Europese statistieken Potentieel voor verdere verbetering van de kwaliteit

Samenvatting

I Officiële statistieken zijn een publiek goed dat bedoeld is om economische, demografische, sociale en milieuverschijnselen te beschrijven. Zij zijn van essentieel belang om empirisch onderbouwde besluitvorming door politici en bedrijfsleiders, maar ook door individuen en huishoudens, te ondersteunen. De EU heeft op alle gebieden statistieken nodig — van het ontwerp, de uitvoering, de monitoring en de evaluatie van het EU-beleid tot de inning en toewijzing van EU-middelen — en een hoge kwaliteit is van cruciaal belang. Kwaliteit wordt geoperationaliseerd aan de hand van de volgende criteria: relevantie, nauwkeurigheid, vergelijkbaarheid en coherentie, actualiteit en stiptheid en toegankelijkheid en duidelijkheid.

II In 2012 hebben wij een speciaal verslag over de kwaliteit van Europese statistieken gepubliceerd. Tijdens onze follow-up in 2016 stelden we vast dat sommige overeengekomen verbeteringen niet volledig waren doorgevoerd. Aangezien er ook recente ontwikkelingen zijn geweest in de Europese statistiek, hebben wij besloten een nieuwe controle uit te voeren over hetzelfde onderwerp. Het is de bedoeling dat onze bevindingen en aanbevelingen zullen bijdragen aan de doeltreffendheid van de processen voor kwaliteitsbeheer van Eurostat en aldus de betrouwbaarheid van Europese statistieken zullen helpen verbeteren.

III Bij deze controle hebben we beoordeeld of de Commissie op doeltreffende wijze zorgt voor Europese statistieken van hoge kwaliteit. Om die vraag te beantwoorden, hebben wij onderzocht of de Commissie beschikt over een alomvattende strategie en doeltreffende programma’s (489 miljoen EUR toegewezen in de periode 2013‑2020) voor de productie van statistieken. Wij hebben ook beoordeeld of Eurostat passende ondersteuning biedt, een degelijke beoordeling van de kwaliteit van de gegevens heeft ingevoerd en ervoor zorgt dat alle gebruikers transparante en gelijke toegang hebben. Daartoe hebben we statistische activiteiten op drie thematische gebieden geselecteerd (arbeid, bedrijven en gezondheid) en zijn we nagegaan of de beoordelingswerkzaamheden van Eurostat de kwaliteit van de gegevensverzamelingen van de periode 2017‑2020 hebben gewaarborgd. Tot slot hebben wij onderzocht of het potentieel van collegiale toetsingen om de kwaliteit van Europese statistieken te waarborgen, volledig werd benut.

IV Onze algemene conclusie is dat de Commissie statistieken verstrekt die over het algemeen van voldoende kwaliteit zijn voor beleidsmakers, bedrijven en burgers. Enkele tekortkomingen moeten echter nog worden aangepakt.

V De statistische strategieën van Eurostat weerspiegelen de prioriteiten die in de opeenvolgende programma’s zijn vastgesteld, maar zij schieten tekort wat betreft het meten van de geboekte vooruitgang. Het Europees Raadgevend Comité voor de statistiek, het belangrijkste vertegenwoordigende orgaan van gebruikers, vertegenwoordigt niet alle gebruikers op doeltreffende wijze; dit geldt bijvoorbeeld voor de collectieve standpunten van de academische en onderzoeksgemeenschap. Voorts wordt niet volledig voldaan aan de behoeften van de gebruikers, aangezien er bij de gecontroleerde gebieden gegevenslacunes voorkomen.

VI Ondanks de toegenomen financiering via het Europees statistisch programma is de productie van regelmatige Europese statistieken nog steeds gedeeltelijk afhankelijk van financiering door andere diensten van de Commissie. Sommige van de 13 door de EU gefinancierde projecten die wij hebben geanalyseerd, boden geen toegevoegde waarde aan de hand van een focus op innovatie, maar financierden eenvoudigweg verplichte activiteiten.

VII De steun van Eurostat aan de lidstaten is grotendeels adequaat. De verificatiebevoegdheden van Eurostat op de door ons onderzochte gebieden zijn echter beperkt. Wij stelden ook vast dat de kwaliteitsverslagen die de lidstaten hebben ingezonden niet geharmoniseerd zijn tussen en binnen statistische processen en dat de mate van gedetailleerdheid ervan niet dezelfde is. Bovendien voert Eurostat geen diepgaande evaluaties uit van alle kwaliteitsdimensies, zoals vergelijkbaarheid en coherentie. Voor gezondheids- en bedrijfsstatistieken zijn er ook problemen met de actualiteit, aangezien sommige gegevensreeksen tot 24 maanden na het referentiejaar mogen worden ingediend.

VIII Eurostat heeft een tijdschema voor publicaties ontwikkeld waarin bepaalde details ontbreken. Het heeft geen algemeen herzieningsbeleid, beschrijft de regels voor toegang vóór publicatie niet volledig op zijn website en publiceert geen volledige lijst van gebruikers aan wie bevoorrechte toegang is verleend.

IX Hoewel de opzet van het stelsel voor collegiale toetsingen van het Europees statistisch systeem is verbeterd, is de frequentie van de collegiale toetsingen en de mate waarin de collegiale toetsingen de nationale statistische systemen afdekken nog steeds niet toereikend om voortdurende kwaliteitsverbeteringen te garanderen. Bovendien hebben de Commissie en de lidstaten slechts gedeeltelijk gevolg gegeven aan belangrijke aanbevelingen van de collegiale toetsing van de periode 2013‑2015 over de versterking van de onafhankelijkheid en onpartijdigheid.

X Naar aanleiding van onze controle bevelen we de Commissie aan:

• beter tegemoet te komen aan de behoeften van de gebruikers door het Europees Raadgevend Comité voor de statistiek inclusiever te maken;
• zich tot doel te stellen de financiële onafhankelijkheid van het Europees statistisch programma te vergroten en prioriteit te geven aan innoverende projecten;
• de kwaliteitsverslagen van de lidstaten en de kwaliteitsbeoordeling van Europese statistieken te verbeteren;
• de huidige praktijk van het bieden van toegang tot statistieken vóór publicatie te heroverwegen, en
• na te gaan of het haalbaar is het mandaat van de Europese Adviescommissie voor statistische governance te versterken.

Inleiding

Kennis is macht: de rol van officiële statistieken

01 Officiële statistieken zijn een onmisbaar element in het informatiesysteem van een democratische samenleving, dat de overheid, de economie en de bevolking gegevens verstrekt over de economische, demografische, sociale en milieusituatie¹. Als publiek goed worden zij ontwikkeld, geproduceerd en verspreid door nationale statistische instanties en internationale organisaties. De officiële Europese statistieken bestrijken de EU zelf, haar lidstaten en regio’s en de landen van de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA).

02 Europese statistieken van hoge kwaliteit zijn belangrijk om beleidsmakers te helpen bij het formuleren en monitoren van economisch, demografisch, sociaal en milieubeleid dat is gericht op groei en duurzame ontwikkeling. Zij zijn ook van cruciaal belang voor de inning en toewijzing van EU-middelen en zijn essentieel voor bedrijven, onderzoekers en het grote publiek. De COVID-19-pandemie heeft aangetoond dat er dringend behoefte is aan gegevens die bijna in real time worden verstrekt door snelle, flexibele en meer gecoördineerde statistische systemen (zie bijlage I).

03 Kwaliteit is een multidimensionaal begrip, maar een eenvoudige definitie is “geschikt voor gebruik” of “geschikt voor het doel”. In de context van Europese statistieken wordt kwaliteit geoperationaliseerd aan de hand van de volgende criteria: relevantie, nauwkeurigheid, vergelijkbaarheid en coherentie, actualiteit en stiptheid en toegankelijkheid en duidelijkheid (zie tabel 1). Deze dimensies hangen onderling samen en sommige ervan moeten tegen elkaar worden afgewogen.

Het rechtskader voor de productie van Europese statistieken

04 Het rechtskader van de EU is in de loop van de tijd geëvolueerd, grotendeels als reactie op de behoeften van de EU-instellingen. In het Verdrag betreffende de werking van de EU² wordt bepaald dat de productie van statistieken “geschiedt op basis van onpartijdigheid, betrouwbaarheid, objectiviteit, wetenschappelijke onafhankelijkheid, kosteneffectiviteit en statistische geheimhouding” en “geen buitensporige lasten voor de economische actoren met zich [mag] brengen”.

05 In de verordening inzake Europese statistieken³ wordt het Europees statistisch systeem (ESS) ingesteld als een partnerschap tussen Eurostat (een directoraat-generaal van de Commissie en het bureau voor de statistiek van de EU) en de nationale instituten voor de statistiek (national statistical institutes, NSI’s) en andere nationale instanties (ANI’s) die in elke lidstaat verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling, productie en verspreiding van Europese statistieken. Het partnerschap omvat ook de statistische instanties van de EVA-landen.

06 In de verordening wordt voorts vastgesteld hoe het ESS moet worden georganiseerd, worden de voornaamste taken van de partners geschetst en wordt een kader geboden voor de ontwikkeling, productie en verspreiding van Europese statistieken op basis van gemeenschappelijke statistische beginselen. De verordening vormt ook de rechtsgrondslag voor de opstelling van Europese statistische programma’s (ESP’s, hierna: “programma’s”), waarin de voornaamste gebieden en doelstellingen voor de ontwikkeling, productie en verspreiding van Europese statistieken worden omschreven voor een periode die overeenkomt met die van het meerjarig financieel kader. Van het totale bedrag van 489 miljoen EUR werd in het kader van het vorige programma (2013‑2020) 193 miljoen EUR aan subsidies verstrekt aan ESS-landen (met een aanvullend bedrag van 181 miljoen EUR dat in de vorm van gesubdelegeerde kredieten werd verstrekt door andere directoraten-generaal (DG’s)). Voor het huidige programma (2021‑2027) zijn uitgaven gepland ter waarde van 552 miljoen EUR⁴, waaronder 74 miljoen EUR aan vastleggingskredieten voor 2021⁵. De Commissie denkt momenteel na over een herziening van de verordening, om de nadruk te leggen op nieuwe gegevensbronnen, technologieën en inzichten en op het delen van gegevens en statistieken in geval van een crisis.

07 De in de verordening uiteengezette statistische beginselen zijn nader uitgewerkt in de Praktijkcode Europese statistieken, die tot doel heeft het publiek vertrouwen in de Europese statistiek te waarborgen⁶. De Praktijkcode is voor het laatst herzien in 2017 (zie figuur 1).

Governance van het Europees statistisch systeem

08 De verantwoordelijkheid voor het verzamelen van de gegevens die nodig zijn voor het opstellen van Europese statistieken voor openbaar gebruik (door de EU en de lidstaten) berust bij twee statistische systemen met afzonderlijke rechtskaders, die verschillende governancestructuren weerspiegelen. Het betreft het Europees statistisch systeem (ESS)⁷ en het Europees Stelsel van centrale banken (ESCB)⁸.

09 Het ESS wordt geleid door het Comité voor het Europees statistisch systeem, dat wordt voorgezeten door Eurostat en bestaat uit vertegenwoordigers van de nationale instituten voor de statistiek van de lidstaten. Het Comité geeft professionele sturing aan het ESS bij de ontwikkeling, productie en verspreiding van statistieken. Het is ook verantwoordelijk voor de Praktijkcode Europese statistieken.

10 Eurostat fungeert als de statistische instantie van de EU. Zijn rol bestaat erin het voortouw te nemen bij de harmonisatie van statistieken, in nauwe samenwerking met de nationale statistische instanties. Zijn voornaamste taak is het verwerken en publiceren van vergelijkbare statistische informatie op Europees niveau door de kwaliteit van de door de lidstaten ingediende gegevens te beoordelen.

11 Het ESS wordt bijgestaan door het Europees Raadgevend Comité voor de statistiek⁹ (hierna “het Raadgevend Comité” genoemd) en op zijn activiteiten met betrekking tot de uitvoering van de Praktijkcode Europese statistieken wordt toezicht gehouden door de Europese Adviescommissie voor statistische governance (ESGAB)¹⁰, een orgaan met onafhankelijke statistische deskundigen (zie figuur 2).

Reikwijdte en aanpak van de controle

12 De algemene doelstelling van deze controle was te beoordelen of de Commissie op doeltreffende wijze zorgt voor Europese statistieken van hoge kwaliteit. In dit document verwijzen wij naar Eurostat wanneer wij verslag uitbrengen over gebieden waarvoor Eurostat, als het bureau voor de statistiek van de EU, als enige verantwoordelijk is.

13 Om de controlevraag te beantwoorden, hebben wij beoordeeld of:

• de Commissie beschikt over een alomvattende strategie en doeltreffende programma’s voor de productie van statistieken van hoge kwaliteit;
• Eurostat passende ondersteuning biedt, een degelijke beoordeling van de kwaliteit van de ontvangen gegevens heeft ingevoerd en er bij de verspreiding van Europese statistieken voor zorgt dat alle gebruikers transparante en gelijke toegang hebben, en
• de collegiale toetsingen volledig zijn benut om de kwaliteit van de statistieken te waarborgen en verder te verbeteren.

14 In 2012 hebben wij een speciaal verslag gepubliceerd over de kwaliteit van Europese statistieken¹¹. Bij een follow-up in 2016 stelden we vast dat sommige aanbevelingen nog steeds niet volledig waren uitgevoerd. Om deze reden, en gezien de recente ontwikkelingen op het gebied van de Europese statistiek, hebben wij besloten een nieuwe controle over hetzelfde onderwerp uit te voeren. Derhalve hebben wij onderzocht welke vooruitgang is geboekt van januari 2013 tot en met december 2021. Het is de bedoeling dat onze bevindingen en aanbevelingen zullen bijdragen aan de doeltreffendheid van de processen voor kwaliteitsbeheer van Eurostat en aldus de kwaliteit van Europese statistieken zullen helpen verbeteren.

15 Wij selecteerden drie thematische gebieden (arbeid, bedrijven en gezondheid) en gingen na of de beoordelingswerkzaamheden van Eurostat zorgden voor statistieken van hoge kwaliteit in overeenstemming met de in Verordening (EG) nr. 223/2009 vastgestelde kwaliteitscriteria, waarbij we ons in het bijzonder richtten op de gegevensverzamelingen van de periode 2017‑2020. Wij hebben onze analyse toegespitst op de volgende statistische activiteiten (zie bijlage II):

• de EU-arbeidskrachtenenquête (AKE);
• structurele bedrijfsstatistieken;
• gezondheid, bestaande uit “uitgaven voor gezondheidszorg”, “gegevens op het gebied van gezondheid die geen betrekking hebben op uitgaven” en “doodsoorzaken”.

16 Wij hebben alle kwaliteitsdimensies (zie paragraaf 03) in de lidstaten in de steekproef (Kroatië, Italië, Cyprus, Litouwen en Finland) onderzocht. Wat de actualiteit, stiptheid en volledigheid betreft, hebben wij dankzij de vlot beschikbare documentatie alle EU-lidstaten bestreken. Bij de samenstelling van de steekproef hebben wij zes criteria gehanteerd om de relevantie, de materialiteit, een brede geografische dekking en een goede mix van verschillende statistische systemen, d.w.z. gebaseerd op enquêtes of administratieve gegevens, te waarborgen.

17 Onze controlewerkzaamheden hadden ook betrekking op de bijdragen aan de productie van Europese statistieken van andere diensten van de Commissie (DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie (EMPL), DG Interne Markt, Industrie, Ondernemerschap en Midden- en Kleinbedrijf (GROW) en DG Gezondheid en Voedselveiligheid (SANTE)), en van de ESGAB en het Raadgevend Comité. Wij hebben niet gekeken naar de kwaliteit van de door de lidstaten ingezonden gegevens, noch naar de door het ESCB geproduceerde Europese statistieken of de exploitatie van nieuwe gegevensbronnen.

18 Wij hebben ons werk gebaseerd op criteria uit diverse bronnen, zoals overeengekomen beginselen voor officiële statistieken, de desbetreffende uitvoeringsrichtsnoeren en internationale beste praktijken (zie bijlage III).

19 Naast onderzoek van gegevens en statistieken hebben wij gekeken naar relevante wetgeving, internationale richtsnoeren en aanbevelingen, en door de Commissie en geselecteerde lidstaten verstrekte documenten, met inbegrip van hun antwoorden op gedetailleerde vragenlijsten die betrekking hadden op de volledige reikwijdte van de controle. We hebben een steekproef beoordeeld van 13 subsidies die relevant zijn voor de 3 thematische gebieden (zie bijlage IV) die door Eurostat werden beheerd in het kader van het programma 2013‑2020. Deze subsidies hadden betrekking op projecten die worden uitgevoerd door nationale instituten voor de statistiek of andere nationale instanties in onze vijf lidstaten.

20 Wij hebben gesprekken gevoerd met personeelsleden van de Commissie, het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding, nationale instituten voor de statistiek en andere nationale instanties in de vijf lidstaten, en van drie internationale organisaties (IAO, OESO en WHO). Ook hebben wij vergaderingen van het ESS-comité bijgewoond en gesprekken gevoerd met huidige en voormalige leden van de governanceorganen van het ESS (de ESGAB en het Raadgevend Comité), het Bureau voor de Statistiek van de EVA, de Federation of European National Statistical Societies, de Royal Statistical Society en deskundigen op het gebied van arbeids-, bedrijfs- en gezondheidsstatistieken. Vanwege de situatie in verband met COVID-19 hebben wij de gesprekken uitsluitend per videoconferentie gevoerd.

Opmerkingen

De strategie en de programma’s voldeden aan de verwachtingen, maar er was onvoldoende aandacht voor innovatie en er was niet aan alle gebruikersbehoeften voldaan

21 De Commissie voert haar strategische prioriteiten hoofdzakelijk uit door middel van opeenvolgende programma’s, die zo zouden moeten worden opgezet dat ze beantwoorden aan de behoeften van de gebruikers van Europese statistieken en die zo nodig zouden moeten worden herzien om rekening te houden met eventuele onverwachte veranderingen (zie figuur 3). In de hiernavolgende delen onderzoeken wij of:

1. de statistische programma’s van de Commissie en de strategische plannen van Eurostat goed zijn ontworpen, alomvattend zijn en doeltreffend worden gemonitord;
2. de programma’s beantwoorden aan de behoeften van de gebruikers, en
3. de programma’s waar bieden voor hun geld door middel van subsidies aan nationale statistische systemen.

De strategische plannen en programma’s voldeden grotendeels aan de institutionele verwachtingen, maar schoten tekort wat betreft het meten van de vooruitgang

22 We onderzochten het programma voor de periode 2013‑2020 en de strategische plannen van Eurostat voor de perioden 2016‑2020 en 2020‑2024, de jaarlijkse werkprogramma’s voor statistiek sinds 2013 en documentatie over de monitoring en evaluatie van de programma’s. Ook hebben wij gekeken naar het huidige programma binnen het EU-programma voor de eengemaakte markt voor 2021‑2027, naar het mechanisme dat is gebruikt om in de periode 2013‑2020 prioriteiten vast te stellen, en naar de inhoud van de besprekingen die in 2019 binnen het ESS werden gevoerd om die prioriteiten voor de periode 2021‑2027 te wijzigen.

23 Wij stelden vast dat het programma voor de periode 2013‑2020 grotendeels was ontworpen om tegemoet te komen aan de verwachtingen en behoeften van de institutionele gebruikers van Europese statistieken en een kader voor monitoring omvatte. De Commissie was later echter van oordeel dat sommige van de KPI’s die aanvankelijk werden gebruikt om de doeltreffendheid van het programma te meten, geen verband hielden met de doelstellingen van het programma of dat daarmee niet het effect van de EU-financiering kon worden aangetoond. Deze KPI’s werden vervangen door andere (zie figuur 4). Door deze vervanging en de veranderingen in de methodologie in de enquête over de tevredenheid van de gebruikers kon het worden gemeten welke vooruitgang over de volledige periode van zeven jaar was geboekt.

Er wordt niet voldoende aan de behoeften van de gebruikers voldaan en er zijn nog steeds gegevenslacunes

24 Om de relevantie van statistieken te waarborgen, moeten zij in de eerste plaats worden gegenereerd met de gebruikers in gedachten. De productie ervan is geen doel op zich, maar moet ten dienste staan van diegenen die de gegevens gebruiken om beleid en resultaten te verbeteren. Met dit doel voor ogen moet Eurostat alle soorten gebruikers raadplegen om de behoeften vast te stellen waarin de strategische planning moet voorzien. Als het belangrijkste vertegenwoordigende orgaan van gebruikers moet het Raadgevend Comité bijstand bieden door ervoor te zorgen dat in het proces van planning van het programma rekening wordt gehouden met hun behoeften en door betrekkingen aan te knopen met de nationale raden van statistiekgebruikers¹² (zie figuur 5).

25 Eurostat brengt de gebruikersbehoeften via een aantal kanalen in kaart. Het organiseert bijvoorbeeld jaarlijkse hoorzittingen om andere diensten van de Commissie te raadplegen, voert twee keer per jaar een enquête uit over de tevredenheid van de gebruikers en houdt incidentele, minder representatieve raadplegingen over specifieke producten (bijv. het European Statistical Recovery Dashboard).

26 Het Raadgevend Comité geeft voorrang aan de behoeften die voortvloeien uit het EU-beleid en uit EU-initiatieven. Bovendien nemen de twaalf door de Commissie benoemde leden op persoonlijke titel deel en vertegenwoordigen zij niet de wetenschappelijke verenigingen, universiteiten en onderzoeksinstellingen waarvan zij afkomstig zijn¹³. Zij zorgen dus niet echt voor een collectief standpunt. Andere belangrijke gebruikers en belanghebbenden, zoals het maatschappelijk middenveld, niet-gouvernementele organisaties die kwetsbare en gemarginaliseerde groepen vertegenwoordigen en internationale organisaties, zijn er niet bij betrokken.

27 Sinds zijn oprichting heeft het Raadgevend Comité geen significante vooruitgang geboekt in de richting van het tot stand brengen van betrekkingen met nationale gebruikers van statistieken. Het heeft zelfs pas in 2021 een overzicht opgesteld van 23 nationale raden van statistiekgebruikers en plannen gemaakt om zijn samenwerking met deze raden te versterken. Bovendien hebben wij tijdens onze werkzaamheden bewijzen gevonden dat de activiteiten van de Italiaanse gebruikersraad waren opgeschort en dat een dergelijke raad in Kroatië nog niet operationeel was.

28 Onze controle bracht lacunes aan het licht in de statistieken met betrekking tot “gegevens op het gebied van gezondheid die geen betrekking hebben op uitgaven” en morbiditeit. Statistieken met betrekking tot gegevens op het gebied van gezondheid die geen betrekking hebben op uitgaven, zoals middelen en activiteiten in de gezondheidszorg, worden vrijwillig verstrekt, en de gegevensreeksen zijn nog onvolledig omdat niet alle lidstaten alle overeengekomen gegevens bij Eurostat indienen. Een ontwerpuitvoeringsverordening met een minimumlijst van vereisten moet worden aangenomen en de eerste datatransmissie wordt in 2023 verwacht. Er wordt verwacht dat de kwaliteit (met inbegrip van de volledigheid) zal verbeteren, tenzij aan bepaalde lidstaten vrijstellingen worden toegekend. Statistieken over morbiditeit zijn al meer dan tien jaar in ontwikkeling en zijn nog steeds niet afgerond.

29 Een andere belangrijke lacune die wij hebben vastgesteld, houdt verband met de EU-definitie van kleine en middelgrote ondernemingen, die Eurostat niet correct toepast omdat het in sommige lidstaten moeilijk is alle financiële gegevens te verkrijgen. De indeling van kleine en middelgrote ondernemingen in Europese statistieken is alleen gebaseerd op het aantal werknemers (minder dan 250 personen) en houdt geen rekening met de financiële criteria (jaaromzet en balanstotaal).

De financiering van EU-statistieken wordt niet op passende wijze verkregen en er wordt hierbij onvoldoende prioriteit gegeven aan innovatieve projecten

30 De Commissie moet voorzien in de belangrijkste behoeften van gebruikers en moet nationale financiering aanvullen door toereikende financiële middelen te verstrekken aan de nationale statistische systemen, zoals aanbevolen in internationale richtsnoeren (zie bijlage III). De financiering van het programma wordt toegewezen via jaarlijkse werkprogramma’s, die door de Commissie worden opgesteld en goedgekeurd en die betrekking hebben op financiering via subsidies, aanbestedingen en andere overeenkomsten. Het meerjarig financieel kader voor de periode 2021‑2027 omvat 552 miljoen EUR voor het programma: ongeveer 78,9 miljoen EUR per jaar (+29 % ten opzichte van het jaarlijks gemiddelde voor de periode 2013‑2020). De jaarlijkse bijdrage van de EU aan het ESS is goed voor 2,4 % van de totale geraamde kosten voor de productie van officiële statistieken (ongeveer 3 miljard EUR in 2020 volgens een door Eurostat uitgevoerd kostenevaluatieonderzoek¹⁴).

31 Subsidies zijn het meest gebruikte en meest gevestigde middel om de ontwikkeling van nieuwe statistieken aan te moedigen als reactie op door institutionele gebruikers aangegeven behoeften. Deze zijn vraaggestuurd en financieren ongeveer 70 % van de projectkosten voor de ontwikkeling van statistische activiteiten, zoals de totstandbrenging van nieuwe enquêtemodules, face-to-facegegevensverzameling en telefonische interviews.

32 Eurostat beheert ook subsidies die door andere diensten van de Commissie (bijv. DG EMPL en DG SANTE) buiten het programma om worden gefinancierd (zie figuur 6). Net als de in het kader van het programma gefinancierde subsidies hebben deze als doel de ontwikkeling van statistieken aan te moedigen om in de specifieke behoeften van de DG’s te voorzien, hoewel zij soms ook ten goede komen aan statistische activiteiten die reeds verplicht zijn. In dit verband hebben wij in 2012 het volgende aanbevolen: “Teneinde tot een volledige uitvoering van de Praktijkcode Europese statistieken te komen, moet de Commissie: e) […] het mechanisme voor gesubdelegeerde beleidskredieten voor de productie van statistieken […] geleidelijk ”. Wij zijn van mening dat de huidige regeling, waarbij Eurostat financieel afhankelijk is van andere DG’s, niet volledig in overeenstemming is met internationale aanbevelingen en beste praktijken inzake adequate financiering en de institutionele onafhankelijkheid niet bevordert.

33 Wij hebben vastgesteld dat de EU-subsidies grotendeels de institutionele behoeften afdekken, waarbij met een aanzienlijk aantal subsidies verplichte statistische activiteiten worden gefinancierd en, in sommige gevallen, de normale personeelskosten van de nationale statistische systemen worden gedekt. Slechts enkele subsidies dienen ter financiering van innovatieve projecten (bijv. proefprojecten over morbiditeitsstatistieken) met een aanzienlijke toegevoegde waarde die anders niet op nationaal niveau zouden worden gefinancierd.

34 De gefinancierde projecten moeten worden geëvalueerd om na te gaan of de doelstellingen ervan worden bereikt en zij voordelen opleveren die in verhouding staan tot de geïnvesteerde middelen. Hoewel de afzonderlijke subsidies waren beoordeeld, was er over het algemeen geen onderbouwing van de kwalitatieve beoordeling van de resultaten, waardoor het risico bestaat dat de mogelijkheden voor follow-up worden beperkt en de duurzaamheid van de resultaten wordt verminderd.

Eurostat biedt nationale statistische systemen passende ondersteuning, maar de beoordeling en de verspreiding vertonen nog tekortkomingen

35 Eurostat heeft tot taak Europese statistieken te ontwikkelen, te produceren en te verspreiden¹⁵. Daartoe verleent het steun aan de nationale instituten voor de statistiek, beoordeelt het de kwaliteit van de van de lidstaten ontvangen gegevens aan de hand van de vastgestelde criteria (zie paragraaf 03), en zorgt het vervolgens voor consolidatie en publicatie. De kwaliteitscriteria “relevantie” en “toegankelijkheid en duidelijkheid” worden behandeld in respectievelijk de paragrafen 24-29 en 59-69.

36 Eurostat moet beschikken over een doeltreffend kwaliteitsbeheerssysteem, met schriftelijke procedures voor de kwaliteitsbeoordeling van elk thematisch gebied¹⁶ (zie figuur 7).

37 In de volgende delen onderzoeken we of Eurostat:

1. de nationale instituten voor de statistiek passende ondersteuning biedt;
2. een degelijke beoordeling uitvoert van de kwaliteit van de binnenkomende gegevens, en
3. er bij de verspreiding van statistieken voor zorgt dat alle gebruikers transparante en gelijke toegang hebben.

Eurostat biedt nationale statistische systemen passende ondersteuning

38 In zijn rol van coördinator voor de verbetering van de kwaliteit van Europese statistieken moet Eurostat de lidstaten tijdig passende ondersteuning bieden en samenwerkingsnetwerken ontwikkelen om het delen van kennis te bevorderen¹⁷. Uit de beschikbare documenten hebben wij afgeleid dat de steun van Eurostat aan de lidstaten doorgaans adequaat is en op tijd komt. Zo heeft het uitbreken van de COVID-19-pandemie bij regeringen, de media en de bevolking geleid tot een ongekende vraag naar snelle en betrouwbare statistieken op verschillende gebieden (zie bijlage I). Kort na het uitbreken van de pandemie heeft Eurostat richtsnoeren en methodologische notities uitgebracht over de productie van gegevensreeksen zoals de arbeidskrachtenenquête.

39 Eurostat beschikt echter niet over schriftelijk vastgelegde interne procedures voor het verlenen van steun, met name wat het tijdschema betreft. Wij hebben voorbeelden gevonden van complexe methodologische problemen die pas na lange tijd konden worden opgelost. Het probleem van de behandeling van gegevens over langdurige zorg (onderscheid tussen het sociale en het gezondheidsaspect) bestaat bijvoorbeeld al sinds in 2015 het systeem van gezondheidsrekeningen 2011 werd ingevoerd¹⁸. Het probleem heeft gevolgen voor de volledigheid en de vergelijkbaarheid van gegevens op dat gebied. Een taskforce is in februari 2022 aan dit probleem gaan werken en zal naar verwachting eind 2023 met een verslag komen.

De kwaliteitsrapportage van de lidstaten is niet volledig geharmoniseerd en gedocumenteerd

40 Het ESS-handboek bevat richtsnoeren voor de opstelling, door ESS-partners, van kwaliteitsverslagen voor producenten en gebruikers over het hele scala aan statistische processen en outputs. Voor elke statistische gegevensreeks moeten deze verslagen tussen en binnen statistische processen worden geharmoniseerd met het oog op naleving van de richtsnoeren om ervoor te zorgen dat essentiële informatie over gegevensverzamelings- en valideringsprocessen aan gebruikers en producenten beschikbaar wordt gesteld.

41 Wij onderzochten of de door de lidstaten ingediende kwaliteitsverslagen op de drie door onze controle afgedekte thematische gebieden in overeenstemming waren met het ESS-handboek en informatie bevatten die zowel geschikt als geharmoniseerd was om een goede beoordeling en goed begrip van de overeenkomstige statistische output mogelijk te maken.

42 Op grond van de sectorale verordeningen zijn de lidstaten verplicht Eurostat kwaliteitsverslagen en metagegevens toe te zenden met tussenpozen van maximaal vijf jaar. Een lange periode tussen twee verslagen verhoogt het risico dat de beschrijvingen van bronnen en methoden tussen twee gegevensreeksen zijn veranderd. Bovendien heeft een van de vijf lidstaten in onze steekproef (Kroatië) het verwachte kwaliteitsverslag voor de gegevens over “doodsoorzaken” nog niet ingediend. Er is geen wettelijke verplichting om een kwaliteitsverslag in te dienen voor gegevens op het gebied van gezondheid die geen betrekking hebben op uitgaven. Van de lidstaten wordt echter verwacht dat zij een metagegevensbestand indienen dat niet in overeenstemming is met de structuur van de kwaliteitsverslagen.

43 Er zijn verschillen in rapportage tussen, en zelfs binnen, statistische activiteiten. De mate van gedetailleerdheid varieert per lidstaat in onze steekproef: sommige verstrekken niet voldoende informatie voor een goed begrip en een goede beoordeling van de kwaliteit van de gegevens. Bovendien volgt de structuur van de kwaliteitsverslagen, met uitzondering van de “doodsoorzaken”, niet de richtsnoeren. Deze inconsistenties leiden tot onvolledige informatie die verwarrend kan zijn voor de gebruikers.

De kwaliteitsbeoordeling door Eurostat waarborgde de betrouwbaarheid van de gegevens niet volledig

44 Eurostat is wettelijk gemachtigd om in de lidstaten verificaties ter plaatse uit te voeren op statistische gebieden zoals de buitensporigtekortprocedure en het bruto nationaal inkomen. Eurostat beschikt niet over vergelijkbare bevoegdheden voor de drie gebieden waarop onze controle betrekking heeft. Aangezien EU-bijdragen die via bepaalde financieringsinstrumenten (zoals de nieuwe herstel- en veerkrachtfaciliteit) lopen, worden berekend op basis van Europese statistieken waarvoor Eurostat geen verificatiebevoegdheden heeft en de betrouwbaarheid dus niet kan garanderen (bijv. arbeid en bevolking), bestaat het risico dat de toewijzing van EU-middelen op basis van dergelijke gegevens onnauwkeurig is.

45 Eurostat heeft schriftelijke procedures ontwikkeld voor de validering van gegevens op alle door ons onderzochte thematische gebieden. Die procedures omvatten echter geen grondiger verificaties van de kwaliteit van de gegevens in de lidstaten, zoals verificaties ter plaatse.

46 Eurostat heeft ook gebruikershandleidingen en richtsnoeren opgesteld met betrekking tot het toezicht op de naleving van de EU-statistiekwetgeving. Eén aspect dat in deze richtsnoeren ontbreekt, is een tijdschema voor zijn eigen optreden indien het vaststelt dat een lidstaat zich niet aan de in de regels vastgestelde termijnen houdt.

47 Eurostat gebruikt een reeks IT-instrumenten om valideringscontroles uit te voeren (van zaken als logica, plausibiliteit, consistentie, herzieningspercentages en jaarlijkse wijzigingspercentages). Sommige van deze controles zijn ingebed in de bestanden die de vragenlijst bevatten die de lidstaten moeten invullen, zodat zij vóór verzending eventuele fouten kunnen opsporen en corrigeren. Zodra de valideringen zijn uitgevoerd, krijgen de lidstaten een valideringsverslag ter goedkeuring toegezonden. Pas dan kunnen hun gegevens op grotere schaal worden verspreid.

48 Eurostat, de OESO en de WHO verzamelen en verdelen de valideringen van “gegevens over uitgaven voor gezondheidszorg” en “gegevens op het gebied van gezondheid die geen betrekking hebben op uitgaven” onderling en voeren de controles op dezelfde wijze uit. De gegevens uit de arbeidskrachtenenquête, de gegevens over “doodsoorzaken” en de gegevens over “uitgaven voor gezondheidszorg” worden voor alle lidstaten op gelijke wijze gevalideerd. De definitieve kwaliteitsbeoordelingen voor elke lidstaat zijn echter niet gestructureerd en bevatten geen overzicht van of voorgestelde oplossingen voor alle geconstateerde problemen. Voor de andere thematische gebieden (“gegevens op het gebied van gezondheid die geen betrekking hebben op uitgaven” en structurele bedrijfsstatistieken) ontvingen wij gegevensbestanden, maar geen definitieve kwaliteitsbeoordelingen. Wij hebben vastgesteld dat Eurostat zich bewust was van problemen met de kwaliteit van de gegevens die naar voren kwamen uit zijn valideringswerkzaamheden of uit door de lidstaten verstrekte informatie. Bij sommige problemen met de kwaliteit van gegevens kan het lang duren voordat er een oplossing wordt gevonden (zie bijv. de bespreking van gegevens over langdurige zorg in paragraaf 39).

49 Gedurende de door onze controle bestreken periode stelden wij op de drie gecontroleerde gebieden tekortkomingen vast met betrekking tot de nauwkeurigheid van de gegevens (zie kader 1).

50 Wij onderzochten of Eurostat de naleving van de conceptuele kaders en de mate van vergelijkbaarheid en coherentie van de gegevens analyseerde, en stelden tekortkomingen vast op alle thematische gebieden die onder onze controle vielen (zie kader 2).

51 Wij hebben ook geconstateerd dat de gegevens over “doodsoorzaken” aanzienlijke verschillen vertonen, hetgeen erop wijst dat zij ondanks een aantal richtsnoeren inzake harmonisatie niet in alle lidstaten op dezelfde wijze worden gecodeerd. Figuur 8 illustreert de slechte vergelijkbaarheid van de gegevens over “doodsoorzaken” in verband met dementie: er blijken aanzienlijke verschillen te bestaan in de wijze waarop de lidstaten dementie coderen, een van de duurste ziekten¹⁹ en de op een na belangrijkste doodsoorzaak in hooginkomenslanden²⁰. Hoewel de ziekte van Alzheimer wereldwijd goed is voor 60-70 % van alle gevallen van dementie²¹, varieerde het aandeel ervan in de categorie “dementie” van de “doodsoorzaken” in 2018 van 3,4 % in Malta tot 99,9 % in Roemenië. Wij vonden ook grote verschillen in het aandeel van de sterfgevallen als gevolg van ziekten van de luchtwegen zoals longontsteking en griep.

52 Verschillen op het gebied van gezondheidsresultaten kunnen niet alleen worden toegeschreven aan verschillen in de gezondheidszorgstelsels of de gezondheidstoestand van de bevolking, maar ook aan nationale en/of geautomatiseerde coderingspraktijken, die kunnen leiden tot niet-vergelijkbare gegevens.

53 In de statistiek zijn actualiteit en stiptheid belangrijk voor een doeltreffende besluitvorming. Voor de drie gecontroleerde gebieden bevatten de sectorale verordeningen referentieperioden en specifieke data waarop de lidstaten gegevens en kwaliteitsverslagen/metagegevensbestanden bij Eurostat moeten indienen (zie figuur 9). De meeste lidstaten dienen alleen gegevens in indien en zoals vereist door de verordeningen.

54 Zoals blijkt uit figuur 9, kunnen statistieken voor sommige gebieden tot 24 maanden na de referentieperiode worden ingediend, waardoor zij voor de gebruikers minder nuttig zijn. In 2018, 2019 en 2020 hebben respectievelijk slechts zes, negen en acht lidstaten binnen vier maanden na het einde van het referentiejaar vrijwillig gegevens over uitgaven voor gezondheidszorg ingediend, met actuelere gegevens als resultaat. Bovendien beschikt het ESS, wanneer zich nieuwe behoeften voordoen, niet over de nodige procedurele flexibiliteit om snel met nieuwe gegevensreeksen te kunnen reageren. Dit is met name duidelijk geworden in verband met COVID-19, waarvoor niet onmiddellijk gegevens beschikbaar waren voor gezondheids- en bedrijfsstatistieken. Met name wat betreft de gegevens over doodsoorzaken was het noodzakelijk alternatieve manieren te vinden om het sterftecijfer te berekenen, te weten de organisatie van een vrijwillige gegevensverzameling inzake wekelijkse sterfgevallen om de maandelijkse oversterfte te kunnen berekenen (zie bijlage V).

55 Wij constateerden tekortkomingen op het gebied van stiptheid voor alle statistische gebieden die onder onze controle vielen. Vertragingen bij het verstrekken van gegevens die al achterhaald zijn, maken het hele proces ondoeltreffend vanuit het oogpunt van de behoeften van de gebruikers. De beschikbare informatie over de feitelijke data van indiening door de lidstaten levert het bewijs dat de arbeidskrachtenenquête en de gezondheidsstatistieken vertraging hebben opgelopen ten opzichte van de wettelijke termijnen. Voorbeelden van vertragingen in verband met gezondheidsstatistieken zijn te vinden in kader 3. Dergelijke informatie was niet beschikbaar voor de structurele bedrijfsstatistieken, hetgeen betekent dat wij de situatie voor dat gebied niet konden beoordelen.

56 Bij de samenstelling van EU-aggregaten moet Eurostat waar nodig schattingen maken van de gegevens van de lidstaten. Wij stelden vast dat de lidstaten vaak geen gegevens verstrekten voor de drie thematische gebieden in onze controle, of dat zij te laat verslag uitbrachten. Waar dit het geval is (bijv. voor gegevens op het gebied van gezondheid die geen betrekking hebben op uitgaven en voor structurele bedrijfsstatistieken), heeft Eurostat ramingen gebruikt om een EU-aggregaat te verkrijgen. Een uitzondering hierop was het EU-aggregaat “doodsoorzaken” voor 2018, dat niet werd geproduceerd omdat Eurostat geen schatting voor Frankrijk opstelde (zie kader 3).

Geharmoniseerde informatie en monitoringindicatoren ontbreken in de rapportage aan het Parlement en de Raad

57 Ten slotte moet de Commissie om de drie jaar aan het Parlement en de Raad verslag uitbrengen over de kwaliteit van de door haar verspreide statistieken, met uitzondering van gezondheidsstatistieken. Wij hebben de twee recentste verslagen onderzocht die betrekking hadden op de arbeidskrachtenenquête en de structurele bedrijfsstatistieken. Wij constateerden dat de mate van gedetailleerdheid van de twee verslagen verschilde en dat de informatie ontoereikend was om een duidelijk beeld te krijgen van de bestaande tekortkomingen (zie kader 4).

58 In geen van beide verslagen werd gebruikgemaakt van gedetailleerde monitoringindicatoren om de voortgang van de verordeningen betreffende de arbeidskrachtenenquête en de structurele bedrijfsstatistieken te laten zien. Voor elke statistische output zijn passende indicatoren nodig om de uitvoering van de verordeningen goed te kunnen monitoren en om geharmoniseerde informatie over de kwaliteit van de gegevens te kunnen samenstellen.

De verspreidingsprocedures zijn onvoldoende geharmoniseerd

59 Om bij de verspreiding van statistieken te waarborgen dat deze toegankelijk en duidelijk zijn, moet Eurostat onder meer beschikken over geschikte schriftelijke procedures, met een publicatiebeleid en een tijdschema voor publicaties²². In het publicatiebeleid moet een onderscheid worden gemaakt tussen verschillende soorten publicaties en uitsplitsingen, en het tijdschema voor publicaties en het herzieningsbeleid en de herzieningskalender moeten van tevoren openbaar worden gemaakt.

60 Uit de door ons onderzochte documenten blijkt dat Eurostat een reeks instrumenten en procedures, zoals redactionele regels, heeft vastgesteld die het toepast op het verspreidingsproces. Er zijn echter geen regels waarmee de termijn wordt vastgesteld die verloopt tussen het verzamelen van gegevens en de publicatie ervan door Eurostat, en er werd evenmin een vereiste vastgesteld dat de gegevens voor alle lidstaten op dezelfde datum worden gepubliceerd. Sinds medio 2021 heeft Eurostat in overeenstemming met de Praktijkcode een jaarkalender voor de publicatie van de voornaamste producten opgesteld en gepubliceerd.

61 Wij hebben de publicatiedata van de gegevens van de arbeidskrachtenenquête en de gegevens over de uitgaven voor gezondheidszorg onderzocht, de enige bestanden die ons ter beschikking werden gesteld. In de periode 2018‑2020 werden de gegevens van de arbeidskrachtenenquête niet voor alle lidstaten op dezelfde datum door Eurostat verspreid. Hetzelfde gold voor de gegevens over de uitgaven voor gezondheidszorg, omdat sommige lidstaten (zie paragraaf 54 en kader 3) te laat waren met het indienen van de gegevens en het beantwoorden van de vragen van Eurostat tijdens het valideringsproces. Vertragingen bij de verspreiding zorgden voor een langere periode tussen het referentiejaar en de publicatiedatum.

62 In overeenstemming met de Praktijkcode heeft Eurostat voor 2022 een jaarkalender opgesteld en gepubliceerd voor de publicatie van de belangrijkste producten. Met betrekking tot de drie thematische gebieden van onze controle worden bepaalde details (indicatoren, uitsplitsing naar niveau van de indeling, referentieperioden, elementen die worden herzien, enz.) echter niet gepubliceerd.

63 Een van de doelstellingen van een beleid en een tijdschema voor herzieningen is de gebruikers te informeren over de te verwachten gevolgen van geplande wijzigingen voor de vergelijkbaarheid, zodat zij beter in staat zijn onderbrekingen in tijdreeksen te voorspellen en aan te pakken (zie bijlage III). Wij stelden vast dat Eurostat de gegevens actualiseerde wanneer de gegevens binnenkwamen en als herzieningen en correcties nodig waren. Eurostat heeft geen algemeen herzieningsbeleid, maar er is wel specifiek beleid ontwikkeld voor gebieden als bedrijfsstatistieken. Gegevens met betrekking tot andere gebieden, zoals “uitgaven voor gezondheidszorg” en “doodsoorzaken”, worden wel herzien, maar deze herziening valt niet onder een gemeenschappelijk beleid: herzieningen hangen af van het beleid van elke lidstaat.

Toegang vóór publicatie kan de gelijkheid in gevaar brengen en het lekken van informatie mogelijk maken

64 Om vertrouwen in officiële statistieken te wekken, wordt zowel in het rechtskader van de EU als in internationale statistische beginselen bepaald dat alle gebruikers gelijk moeten worden behandeld²³. De desbetreffende internationale richtsnoeren zijn nog explicieter, in die zin dat daarin sprake is van gelijktijdige toegang (zie bijlage III).

65 Bij de collegiale toetsing van 2014 gaf de ESGAB aan dat er sterke argumenten waren voor een volledig verbod op toegang vóór publicatie en beval zij een volledig onderzoek aan naar de gevolgen van deze handelswijze (zie bijlage VI: 2014/11). Sindsdien heeft de ESGAB nog vier andere aanbevelingen geformuleerd, onder meer over vermindering van de frequentie waarmee en het aantal statistieken waarvoor toegang vóór publicatie wordt verleend, en over de harmonisatie en transparantie van de praktijken inzake toegang vóór publicatie bij ESS-partners (2015/5, 2015/6, 2015/7, 2018/1²⁴). Wij hebben vastgesteld dat Eurostat enige vooruitgang heeft geboekt bij de uitvoering van deze aanbevelingen. In 2021 verzocht de ESGAB Eurostat een kritisch onderzoek uit te voeren naar de praktijk waarbij het binnen de Commissie toegang biedt tot statistieken voordat deze worden gepubliceerd (zie bijlage VI: 2021/4). Als reactie hierop heeft Eurostat toegezegd een overzicht te geven van de huidige stand van zaken in de bestaande memoranda van overeenstemming met de andere diensten van de Commissie.

66 Toegang vóór publicatie is op ESS-niveau gerechtvaardigd op grond van de Praktijkcode²⁵. Eurostat biedt zijn eigen hoger management, het DG Economische en Financiële Zaken, DG EMPL en de ECB, alsmede de media, toegang tot bepaalde belangrijke gegevens voordat deze worden gepubliceerd. Geaccrediteerde persagentschappen ontvangen nieuwsberichten van tevoren onder embargo via elektronische middelen²⁶. Het Italiaanse nationale instituut voor de statistiek daarentegen biedt alleen toegang vóór publicatie tijdens een briefing voor journalisten, zonder contact met de buitenwereld (het zogenaamde “lock-upsysteem”)²⁷. Wij zijn van mening dat de regeling van Eurostat niet garandeert dat er geen gegevens uitlekken.

67 Toegang tot macro-economische gegevens van de EU vóór publicatie houdt het risico in van economisch winstbejag door diegenen die deze toegang krijgen (zie kader 5). De mogelijkheid van toegang vóór publicatie zou kunnen leiden tot kansen voor economisch voordeel die de markten ernstig zouden kunnen verstoren.

68 Met het oog op de transparantie wordt in de internationale beste praktijken aanbevolen persberichten vergezeld te doen gaan van een lijst inzake toegang vóór publicatie. Op de website van Eurostat wordt echter geen uitgebreide informatie verstrekt over alle gebruikers en aangewezen posten die toegang krijgen vóór publicatie.

69 In het ESS hebben ten minste tien landen (Tsjechië, Denemarken, Kroatië, Italië, Polen, Slovenië, Finland, Zweden, IJsland en Noorwegen) een einde gemaakt aan de praktijk waarbij regeringen en/of de media toegang krijgen vóór publicatie. De praktijken in verband met toegang vóór publicatie binnen het ESS zijn derhalve nog steeds niet geharmoniseerd (zie paragraaf 65).

Het potentieel van collegiale toetsingen om verbeteringen tot stand te brengen, is niet volledig benut

70 Collegiale toetsingen worden gebruikt om te beoordelen of Eurostat en de nationale statistische systemen in het algemeen voldoen aan de beginselen van de Praktijkcode, die de hoeksteen vormt van het gemeenschappelijk kwaliteitskader van het ESS. De collegiale toetsing van nationale statistische systemen wordt uitgevoerd door een team van deskundigen en de collegiale toetsing van Eurostat door de ESGAB. Sinds de Praktijkcode in 2005 voor het eerst werd vastgesteld, heeft het ESS drie rondes van zelfregulerende collegiale toetsingen georganiseerd, hetgeen betekent dat de besluiten over deze collegiale toetsingen intern door het ESS-comité worden genomen (zie figuur 2). In de hiernavolgende delen onderzoeken wij of:

1. de Commissie de aanbevelingen van de tweede collegiale toetsing doeltreffend heeft uitgevoerd;
2. het toezicht van Eurostat op de vorderingen in de nationale statistische systemen bij de uitvoering van de aanbevelingen van de tweede collegiale toetsing doeltreffend is geweest, en
3. de opzet van de derde ronde van collegiale toetsingen van nationale statistische systemen geschikt is voor het beoogde doel.

De Commissie heeft goede vooruitgang geboekt met de meeste aanbevelingen van de collegiale toetsing

71 Om ervoor te zorgen dat de aanbevelingen van de ESGAB een maximaal effect sorteren, is het belangrijk dat de Commissie deze snel en zo volledig mogelijk uitvoert. Indien dit niet gebeurt, moet zij een goede motivering geven in overeenstemming met de internationale richtsnoeren, aanbevelingen en beste praktijken op het gebied van statistiek.

72 In 2014 heeft de ESGAB de tweede collegiale toetsing van Eurostat uitgevoerd en 16 aanbevelingen gedaan die betrekking hadden op 6 hoofdgebieden: de wetgeving die ten grondslag ligt aan de procedures voor de benoeming en het ontslag van het hoger management, de architectuur van de statistiekwetgeving, de coherentie van Europese statistieken, verspreiding, communicatie en gebruikers, en coördinatie (zie bijlage VI). In reactie hierop heeft Eurostat een uitvoeringsplan opgesteld met twintig verbeteringsmaatregelen²⁸.

73 Wij hebben vastgesteld dat de Commissie goede vooruitgang heeft geboekt met betrekking tot de meeste aanbevelingen van de collegiale toetsing, met name die in verband met de wetgevingsarchitectuur en met communicatie en gebruikers. Enkele belangrijke aanbevelingen op het gebied van onafhankelijkheid en onpartijdigheid (wetgeving over de benoeming en het ontslag van het hogere management en toegang vóór publicatie — zie de paragrafen 64-69) werden echter niet aanvaard en/of niet doeltreffend uitgevoerd²⁹.

74 In het kader van de collegiale toetsing van 2014 heeft de ESGAB vier aanbevelingen gedaan die betrekking hadden op het volledige scala aan EU-wetgeving inzake de aanwerving, de benoeming en het ontslag van het hogere management van Eurostat (zie bijlage VI: 2014/1 — 2014/4). Eurostat heeft deze aanbevelingen echter niet aanvaard en heeft geen overeenkomstige verbeteringsmaatregelen voorgesteld. Eurostat stelde dat de aanbevelingen ofwel verder gingen dan de Praktijkcode (2014/1, 2014/2 en 2014/4), ofwel dat er voldoende mee werd gedaan in het EU-rechtskader (2014/3). Tijdens de volgende collegiale toetsing (2021) heeft de ESGAB een aantal van haar aanbevelingen op dit gebied herhaald (zie bijlage VI: 2021/1 en 2021/2). Deze werden nog steeds niet aanvaard.

75 In 2012 hebben wij ook het volgende aanbevolen:³⁰: “Teneinde tot een volledige uitvoering van de Praktijkcode Europese statistieken te komen, moet de Commissie: […] d) de professionele onafhankelijkheid van het hoofd van het Bureau voor de statistiek van de Europese Unie vergroten door hem of haar voor een vaste termijn aan te stellen na een gunstig advies van ESGAB en goedkeuring van het Europees Parlement en de Raad”. Ondanks de steun van het Europees Parlement werd onze aanbeveling niet uitgevoerd, omdat de Commissie van mening was dat het bestaande rechtskader adequaat was en de nodige waarborgen reeds aanwezig waren.

De beoordeling door Eurostat van de uitvoering van de uit de collegiale toetsingen voortvloeiende verbeteringsmaatregelen door de lidstaten is grotendeels gebaseerd op wederzijds vertrouwen tussen statistische instanties

76 De coördinerende rol van Eurostat omvat ook de doeltreffende monitoring van de aanbevelingen die aan de lidstaten worden gedaan naar aanleiding van collegiale toetsingen door deskundigen. Na de tweede collegiale toetsing (2013‑2015) heeft Eurostat jaarlijkse vragenlijsten gebruikt om te monitoren of de nationale instituten voor de statistiek de overeengekomen verbeteringsmaatregelen uitvoerden (2016‑2019). In het algemeen berustte deze volledige monitoring grotendeels op vertrouwen, aangezien de verbeteringsmaatregelen werden uitgevoerd onder de verantwoordelijkheid van de nationale instituten voor de statistiek, die ervoor moesten zorgen dat de maatregelen passend en volledig waren en naar behoren werden gedocumenteerd. Pas voor de laatste monitoringronde, in 2019, heeft Eurostat een inspanning geleverd om de gerapporteerde vooruitgang te verifiëren door de lidstaten verzoeken om verduidelijking te sturen.

77 Figuur 10 toont de vooruitgang die de nationale instituten voor de statistiek doorheen de tijd hebben geboekt bij de voltooiing van de verbeteringsmaatregelen naar aanleiding van de tweede collegiale toetsing. Volgens het meest recente monitoringverslag waren 155 van de 910 vastgestelde maatregelen (17 %) eind 2019 nog niet afgerond (zie bijlage VII voor een gedetailleerde uitsplitsing).

78 Wij stelden vast dat de uitvoering van verbeteringsmaatregelen werd belemmerd wanneer de uitvoering van deze maatregelen afhankelijk was van instanties buiten het nationale instituut voor de statistiek of wanneer de politieke wil en/of steun ontbrak. Voor dergelijke maatregelen waren meestal wijzigingen in de wetgeving nodig (bijv. inzake de benoeming en het ontslag van hoofden van nationale instituten voor de statistiek, toegang tot administratieve gegevens, de oprichting van toezichtsorganen), maar sommige betroffen personele of financiële middelen of zelfs IT-ontwikkeling.

79 In Italië en Finland is het wetgevingsproces tot stilstand gekomen en zijn de maatregelen meer dan zeven jaar na de tweede collegiale toetsing nog steeds niet afgerond. In Kroatië en Cyprus werden de nodige wetswijzigingen na een aanzienlijke vertraging van ongeveer vijf jaar doorgevoerd. Hoge vertegenwoordigers van belangrijke belanghebbenden (ministeries, parlement) werden niet vroeg genoeg bij het proces van de collegiale toetsing betrokken om de uitvoering van belangrijke maatregelen inzake kwesties betreffende de institutionele opzet en governance (professionele onafhankelijkheid) te vergemakkelijken.

80 Naast professionele onafhankelijkheid hebben nationale statistische instanties toereikende personele, financiële en technische middelen nodig om hun statistische programma’s uit te voeren (zie bijlage III). Wij hebben de jaarverslagen van de ESGAB, de collegiale toetsingen van de lidstaten en informatie over middelen bestudeerd, en hebben de vijf landen in onze steekproef en andere belanghebbenden gevraagd naar hun mening over governance in de nationale statistische systemen.

81 We stelden vast dat de professionele onafhankelijkheid nog steeds niet altijd is gewaarborgd, met name wanneer het gaat om de benoeming en het ontslag van de hoofden van nationale instituten voor de statistiek. Aangezien andere nationale instanties gewoonlijk deel uitmaken van een ministerie, is hun onafhankelijkheid nog onzekerder. Onze waarneming bevestigt de bevinding van Eurostat dat 25 van de 72 verbeteringsmaatregelen (35 %) met betrekking tot professionele onafhankelijkheid in december 2019 nog steeds niet waren voltooid (zie bijlage VII).

82 Enkele nationale instituten voor de statistiek deelden ons mee bezorgd te zijn over hun financiële afhankelijkheid, en wezen erop dat hun middelen ontoereikend zijn in het licht van de toenemende vraag naar nieuwe statistieken en de behoefte aan aanzienlijke technologische investeringen. In dit verband heeft de Raad in november 2021 erkend dat zowel Eurostat als de nationale systemen voldoende personele en financiële middelen moeten krijgen om verder te kunnen werken met nieuwe gegevensbronnen en digitale technologieën³¹.

De opzet van de collegiale toetsingen is in de loop van de tijd verbeterd, maar er zijn nog steeds belangrijke tekortkomingen

83 Het doel van de collegiale toetsingen is te beoordelen of de ESS-partners zich houden aan de beginselen van de Praktijkcode, die de hoeksteen vormt van het gemeenschappelijk kwaliteitskader dat is vastgesteld om de kwaliteit van Europese statistieken te waarborgen. Ter vergelijking: de meeste geavanceerde niet-Europese statistische systemen worden alleen aan de hand van zelfbeoordeling geëvalueerd. Naast naleving is een ander doel aanbevelingen te doen die de statistische instanties helpen hun statistische systemen te verbeteren en te ontwikkelen. Figuur 11 geeft een overzicht van de belangrijkste fasen van collegiale toetsingen.

84 Tabel 2 laat zien hoe belangrijke elementen van de opzet van collegiale toetsingen in de loop van de tijd zijn geëvolueerd. De eerste collegiale toetsing (2005‑2007) had vooral tot doel meer bewustzijn te creëren met betrekking tot de Praktijkcode en was voor alle deelnemers een inleidende oefening. Deze collegiale toetsing had echter belangrijke tekortkomingen³². In de tweede ronde (2013‑2015) was de opzet beter, waren er externe deskundigen bij betrokken en was er meer internationale erkenning voor. Tijdens de derde ronde (2021‑2023) werden ook enkele verdere ESGAB-aanbevelingen uitgevoerd. De lidstaten in onze steekproef waren over het algemeen tevreden met de inbreng van Eurostat in het ontwerpproces en benadrukten dat zij vanaf het begin bij de opstelling van de methodologie werden betrokken.

85 Tijdens onze ontmoetingen met belanghebbenden hebben wij vastgesteld dat er consensus bestaat over het feit dat collegiale toetsingen frequent genoeg moeten worden uitgevoerd om voortdurende kwaliteitsverbeteringen in het ESS mogelijk te maken. De gemiddelde periode tussen de tweede en de derde ronde zal zeven en een half jaar bedragen, en voor Slowakije zal dat bijna tien jaar zijn. Met dit tijdsverloop is het niet mogelijk een goed overzicht te krijgen van de effecten van veranderingen, zoals technologische vooruitgang en nieuwe gegevensbronnen, waarvoor het ESS alert moet blijven en waaraan het zich moet kunnen aanpassen.

86 Als we willen dat collegiale toetsingen alomvattend zijn en eerlijk zijn voor alle landen, moeten ook de kritieke kenmerken van elk nationaal statistisch systeem in zijn geheel worden geëvalueerd. In de methodologie voor 2020 was echter bepaald dat er maximaal zes andere nationale instanties per land mochten deelnemen: een willekeurige drempel waarbij geen rekening werd gehouden met de mate waarin de productie van Europese statistieken binnen een land is gedecentraliseerd (zie bijlage VIII). Bovendien was de aanbevolen methodologie vaag en subjectief en werden niet voor alle landen vergelijkbare selectiecriteria gehanteerd. Voorts worden de deelnemende andere nationale instanties geselecteerd door de nationale instituten voor de statistiek en niet op EU-niveau, terwijl dat wel vereist zou zijn voor de geloofwaardigheid en de consistentie van de oefening. Noch de ESGAB, noch de deskundigen die aan de collegiale toetsing deelnamen, hadden inspraak in de selectie van andere nationale instanties.

87 Veel nationale instituten voor de statistiek beperkten het aantal andere nationale instanties tot drie. Ook dit is een willekeurige drempel die het risico inhoudt dat andere nationale instanties die belangrijk zijn voor Europese statistieken worden uitgesloten. Eén nationaal instituut voor de statistiek heeft zelfs uitdrukkelijk verklaard dat zijn uitgangspunt was om slechts drie andere nationale instanties te selecteren. Door voor deze aanpak te kiezen, sloot het de andere nationale instantie uit die verantwoordelijk is voor gegevens over “doodsoorzaken” — een instantie die in twee opeenvolgende jaren verzuimde de vereiste gegevens bij Eurostat in te dienen.

88 De ESGAB werd opgericht om de onafhankelijkheid, integriteit en verantwoordingsplicht van Eurostat en het ESS te verbeteren³³ teneinde tekortkomingen in de nationale systemen aan te pakken³⁴. De rol van de ESGAB is echter beperkt tot het verstrekken van een jaarverslag aan het Parlement en de Raad dat haar onafhankelijke beoordeling bevat van de uitvoering van de Praktijkcode in het ESS als geheel, met de nadruk op Eurostat in plaats van op de nationale statistische systemen. In 2012 bevalen wij aan een toezichtfunctie te ontwikkelen door het mandaat van de ESGAB uit te breiden³⁵. Hoewel de aanbeveling werd aanvaard, werd zij niet doeltreffend uitgevoerd.

89 Momenteel houdt de “zelfregulerende” aard van de collegiale toetsingen van het ESS in dat over de opzet ervan (tijdschema, reikwijdte, aanpak, procedure voor de selectie van andere nationale instanties, en samenstelling en selectie van deskundigenteams) wordt overeengekomen in overleg tussen partners die een reeks nationale in plaats van bredere EU-belangen vertegenwoordigen. Hoewel de ESGAB onafhankelijk is ten opzichte van nationale belangen, beslist zij niet over de belangrijkste aspecten van de opzet.

Conclusies en aanbevelingen

90 Onze algemene conclusie is dat de Commissie Europese statistieken verstrekt die over het algemeen van voldoende kwaliteit zijn voor beleidsmakers, bedrijven en burgers. Enkele tekortkomingen moeten echter nog worden aangepakt.

91 De strategische plannen van Eurostat weerspiegelen hoofdzakelijk de institutionele prioriteiten die in de opeenvolgende Europese statistische programma’s zijn vastgesteld. Zij schieten echter tekort wat betreft het meten van de vooruitgang bij de verwezenlijking van de doelstellingen (zie de paragrafen 22 en 23).

92 In zijn huidige samenstelling vertegenwoordigt het Europees Raadgevend Comité voor de statistiek, het belangrijkste vertegenwoordigende orgaan van gebruikers, niet alle gebruikers op doeltreffende wijze; dit geldt bijvoorbeeld voor internationale organisaties en de collectieve standpunten van de academische en onderzoeksgemeenschap. Bovendien heeft het Europees Raadgevend Comité voor de statistiek geen significante vooruitgang geboekt in zijn betrekkingen met nationale gebruikersraden. Er wordt niet volledig voorzien in de behoeften van de gebruikers, aangezien er op de gecontroleerde gebieden gegevenslacunes voorkomen. In het Europees statistisch programma is niet altijd prioriteit gegeven aan maatregelen om deze lacunes aan te pakken teneinde de relevantie van Europese statistieken te verbeteren, en Eurostat past de definitie van kmo’s niet correct toe (zie de paragrafen 24-29).

Aanbeveling 1 — Kom beter tegemoet aan de behoeften van de gebruikers

Om beter tegemoet te komen aan de behoeften van gebruikers, moet de Commissie het Europees Raadgevend Comité voor de statistiek inclusiever maken door een evenwichtige en doeltreffende vertegenwoordiging van alle gebruikers, bijgestaan door deskundigen op specifieke gebieden.

Streefdatum voor de uitvoering: 2023

93 Ondanks de toegenomen financiering via het Europees statistisch programma is de productie van Europese statistieken nog steeds gedeeltelijk afhankelijk van financiering door andere diensten van de Commissie. De verstrekte financiering dekt grotendeels de institutionele behoeften. Hoewel met enkele EU-subsidies innovatieve projecten worden gesteund, worden met een aanzienlijk aantal subsidies in feite verplichte statistische activiteiten gefinancierd. De meerwaarde die het Europees statistisch programma zou kunnen bieden op het gebied van het faciliteren van innovatieve projecten is derhalve beperkt. Hoewel afzonderlijke subsidies waren beoordeeld, was er over het algemeen geen onderbouwing van de kwalitatieve beoordeling van de resultaten, waardoor het risico bestaat dat de mogelijkheden voor follow-up worden beperkt en de duurzaamheid van de resultaten afneemt (zie de paragrafen 30-34).

Aanbeveling 2 — Streef ernaar de financiële onafhankelijkheid van het Europees statistisch programma te vergroten en prioriteit te geven aan innovatieve projecten

De Commissie moet:

1. nagaan of het haalbaar is het volgende Europees statistisch programma minder afhankelijk te maken van meervoudige financieringsbronnen, en
2. innovatieve projecten met een duidelijke EU-meerwaarde prioriteit geven.

Streefdatum voor de uitvoering: 2024

94 Eurostat beschikt over een passend kwaliteitsbeheerssysteem. Zijn steun aan de lidstaten is grotendeels adequaat. Er zijn echter geen interne richtsnoeren die een kader bieden voor het verlenen van ondersteuning en het oplossen van complexe methodologische problemen kan veel tijd in beslag nemen, hetgeen van invloed is op diverse aspecten van de gegevenskwaliteit, waaronder de vergelijkbaarheid (zie de paragrafen 35-39).

95 Wij stelden vast dat de kwaliteitsverslagen van de lidstaten niet altijd in overeenstemming zijn met de richtsnoeren en niet geharmoniseerd zijn tussen en binnen statistische processen. De mate van gedetailleerdheid verschilt van lidstaat tot lidstaat, waardoor het moeilijk is de kwaliteit van de gegevens goed te begrijpen en te beoordelen. De frequentie van de kwaliteitsrapportage varieert per statistische activiteit en rapportage is niet voor alle activiteiten verplicht. Deze tekortkomingen leiden tot onvolledige informatie voor gebruikers (zie de paragrafen 40-43).

96 Eurostat is niet gemachtigd om voor de drie door ons gecontroleerde gebieden ter plaatse verificatiewerkzaamheden te verrichten. Het valideert de door de lidstaten ingediende gegevens, maar documenteert het resultaat van zijn beoordelingen niet altijd naar behoren. Het voert geen diepgaande beoordelingen uit van alle kwaliteitsdimensies, zoals vergelijkbaarheid en coherentie (zie de paragrafen 44-52).

97 Actualiteit is met name een punt van zorg voor gezondheids- en bedrijfsstatistieken, aangezien sommige gegevensreeksen 14 tot 24 maanden na het referentiejaar kunnen worden ingediend. Wegens het ontbreken van realtimegegevens over “doodsoorzaken” worden de COVID-19-sterftecijfers op alternatieve manieren geschat. Vertragingen bij het indienen van gegevens maken het hele proces ondoeltreffend voor gebruikers. Eurostat heeft richtsnoeren voor de beoordeling van de naleving van de verordeningen, maar deze gaan niet zo ver dat er een tijdschema wordt vastgesteld. Het ESS is niet flexibel genoeg om snel te reageren. In gevallen waarin op nationaal niveau lacunes bestaan in gegevens over “doodsoorzaken” heeft Eurostat geen ramingen gemaakt, hetgeen betekent dat er geen EU-aggregaten beschikbaar zijn (zie de paragrafen 53-56).

98 Wanneer de wetgeving dat voorschrijft, dient de Commissie bij het Europees Parlement en de Raad verslagen in over de kwaliteit van de statistieken. Deze schetsen echter geen duidelijk beeld van de bestaande tekortkomingen en omvatten geen gedetailleerde monitoringindicatoren aan de hand waarvan vooruitgang op het gebied van de verordeningen kan worden aangetoond. Sommige belangrijke sectorale verordeningen, bijvoorbeeld inzake gezondheid, schrijven niet voor dat dergelijke verslagen moeten worden ingediend (zie de paragrafen 57 en 58).

Aanbeveling 3 — Verbeter de kwaliteitsverslagen van de lidstaten en de kwaliteitsbeoordeling van Europese statistieken

De Commissie moet:

1. ervoor zorgen dat de kwaliteitsverslagen die zij van de lidstaten ontvangt, gebaseerd zijn op gemeenschappelijke normen en volledige en vergelijkbare informatie bevatten, en
2. grondiger en beter gedocumenteerde beoordelingen verrichten op het gebied van arbeids-, bedrijfs- en gezondheidsstatistieken, teneinde de nauwkeurigheid, actualiteit en stiptheid, vergelijkbaarheid en coherentie van de gegevens te verbeteren.

Streefdatum voor de uitvoering: 2024

99 Hoewel Eurostat een tijdschema voor de publicatie van statistieken heeft ontwikkeld, ontbreken in dit schema bepaalde details. Bovendien heeft Eurostat nog geen algemeen herzieningsbeleid en publiceert het de gegevens uit de arbeidskrachtenenquête en de gegevens over de uitgaven voor gezondheidszorg niet voor alle lidstaten op dezelfde datum (zie de paragrafen 59-63).

100 Eurostat geeft sommige diensten van de Commissie en mediakanalen vóór publicatie toegang tot gegevens, hetgeen mogelijkheden kan bieden voor economisch voordeel en kan leiden tot het uitlekken van gegevens. De bepalingen inzake toegang vóór publicatie worden op de website van Eurostat niet volledig beschreven en er wordt geen lijst met alle gebruikers met bevoorrechte toegang openbaar gemaakt (zie de paragrafen 64-69).

Aanbeveling 4 — Heroverweeg de huidige praktijk van toegang tot statistieken vóór publicatie

De Commissie moet:

1. de noodzaak en de toegevoegde waarde van het verlenen van toegang vóór publicatie zorgvuldig beoordelen, en
2. indien deze toegang vóór publicatie behouden blijft, hierover uitgebreide informatie publiceren en de waarborgen tegen mogelijke lekken versterken.

Streefdatum voor de uitvoering: 2023

101 De Commissie heeft goede vooruitgang geboekt met de meeste aanbevelingen van de collegiale toetsingen, zoals die in verband met de wetgevingsarchitectuur en communicatie en gebruikers. Zij heeft echter geen gevolg gegeven aan een aantal belangrijke aanbevelingen inzake onafhankelijkheid en onpartijdigheid (zie de paragrafen 70-75).

102 De beoordeling door Eurostat van de uitvoering van de uit de collegiale toetsingen voortvloeiende verbeteringsmaatregelen door de lidstaten is grotendeels gebaseerd op wederzijds vertrouwen tussen statistische instanties. De uitvoering van sommige verbeteringsmaatregelen werd belemmerd omdat de uitvoering van deze maatregelen afhankelijk was van instanties buiten het nationale instituut voor de statistiek en omdat politieke steun ontbrak. Belangrijke verbeteringsmaatregelen, zoals de wijziging van nationale wetgeving inzake statistieken, zijn slechts gedeeltelijk uitgevoerd. Bovendien is er nog steeds niet in alle lidstaten sprake van professionele onafhankelijkheid, met name op het niveau van andere nationale instanties (zie de paragrafen 76-82).

103 De opzet van het instrument van collegiale toetsingen dat wordt gebruikt om de naleving van de Praktijkcode door Eurostat en het ESS te beoordelen, is verbeterd sinds het voor het eerst werd gebruikt. Collegiale toetsingen worden echter niet frequent genoeg uitgevoerd om voortdurende kwaliteitsverbeteringen mogelijk te maken en de nationale statistische systemen worden er niet altijd volledig door afgedekt. Ondanks haar onafhankelijkheid ten opzichte van nationale belangen speelt de Europese Adviescommissie voor statistische governance een beperkte rol in het opzetten van collegiale toetsingen (zie de paragrafen 83-89).

Aanbeveling 5 — Beoordeel of het haalbaar is het mandaat van de Europese Adviescommissie voor statistische governance te versterken

De Commissie moet nagaan of het haalbaar en gepast is om het huidige mandaat van de Europese Adviescommissie voor statistische governance uit te breiden tot het nemen van besluiten over alle belangrijke elementen die verband houden met de opzet van de collegiale toetsingen.

Streefdatum voor de uitvoering: 2023

Dit verslag werd door kamer IV onder leiding van de heer Mihails Kozlovs, lid van de Rekenkamer, te Luxemburg vastgesteld op haar vergadering van 26 oktober 2022.

Bijlagen

Bijlage I — Officiële statistieken in de context van de COVID-19-crisis

COVID-19 heeft de statistische systemen voor grote uitdagingen gesteld, waardoor de autoriteiten die belast zijn met statistische werkzaamheden onder zware druk zijn komen te staan. De grootste uitdaging bestond uit het tijdig verstrekken van statistieken over de volksgezondheid en het verstrekken van adequate informatie over de “reële sector” van de economie, met name huishoudens en kleine en middelgrote ondernemingen.

De pandemie verstoorde aanvankelijk de gegevensstromen van bedrijven en huishoudens, hetgeen problemen veroorzaakte voor de officiële statistieken. Traditionele methoden met face-to-facegegevensverzameling waren niet langer haalbaar, en sommige enquêtes werden onmogelijk en moesten worden uitgesteld. COVID-19 vormde ook een uitdaging voor de bestaande normen wat betreft interpretatie en adequaatheid. Als gevolg daarvan moesten officiële statistieken snel worden aangepast aan de veranderende omstandigheden. Alternatieve methoden voor het verzamelen van gegevens, zoals telefoongesprekken, internettoepassingen of big data, worden inmiddels op grote schaal gebruikt. Deze overgang kan echter gevolgen hebben voor de kwaliteit en de vergelijkbaarheid van gegevens. Aanvankelijk maakten beleidsmakers en de media voornamelijk gebruik van dashboards, zoals het door de Johns Hopkins University ontwikkelde dashboard, om tegemoet te komen aan de vraag naar mondiale epidemiologische gegevens die bijna in real time werden verstrekt. Die dashboards functioneerden onafhankelijk van de officiële statistische systemen. Later hebben de WHO en het ECDC hun eigen dashboards ontwikkeld. Op die manier werd de kloof overbrugd, maar ontstonden wel problemen op het gebied van de vergelijkbaarheid.

Volgens de ESGAB heeft het ESS positief gereageerd op de COVID-19-crisis. Hoewel verschillende fasen van de productie van statistische gegevens ernstig werden beïnvloed door de pandemie, zijn de ESS-landen en Eurostat erin geslaagd zonder onderbreking belangrijke indicatoren te blijven produceren. Om de kwaliteit en de vergelijkbaarheid van statistieken in de veranderde omgeving te blijven garanderen, heeft Eurostat meer dan dertig richtsnoeren gepubliceerd waarin zowel algemene als sectorale methodologische kwesties worden behandeld. Eurostat heeft ook een speciale rubriek gecreëerd op zijn website om gebruikers de meest recente informatie te verstrekken. Het heeft een lijst van COVID-19-gegevensreeksen verstrekt en het European Statistical Recovery Dashboard gelanceerd, dat momenteel 27 voor het herstel relevante indicatoren over gezondheids-, sociale, economische, bedrijfs- en milieu-onderwerpen omvat. Ten slotte heeft Eurostat verscheidene nieuwe crisisspecifieke indicatoren ingevoerd (bijv. wekelijkse sterftegevallen en maandelijkse oversterfte) teneinde de gevolgen van de pandemie beter te kunnen beoordelen. In november 2020 hebben de hoofden van de NSI’s en Eurostat overeenstemming bereikt over een gecoördineerde reactie op toekomstige crises die gevolgen hebben voor het ESS, in de vorm van het “Memorandum van Wiesbaden”, dat een gezamenlijke aanpak van toekomstige crises zou kunnen vergemakkelijken.

Bijlage II — Geselecteerde statistische activiteiten

Bijlage III — Voorbeelden van internationale statistische richtsnoeren, aanbevelingen en beste praktijken

Bijlage IV — Lijst van voor de controle geselecteerde projecten

Bijlage V — Het zoeken naar alternatieven voor actuelere gegevens over COVID-19-sterfgevallen

De eerste sterfgevallen in Europa als gevolg van COVID-19 werden bevestigd in februari 2020. Het ziet er echter niet naar uit dat de complete Europese statistieken over doodsoorzaken voor het jaar 2020 vóór 2023 zullen worden gepubliceerd (zie figuur 10). Om tegemoet te komen aan de informatiebehoeften tijdens de pandemie werden twee reeksen van bijna in real time verstrekte gegevens verzameld: het dagelijkse aantal COVID-19-doden en de wekelijkse oversterfte als belangrijk demografisch feit.

Aantal COVID-19-sterfgevallen: Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) publiceert het aantal COVID-19-doden in Europa op basis van bronnen zoals ministeries van volksgezondheid en instituten voor volksgezondheid. De WHO en de Johns Hopkins University publiceren dezelfde statistieken op wereldniveau. Als gevolg van nationale verschillen in de classificatie van “doodsoorzaken”, alsmede verscheidene problemen in verband met een te geringe en een te hoge dekking, kunnen de gegevens echter aanzienlijk verschillen en kunnen vergelijkingen tussen landen worden bemoeilijkt. Zo registreerde België aan het begin van de pandemie alle sterfgevallen waarbij COVID-19 mogelijk een rol speelde als zijnde werkelijk te wijten aan COVID-19, zonder dat laboratoriumtests vereist waren. Italië daarentegen eiste een positief testresultaat voordat sterfgevallen werden toegeschreven aan COVID-19, en Cyprus gebruikte een combinatie van de twee benaderingen.

Sterftegevallen en oversterfte: Deze methode, waarvoor de NSI’s verantwoordelijk zijn, wordt door deskundigen beschouwd als een geschiktere maatstaf voor de totale impact van de pandemie op het aantal sterfgevallen, hoewel daarbij geen rekening wordt gehouden met recente demografische veranderingen zoals de vergrijzing van de bevolking. Met deze methode worden COVID-19-sterfgevallen vastgelegd die niet correct zijn gediagnosticeerd en gemeld, alsook sterfgevallen door andere oorzaken die aan de algemene omstandigheden tijdens de pandemie kunnen worden toegeschreven. Het ESS introduceerde de gegevensverzameling van wekelijkse sterfgevallen in april 2020 en begon met het publiceren van oversterftegegevens in december 2020. De NSI’s blijven Eurostat op vrijwillige basis wekelijkse sterftecijfers toesturen.

Onderstaande tabel bevat de gegevens voor 2020 en 2021 in de EU- en EVA-landen, berekend volgens beide methoden. De oversterfte ligt met betrekking tot COVID-19-sterfgevallen ongeveer 34 % hoger dan de cijfers van het ECDC.

Bijlage VI — ESGAB-aanbevelingen, 2014 en 2021

Bijlage VII — Samenvatting van de verbeteringsmaatregelen van de nationale instituten voor de statistiek — stand van zaken op 31 december 2019

Bijlage VIII — Dekking van de nationale statistische systemen in de derde ronde van collegiale toetsingen

Afkortingen

AKE: arbeidskrachtenenquête

ANI: andere nationale instantie

CoP: Praktijkcode voor Europese statistiek (Code of Practice)

DG EMPL: directoraat-generaal Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie van de Commissie

DG GROW: directoraat-generaal Interne Markt, Industrie, Ondernemerschap en Midden- en Kleinbedrijf van de Commissie

DG SANTE: directoraat-generaal Gezondheid en Voedselveiligheid van de Commissie

DO: doodsoorzaak

ECB: Europese Centrale Bank

ECDC: Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (European Centre for Disease Prevention and Control)

ESP: Europees statistisch programma

ESS: Europees statistisch systeem

EVA: Europese Vrijhandelsassociatie

IAO: Internationale Arbeidsorganisatie

Kmo’s: kleine en middelgrote ondernemingen

NSI: nationaal instituut voor de statistiek (national statistical institute)

OESO: Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling

SBS: structurele bedrijfsstatistieken

WHO: Wereldgezondheidsorganisatie (World Health Organization)

Woordenlijst

Doodsoorzaak: de ziekte of letsel die/dat de opeenvolging van ziektegerelateerde gebeurtenissen in gang zette die rechtstreeks tot de dood leidden, of de omstandigheden van het ongeval of het geweld die een fatale verwonding veroorzaakten.

Gegevens: reeks waarden voor kwalitatieve of kwantitatieve variabelen, zoals feiten of metingen, op basis waarvan informatie kan worden gegenereerd.

Gegevenslacune: onbeschikbaarheid van gegevens die nodig zijn voor een specifiek doel.

Gestandaardiseerd sterftecijfer: het sterftecijfer van een bevolking, aangepast overeenkomstig een standaardleeftijdsverdeling om de vergelijkbaarheid in de tijd en tussen verschillende gemeenschappen te verbeteren.

Institutionele gebruiker van statistieken: een nationale of internationale organisatie, zoals een nationale regering of een nationale centrale bank, of een instelling, orgaan of dienst van de EU.

Kernprestatie-indicator: een kwantificeerbare maatstaf die de prestaties ten opzichte van de hoofddoelstellingen weergeeft.

Kleine en middelgrote ondernemingen: een omvanggerelateerde definitie van ondernemingen en andere organisaties op grond van het aantal personeelsleden en bepaalde financiële criteria. Kleine ondernemingen hebben minder dan vijftig personeelsleden in dienst en een omzet of een balanstotaal van maximaal 10 miljoen EUR. Middelgrote ondernemingen hebben minder dan 250 personeelsleden in dienst en een omzet van maximaal 50 miljoen EUR of een balanstotaal van maximaal 43 miljoen EUR.

Maatschappelijk middenveld: het deel van de samenleving, te onderscheiden van de overheid en het bedrijfsleven, dat bestaat uit verenigingen en andere groeperingen die gedeelde belangen vertegenwoordigen in het publieke domein.

Metagegevens: gegevens die andere gegevens definiëren en beschrijven.

Microgegevens: gegevens over een individueel persoon, huishouden, bedrijf of een individuele organisatie.

Morbiditeit: de toestand van het ziek zijn.

Onpartijdigheid: beginsel dat statistieken op neutrale wijze moeten worden ontwikkeld, geproduceerd en verspreid, en wel zodanig dat alle gebruikers gelijk worden behandeld.

Oversterfte: aantal sterfgevallen door alle oorzaken, gemeten tijdens een crisis, dat wordt waargenomen bovenop het aantal dat onder “normale” omstandigheden zou kunnen worden waargenomen.

Relatieve standaardafwijking: maatstaf voor de statistische nauwkeurigheid van een raming. Kleinere relatieve standaardafwijkingen duiden op betrouwbaardere resultaten en grotere relatieve standaardafwijkingen op minder betrouwbare resultaten.

Systeem van gezondheidsrekeningen: het economische standaardkader voor gezondheidsrekeningen in ESS-landen, waarbij gebruik wordt gemaakt van boekhoudregels die methodologisch verenigbaar zijn met het systeem van nationale rekeningen om volledige, consistente en internationaal vergelijkbare rekeningen op te stellen die voldoen aan de belangrijkste gebruikersbehoeften.

Werkloze: een werkloze van 15 of 16 tot 74 jaar die geen baan had gedurende de referentieweek en die beschikbaar is om binnen de komende twee weken aan het werk te gaan (of die al een baan heeft gevonden die binnen de komende drie maanden begint) en die ergens in de loop van de voorgaande vier weken actief op zoek was naar een baan.

Antwoorden van de Commissie

https://www.eca.europa.eu/nl/Pages/DocItem.aspx?did=62590

Tijdlijn

https://www.eca.europa.eu/nl/Pages/DocItem.aspx?did=62590

Controleteam

In de speciale verslagen van de ERK worden de resultaten van haar controles van EU-beleid en -programma’s of beheersthema’s met betrekking tot specifieke begrotingsterreinen uiteengezet. Bij haar selectie en opzet van deze controletaken zorgt de ERK ervoor dat deze een maximale impact hebben door rekening te houden met de risico’s voor de doelmatigheid of de naleving, de omvang van de betrokken inkomsten of uitgaven, de verwachte ontwikkelingen en de politieke en publieke belangstelling.

Deze doelmatigheidscontrole werd uitgevoerd door controlekamer IV “Marktregulering en concurrerende economie”, die onder leiding staat van ERK-lid Mihails Kozlovs. Deze controle werd geleid door ERK-lid Ildikó Gáll-Pelcz, ondersteund door Claudia Kinga Bara, kabinetschef, en Zsolt Varga, kabinetsattaché; Sabine Hiernaux-Fritsch, hoofdmanager; Athanasios Koustoulidis, taakleider; Maria Isabel Quintela en Ezio Guglielmi, auditors. Thomas Everett verleende taalkundige ondersteuning.

Voetnoten

¹ Economische en Sociale Raad van de Verenigde Naties, Resolution adopted by the Economic and Social Council on 24 July 2013: 2013/21 — Fundamental Principles of Official Statistics, 2013.

² Artikel 338 VWEU.

³ Verordening (EG) nr. 223/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 11 maart 2009 (PB L 87 van 31.3.2009), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EU) 2015/759.

⁴ Artikel 4, lid 2, van Verordening (EU) 2021/690 van het Europees Parlement en de Raad van 28 april 2021.

⁵ Artikel 03 02 05 “Produceren en verspreiden van hoogwaardige statistieken over Europa” van de goedgekeurde begroting voor 2021, beschikbaar op https://data.europa.eu/eli/budget/2021/1/oj.

⁶ Artikel 11 van Verordening (EG) nr. 223/2009.

⁷ Als omschreven in artikel 4 van Verordening 223/2009.

⁸ De statistische taak van het ESCB is gebaseerd op artikel 5 van de statuten van het ESCB en de ECB.

⁹ Opgericht bij Besluit nr. 234/2008/EG van het Europees Parlement en de Raad.

¹⁰ Opgericht bij Besluit nr. 235/2008/EG van het Europees Parlement en de Raad.

¹¹ Speciaal verslag nr. 12/2012 van de Rekenkamer: “Hebben de Commissie en Eurostat het proces voor de productie van betrouwbare en geloofwaardige Europese statistieken verbeterd?”.

¹² Zie de artikelen 1 en 3 van Besluit nr. 234/2008/EG van 11 maart 2008.

¹³ Zie artikel 4 van Besluit nr. 234/2008/EG van 11 maart 2008.

¹⁴ Eurostat, Support for the Final Evaluation of the European Statistical Programme 2013‑2020, juli 2021, blz. 43.

¹⁵ Artikel 6 van Verordening (EG) nr. 223/2009.

¹⁶ Besluit 2012/504/EU van de Commissie en Praktijkcode Europese statistieken.

¹⁷ Artikel 6, lid 3, en de artikelen 7, 15 en 18 van Verordening (EG) nr. 223/2009, Besluit 2012/504/EU van de Commissie.

¹⁸ Verordening (EU) 2015/359 van de Commissie tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 1338/2008.

¹⁹ El-Hayek, Y., Tip of the Iceberg: Assessing the Global Socioeconomic Costs of Alzheimer’s Disease and Related Dementias and Strategic Implications for Stakeholders, Journal of Alzheimer’s Disease, 70, 2019, blz. 323-341.

²⁰ WHO, The top 10 causes of death, 9 december 2020.

²¹ WHO, Dementia: Key facts, 2 september 2021.

²² Zoals uitgewerkt in de Praktijkcode van 2017.

²³ Artikel 2 en artikel 18, lid 1, van Verordening (EG) nr. 223/2009, zoals gewijzigd; artikel 6, lid 2, van het besluit van de Commissie van 2012 betreffende Eurostat en de gecodificeerde beginselen van de VN (UNFP and the Principles Governing International Statistical Activities).

²⁴ ESGAB’s Annual Report 2015 en Opinion of the ESGAB concerning the implementation of the Commission’s commitment on confidence (2018).

²⁵ Beginsel 6: “Alle gebruikers hebben op hetzelfde tijdstip dezelfde toegang tot statistische nieuwsberichten. Bevoorrechte toegang voor externe gebruikers vóór de bekendmaking van een bericht is beperkt en goed gemotiveerd, en wordt gecontroleerd en gepubliceerd”.

²⁶ Protocol on impartial access to Eurostat data for users, januari 2014.

²⁷ ISTAT, Embargo: a policy for transmitting correct information.

²⁸ ESGAB’s recommendations and Eurostat’s improvement actions in response to the recommendations.

²⁹ Jaarverslag 2021 van de ESGAB.

³⁰ Speciaal verslag nr. 12/2012 van de ERK.

³¹ Conclusies van de Raad over EU-statistieken, zoals goedgekeurd door de Raad Ecofin op 9 november 2021.

³² Zie Speciaal verslag nr. 12/2012 van de ERK: “Hebben de Commissie en Eurostat het proces voor de productie van betrouwbare en geloofwaardige Europese statistieken verbeterd?” en het jaarverslag van de ESGAB van 2011.

³³ Opgericht bij Besluit nr. 235/2008/EG van het Europees Parlement en de Raad.

³⁴ COM(2005) 217 final en W. Radermacher (2011), European Statistics: People Count.

³⁵ Speciaal verslag nr. 12/2012 van de ERK: “Hebben de Commissie en Eurostat het proces voor de productie van betrouwbare en geloofwaardige Europese statistieken verbeterd?”

Contact

EUROPESE REKENKAMER
12, rue Alcide De Gasperi
L-1615 Luxemburg
LUXEMBURG

Tel. +352 4398-1
Inlichtingen: eca.europa.eu/nl/Pages/ContactForm.aspx
Website: eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditors

Meer gegevens over de Europese Unie vindt u op internet via de Europaserver (https://europa.eu).

Luxemburg: Bureau voor publicaties van de Europese Unie, 2022

PDF	ISBN 978-92-847-9041-8	ISSN 1977-575X	doi:10.2865/664	QJ-AB-22-023-NL-N
HTML	ISBN 978-92-847-9070-8	ISSN 1977-575X	doi:10.2865/334045	QJ-AB-22-023-NL-Q

AUTEURSRECHT

© Europese Unie, 2022

Het beleid van de Europese Rekenkamer (ERK) inzake hergebruik is uiteengezet in Besluit nr. 6-2019 van de ERK over het opendatabeleid en het hergebruik van documenten.

Tenzij anders aangegeven (bijv. in afzonderlijke auteursrechtelijke mededelingen), wordt voor inhoud van de ERK die eigendom is van de EU een licentie verleend in het kader van de Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)-licentie. Als algemene regel geldt derhalve dat hergebruik is toegestaan mits de bron correct wordt vermeld en eventuele wijzigingen worden aangegeven. De hergebruiker van ERK-inhoud mag de oorspronkelijke betekenis of boodschap niet wijzigen. De ERK is niet aansprakelijk voor mogelijke gevolgen van hergebruik.

Aanvullende toestemming moet worden verkregen indien specifieke inhoud personen herkenbaar in beeld brengt, bijvoorbeeld op foto’s van personeelsleden van de ERK, of werken van derden bevat.

Indien dergelijke toestemming wordt verkregen, wordt de bovengenoemde algemene toestemming opgeheven en zullen beperkingen van het gebruik daarin duidelijk worden aangegeven.

Wilt u inhoud gebruiken of reproduceren die geen eigendom van de EU is, dan dient u de auteursrechthebbende mogelijk rechtstreeks om toestemming te vragen:

figuur 2 — iconen: deze figuren zijn ontworpen met behulp van Flaticon.com. © Freepik Company S.L. Alle rechten voorbehouden.

Software of documenten waarop industriële-eigendomsrechten rusten, zoals octrooien, handelsmerken, geregistreerde ontwerpen, logo’s en namen, zijn uitgesloten van het beleid van de ERK inzake hergebruik.

De groep institutionele websites van de Europese Unie met de domeinnaam “europa.eu” bevat links naar sites van derden. Aangezien de ERK geen controle heeft over deze sites, wordt u aangeraden kennis te nemen van hun privacy- en auteursrechtbeleid.

Gebruik van het ERK-logo

Het logo van de ERK mag niet worden gebruikt zonder voorafgaande toestemming van de ERK.

HOE NEEMT U CONTACT OP MET DE EU?

Kom langs
Er zijn honderden Europe Direct-centra overal in de Europese Unie. U vindt het adres van het dichtstbijzijnde centrum online (european-union.europa.eu/contact-eu/meet-us_nl).

Bel of schrijf
Europe Direct is een dienst die uw vragen over de Europese Unie beantwoordt. U kunt met deze dienst contact opnemen door:

• te bellen naar het gratis nummer: 00 800 6 7 8 9 10 11 (bepaalde telecomaanbieders kunnen wel kosten in rekening brengen);
• te bellen naar het gewone nummer: +32 22999696, of
• het onlineformulier in te vullen: european-union.europa.eu/contact-eu/write-us_nl

WAAR VINDT U INFORMATIE OVER DE EU?

Online
Informatie over de Europese Unie in alle officiële talen van de EU is beschikbaar op de Europa-website (european-union.europa.eu).

EU-publicaties
U kunt publicaties van de EU bekijken of bestellen op op.europa.eu/nl/publications. Als u meerdere exemplaren van gratis publicaties wenst, neem dan contact op met Europe Direct of uw plaatselijke documentatiecentrum (european-union.europa.eu/contact-eu/meet-us_nl).

EU-wetgeving en aanverwante documenten
Toegang tot juridische informatie van de EU, waaronder alle EU-wetgeving sinds 1951 in alle officiële talen, krijgt u op EUR‑Lex (eur-lex.europa.eu).

Open data van de EU
Het portaal data.europa.eu biedt toegang tot opendatabestanden van de instellingen, organen en agentschappen van de EU. Deze kunnen gratis worden gedownload en hergebruikt, zowel voor commerciële als voor niet-commerciële doeleinden. Het portaal biedt ook toegang tot een grote hoeveelheid databestanden van de Europese landen.