begrotingssteun (2014-2018)
[Europees nabuurschapsinstrument — begrotingsonderdeel 22 04]

Bijlage III — Financiering uit hoofde van andere EU-instrumenten (2014-2018)

Bijlage IV — Overzicht van gecontroleerde overeenkomsten/projecten

Bijlage V — Doelstellingen van het programma voor begrotingssteun

Bijlage VI — Problemen bij de uitbetaling van variabele tranches

Bijlage VII — Ontwikkeling van belangrijke indicatoren

Bron: Europese Rekenkamer.

Bijlage VIII — Beoordelingen van overeenkomsten voor begrotingssteun per sector

Acroniemen en afkortingen

AfDB: Afrikaanse Ontwikkelingsbank

BS: Begrotingssteun

EDEO: Europese Dienst voor extern optreden

ENB: Europees nabuurschapsbeleid

ENI: Europees nabuurschapsinstrument

EU: Europese Unie

HvJ-EU: Hof van Justitie van de Europese Unie

Kmo's: Kleine en middelgrote ondernemingen

PACC: Programme d'appui à la croissance verte et la compétitivité du Maroc

SSF: Integraal steunkader (Single Support Framework)

Controleteam

In de speciale verslagen van de ERK worden de resultaten van haar controles van EU-beleid en -programma's of beheersthema's met betrekking tot specifieke begrotingsterreinen uiteengezet. Bij haar selectie en opzet van deze controletaken zorgt de ERK ervoor dat deze een maximale impact hebben door rekening te houden met de risico's voor de doelmatigheid of de naleving, de omvang van de betrokken inkomsten of uitgaven, de verwachte ontwikkelingen en de politieke en publieke belangstelling.

Deze doelmatigheidscontrole werd verricht door controlekamer III “Externe maatregelen, veiligheid en justitie”, die onder leiding staat van ERK-lid Bettina Jakobsen. De controle werd geleid door ERK-lid Hannu Takkula, ondersteund door Turo Hentila, kabinetschef; Helka Nykaenen, kabinetsattaché; Kim Hublé, taakleider, en Aurélia Petliza en Dirk Neumeister, controleurs.

Voetnoten

¹ Bron: Cijfers van de Commissie voor 2017 (DG Handel).

² United Nations Human Rights Council – Universal Periodic Review Morocco May 2017.

³ “Euro-Mediterrane Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en het Koninkrijk Marokko, anderzijds” — (PB L 70 van 18.3.2000, blz. 2).

⁴ Document conjoint UE-Maroc sur le renforcement des relations bilatérales/ Statut Avancé (13653/08).

⁵ Arrest van het Gerecht van de EU van 10 december 2015 (zaak T-512/12).

⁶ 2012/497/EU: Besluit van de Raad (PB L 241 van 7.9.2012, blz. 2).

⁷ Arrest van het HvJ-EU van 21 december 2016 (zaak C-104/16 P).

⁸ Arrest van het HvJ-EU van 27 februari 2016 (zaak C-266/16).

⁹ 65 % van de toegewezen uitgaven en 72 % van de betalingen.

¹⁰ Integraal steunkader voor de periode 2014‑2017. Tot de subsectoren behoren bijvoorbeeld gezondheidszorg, onderwijs, justitie en plattelandsontwikkeling.

¹¹ Het effect van het EU-ontwikkelingsbeleid vergroten: een agenda voor verandering (COM(2011) 637 definitief).

¹² De indicatieve toewijzingen waarin in het SSF is voorzien, het niveau van financiering waarmee de EU een toereikend hefboomeffect met betrekking tot beleid kan waarborgen, de benodigde aanvullende financiering voor de uitvoering van de strategie, de absorptiecapaciteit en maatregelen van andere belanghebbenden.

¹³ Een vergadering van de Marokkaanse autoriteiten, geleid door de minister van Buitenlandse Zaken, de hoge vertegenwoordiger van de EU voor het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid, het lid van de Commissie dat belast is met Europees Nabuurschapsbeleid en Uitbreidingsonderhandelingen en de vertegenwoordigers van de lidstaten.

¹⁴ Van de 54 streefdoelen die in aanmerking werden genomen voor uitbetaling, hadden er 24 een passende referentiewaarde moeten hebben. Er was echter slechts voor 7 streefdoelen een referentiewaarde vastgesteld. 8 streefdoelen hadden een onnauwkeurige of ontbrekende referentiewaarde en van 9 doelstellingen was de referentiewaarde verouderd.

¹⁵ Van de 24 streefdoelen die een referentiewaarde hadden moeten hebben, hadden er 9 een verouderde referentiewaarde. Van de 54 streefdoelen die in aanmerking werden genomen voor uitbetaling, waren er 8 al verwezenlijkt voordat de financieringsovereenkomst werd ondertekend.

¹⁶ De ontwerpfase neemt veel tijd in beslag (ongeveer een jaar) en het ontwerp moet op verschillende niveaus worden goedgekeurd. De Commissie heeft niet de flexibiliteit om de streefdoelen of indicatoren te veranderen aan het einde van de onderhandelingsprocedure.

¹⁷ Zie tekstvak 1.

¹⁸ Twaalf van de 42 streefdoelen waarop dit van toepassing was (d.w.z. 29 %).

¹⁹ Een streefdoel kan tot een of meer van de volgende subrubrieken behoren.

²⁰ Deze omvatte de oprichting van een hof van beroep in Guelmim en van dertien rechtbanken van eerste aanleg (door middel van de oprichting van een rechtbank van eerste aanleg in Tahanaout en de omvorming van twaalf justitiële centra, waaronder Sidi Ifni, tot rechtbanken van eerste aanleg).

²¹ Volgens het verslag van de deskundigenmissie (november 2017), dat werd goedgekeurd door de Europese Commissie, was deze uitvoering van 60 % het resultaat van de beperking van het aantal justitiële centra van 120 tot 72 (waarvan er 8 moesten worden opgestart), zoals bepaald in een ministerieel besluit.

²² Europese Commissie — “Issues Paper: a review of the budget support instrument in Morocco”, maart 2015 en oktober 2018.

²³ Nationaal programma voor leerondersteuning.

²⁴ Nationaal programma voor rechtstreekse steun voor weduwen met kinderen.

²⁵ Bijvoorbeeld: https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/morocco.

²⁶ Freedom House is een niet-gouvernementele organisatie die onderzoek uitvoert en belangen behartigt op het gebied van democratie, politieke vrijheid en mensenrechten.

²⁷ Internationale Commissie van Juristen, “Reform the criminal justice system in Morocco: strengthen pre-trial rights, guarantees and procedures” (april 2017).

²⁸ Dit is een van de belangrijkste strategieën van de Marokkaanse regering, die gericht is op i) het doen toenemen van het aantal banen in de industriële sector, ii) het veranderen van de structuur van de Marokkaanse economie door het aandeel van de industrie in het bbp te verhogen, iii) het doen toenemen van de uitvoer van industriële producten, iv) het zorgen voor meer buitenlandse directe investeringen in de industrie en v) het verbeteren van de productiviteit van de sector.

²⁹ Op basis van een enquête van de algemene confederatie van ondernemingen in Marokko in 2014.

³⁰ Alle personen wier consumptie-uitgaven onder de nationale armoedegrens liggen (2,15 USD per dag) worden als arm beschouwd (landdiagnoses van de Wereldbankgroep van juni 2018).

³¹ De Gini-coëfficiënt wordt gebruikt om de inkomensverdeling over percentielen van een bevolking te berekenen. Hoe hoger de Gini-coëfficiënt, hoe groter de ongelijkheid in een land, met personen met hogere inkomens die veel grotere percentages van het totale inkomen van de bevolking ontvangen dan het gemiddelde percentage per hoofd van de bevolking.

³² African Development Dynamics 2018 (11 juli 2018).

³³ Een samengestelde index waarin de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen in drie dimensies van resultaten wordt weerspiegeld: reproductieve gezondheid, empowerment en de arbeidsmarkt; 100 % = ongelijkheid en 0 % = gelijkheid.

³⁴ Een samengestelde index waarin de gemiddelde resultaten in drie basisdimensies van menselijke ontwikkeling worden gemeten: een lang en gezond leven, kennis en een behoorlijke levensstandaard.

Tijdlijn

Contact

EUROPESE REKENKAMER
12, rue Alcide De Gasperi
L-1615 Luxemburg
LUXEMBURG

Tel. +352 4398-1
Inlichtingen: eca.europa.eu/nl/Pages/ContactForm.aspx
Website: eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditors

Meer gegevens over de Europese Unie vindt u op internet via de Europaserver (http://europa.eu).

Luxemburg: Bureau voor publicaties van de Europese Unie, 2019

© Europese Unie, 2019.

Overname met bronvermelding toegestaan.
Voor gebruik of overname van foto's of andere materialen die niet onder het auteursrecht van Europese Unie vallen, moet u rechtstreeks toestemming vragen aan de houders van het desbetreffende auteursrecht.

Hoe neemt u contact op met de EU?

Kom langs
Er zijn honderden Europe Direct-informatiecentra overal in de Europese Unie. U vindt het adres van het dichtstbijzijnde informatiecentrum op: https://europa.eu/european-union/contact_nl

Bel of mail
Europe Direct is een dienst die uw vragen over de Europese Unie beantwoordt. U kunt met deze dienst contact opnemen door:

• te bellen naar het gratis nummer: 00 800 6 7 8 9 10 11 (bepaalde telecomaanbieders kunnen wel kosten in rekening brengen),
• te bellen naar het gewone nummer: +32 22999696, of
• een e-mail te sturen via: https://europa.eu/european-union/contact_nl

Waar vindt u informatie over de EU?

Online
Informatie over de Europese Unie in alle officiële talen van de EU is beschikbaar op de Europa-website op: https://europa.eu/european-union/index_nl

EU-publicaties
U kunt publicaties van de EU downloaden of bestellen op: https://op.europa.eu/nl/publications (sommige zijn gratis, andere niet). Als u meerdere exemplaren van gratis publicaties wenst, neem dan contact op met Europe Direct of uw plaatselijke informatiecentrum (zie https://europa.eu/european-union/contact_nl).

EU-wetgeving en aanverwante documenten
Toegang tot juridische informatie van de EU, waaronder alle EU-wetgeving sinds 1952 in alle officiële talen, krijgt u op EUR-Lex op: http://eur-lex.europa.eu

Open data van de EU
Het opendataportaal van de EU (http://data.europa.eu/euodp/nl) biedt toegang tot datasets uit de EU. Deze gegevens kunnen gratis worden gedownload en hergebruikt, zowel voor commerciële als voor niet-commerciële doeleinden.