Zwalczanie ubóstwa dzieci – należy lepiej ukierunkować wsparcie udzielane przez Komisję

Streszczenie

I

Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu leży u podstaw strategii „Europa 2020”. Dla osiągnięcia oczekiwanych rezultatów w tej dziedzinie kluczowa jest identyfikacja grup osób o podwyższonym poziomie zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, a także określenie przyczyn tej zwiększonej podatności. Statystyki z okresu dziesięciu lat pokazują, że dzieci są bardziej zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym niż reszta ludności UE.

II

Skoncentrowanie się na dzieciach i ograniczenie – wysokiego obecnie – odsetka dzieci żyjących w ubóstwie ma zasadnicze znaczenie dla dalszego rozwoju zrównoważonej, wydajnej i konkurencyjnej gospodarki opartej na wiedzy oraz społeczeństwa sprawiedliwego dla wszystkich pokoleń. Korzyści ekonomiczne wynikające z inwestowania w dzieci znacznie przeważają nad kosztami finansowania tej inwestycji.

III

Obowiązek podejmowania odpowiednich działań w celu ograniczenia ubóstwa dzieci spoczywa przede wszystkim na państwach członkowskich i rządach krajowych. Komisja ma jednak również do odegrania pewną rolę – powinna wspierać i uzupełniać działania państw członkowskich w zakresie zwalczania wykluczenia społecznego i ubóstwa dzieci. Na tym polu dysponuje ona zarówno instrumentami prawnymi, jak i finansowymi.

IV

Kwestia ubóstwa dzieci nie była wcześniej przedmiotem kontroli Trybunału. Niniejsze sprawozdanie może stanowić wkład w przyszłe inicjatywy Komisji mające na celu wsparcie działań państw członkowskich w walce z ubóstwem dzieci.

V

Celem przeprowadzonej przez Trybunał kontroli wykonania zadań było dokonanie oceny, czy Komisja wniosła skuteczny wkład w działania państw członkowskich na rzecz ograniczenia ubóstwa dzieci. Aby odpowiedzieć na to główne pytanie kontrolne, Trybunał zbadał, czy instrumenty prawne Komisji – tj. zalecenie Komisji z dnia 20 lutego 2013 r. pt. „Inwestowanie w dzieci: przerwanie cyklu marginalizacji” (2013/112/UE) (dalej zwane zaleceniem), Europejski filar praw socjalnych i proces europejskiego semestru – przyczyniły się do zwalczania ubóstwa dzieci. Trybunał zbadał również, w jaki sposób do osiągnięcia tego celu przyczyniło się wykorzystanie funduszy UE przez państwa członkowskie.

VI

Zalecenie nie jest wprawdzie prawnie wiążącym instrumentem, jego przyjęcie było jednak pozytywną inicjatywą mającą na celu ograniczenie ubóstwa dzieci w sposób całościowy. Mimo to trudno jest ocenić postępy poczynione w zakresie jego wdrażania i oddziaływanie na strategie krajowe, ponieważ nie określono odnośnych wymiernych wartości docelowych ani celów pośrednich.

VII

Europejski filar praw socjalnych podniósł poziom wiedzy na temat polityki społecznej w UE, w tym ubóstwa dzieci, i ma potencjał do tego, aby doprowadzić do ukierunkowania działań i środków finansowych na walkę z ubóstwem dzieci w okresie programowania 2021–2027. Brak jest jednak planu działania umożliwiającego pełne wdrożenie różnych zasad filaru. Ustanowienie planu działania ma kluczowe znaczenie dla śledzenia postępów w realizacji tych zasad.

VIII

Proces europejskiego semestru obejmuje wydawanie zaleceń dla poszczególnych krajów skierowanych do państw członkowskich i dotyczących różnych obszarów polityki. Trybunał ustalił, że państwa członkowskie otrzymały zalecenia w obszarach z zakresu polityki rodzinnej i polityki dotyczącej dzieci, co może pomóc w ograniczeniu ubóstwa dzieci. Zagadnienie to rzadko jest jednak poruszane bezpośrednio. Nie określono ponadto przejrzystej metodyki wskazującej, w jakich przypadkach przy rozważaniu sformułowania ewentualnych zaleceń dla poszczególnych krajów należy w priorytetowy sposób potraktować kwestię ubóstwa dzieci.

IX

W przepisach Unii nie ukierunkowano finansowania bezpośrednio na walkę z ubóstwem dzieci. Ani Komisja, ani państwa członkowskie objęte wizytą kontrolną nie były w stanie oszacować kwoty środków przeznaczonych na projekty bezpośrednio dotyczące ubóstwa dzieci, a w rezultacie nie mogły ocenić ich skuteczności.

X

Podsumowując, Trybunał uznaje, że ubóstwo dzieci pozostaje poważnym problemem w UE, gdzie niemal co czwarte dziecko wciąż jest zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Komisja odgrywa wprawdzie pewną ograniczoną rolę na tym polu, jednak dokonanie oceny, czy jej inicjatywy na rzecz ograniczenia ubóstwa dzieci, podejmowane z wykorzystaniem instrumentów prawnych i funduszy UE, były wystarczająco skuteczne, jest trudne albo wręcz niemożliwe.

XI

Trybunał zaleca, by Komisja:

• uwzględniła działania i cele dotyczące zwalczania ubóstwa dzieci w planie działania na rzecz wdrożenia Europejskiego filaru praw socjalnych;
• stosowała przejrzyste wewnętrzne wytyczne, w oparciu o które – w ramach analizy na potrzeby procesu europejskiego semestru – określałaby, jakie sytuacje mogłyby skutkować sformułowaniem ewentualnych zaleceń dla poszczególnych krajów bezpośrednio związanych z ubóstwem dzieci;
• ukierunkowała i monitorowała inwestycje na rzecz zwalczania ubóstwa dzieci w okresie programowania 2021–2027;
• dopilnowała, aby w ramach przygotowań do podjęcia planowanej inicjatywy politycznej dotyczącej europejskiej gwarancji dla dzieci przeprowadzono konieczne działania i zgromadzono wystarczające dane.

Wstęp

01

Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu leży u podstaw strategii „Europa 2020”. Dla osiągnięcia oczekiwanych rezultatów w tej dziedzinie kluczowa jest identyfikacja grup osób o podwyższonym poziomie zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, a także określenie przyczyn tej zwiększonej podatności. Uznaje się, że dana osoba jest zagrożona ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, jeśli znajduje się w co najmniej jednej z następujących sytuacji: jest zagrożona ubóstwem, znajduje się w sytuacji pogłębionej deprywacji materialnej lub mieszka w gospodarstwie domowym o małej intensywności pracy (pkt 77).

02

Z porównania według grup wiekowych na przestrzeni dziesięciu lat wynika, że dzieci (0–18 lat) są bardziej zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym niż reszta ludności w UE (zob. rys. 1).

03

W 2018 r. 23 mln dzieci w UE było zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, tj. co czwarte dziecko¹. Poziom ubóstwa dzieci różni się jednak znacznie w poszczególnych państwach członkowskich. W czterech państwach członkowskich (Rumunia, Bułgaria, Grecja i Włochy) odnotowano odsetek dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym powyżej 30%, co oznacza, że w takiej sytuacji znajdowało się co trzecie dziecko. W państwach członkowskich, w których wskaźnik ten był na najniższym poziomie (Dania, Niderlandy, Czechy i Słowenia) zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym jest co szóste dziecko (zob. rys. 2).

04

Według prognozy gospodarczej Komisji na 2021 r. pandemia COVID-19 doprowadziła do znacznych zakłóceń i zmieniła perspektywy europejskich rynków pracy. Przewiduje się, że stopa bezrobocia w strefie euro wzrośnie z 7,5% w 2019 r. do około 9,5% w 2020 r., a w 2021 r. wyniesie 8,6%. W rezultacie szczególnie wrażliwe grupy społeczne są zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Konieczne jest, aby państwa członkowskie skoordynowały działania w swoich krajach i w całej UE w celu ochrony osób najbardziej zagrożonych.

05

Skoncentrowanie się na dzieciach i ograniczenie – wysokiego obecnie – odsetka dzieci żyjących w ubóstwie ma zasadnicze znaczenie dla dalszego rozwoju trwałej, skutecznej i konkurencyjnej gospodarki opartej na wiedzy i sprawiedliwego społeczeństwa międzypokoleniowego². Różnego rodzaju badania wielokrotnie wykazały, że niewielkie środki finansowe zainwestowane w okresie dzieciństwa mogą przynieść korzyści na całe życie, nie tylko poszczególnym osobom, lecz także społeczeństwom i gospodarkom³. Korzyści ekonomiczne wynikające z inwestowania w dzieci znacznie przeważają nad kosztami finansowania tej inwestycji⁴.

06

Walka z ubóstwem dzieci jest prowadzona głównie na szczeblu państw członkowskich. Rządy i inne podmioty w państwach członkowskich mają do dyspozycji szereg inicjatyw w obszarze polityki społecznej i socjalnej, które mogą podjąć, aby wesprzeć dzieci i rodziny znajdujące się w niekorzystnej sytuacji, jak na przykład standardowe programy transferów socjalnych, bezpośrednie świadczenie usług i zapewnianie zasobów, a także ukierunkowane programy interwencji.

07

UE, a zwłaszcza Komisja, ma jednak również do odegrania pewną rolę – powinna ona wspierać i uzupełniać działania państw członkowskich w zakresie zwalczania wykluczenia społecznego. Komisja powinna także ułatwiać koordynację działań państw członkowskich we wszystkich obszarach polityki społecznej na mocy tytułu X TFUE „Polityka społeczna”. Na tym polu dysponuje ona zarówno instrumentami prawnymi, jak i finansowymi.

Zakres kontroli i podejście kontrolne

08

Trybunał podjął decyzję o przeprowadzeniu niniejszej kontroli, gdyż dzieci są bardziej zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym niż reszta ludności UE. Ubóstwo dzieci jest wyzwaniem w wielu państwach członkowskich i może znacząco oddziaływać na ich możliwości w późniejszym życiu, na przykład skutkować bezrobociem w wieku dorosłym. Kwestia ta stała się obecnie politycznym priorytetem w następstwie przedłożenia przez Parlament Europejski wniosku w sprawie gwarancji dla dzieci na lata 2021–2027 (pkt 85–90).

09

Celem przeprowadzonej przez Trybunał kontroli wykonania zadań było dokonanie oceny, czy Komisja wniosła skuteczny wkład w działania państw członkowskich na rzecz ograniczenia ubóstwa dzieci. Aby odpowiedzieć na to główne pytanie kontrolne, Trybunał zbadał, czy instrumenty prawne Komisji i finansowanie unijne wykorzystane przez państwa członkowskie stanowiły skuteczny wkład na rzecz działań mających na celu zwalczanie ubóstwa dzieci.

10

Podczas kontroli zbadano, w jaki sposób stosowano i realizowano:

• zalecenie Komisji z dnia 20 lutego 2013 r. pt. „Inwestowanie w dzieci: przerwanie cyklu marginalizacji” (2013/112/UE) (dalej zwane zaleceniem), w którym promuje się podejście zintegrowane, łączące szeroki zakres działań mających pomóc w ograniczeniu ubóstwa dzieci;
• Europejski filar praw socjalnych obowiązujący od 2017 r. Obejmuje on 20 zasad, z których część bezpośrednio lub pośrednio dotyczy zwalczania ubóstwa dzieci;
• proces europejskiego semestru, w ramach którego Komisja analizuje politykę społeczną państw członkowskich i może wydawać zalecenia dla poszczególnych krajów dotyczące ubóstwa dzieci, jeżeli uzna to za konieczne;
• wkłady finansowe UE dostępne w ramach Europejskich Funduszy Społecznych (EFS) w okresie programowania 2014–2020 do celów ograniczenia ubóstwa dzieci;
• wskaźniki ubóstwa dzieci w całej UE.

11

Główną jednostką kontrolowaną była Komisja Europejska. Ponadto kontrolerzy przeprowadzili wizyty kontrolne i spotkali się z przedstawicielami odpowiednich władz krajowych w Niemczech, we Włoszech, w Polsce i Rumunii, a także z przedstawicielami organizacji międzynarodowych i pozarządowych działających na rzecz zwalczania ubóstwa dzieci, aby uzyskać więcej informacji w tej dziedzinie oraz poznać ich poglądy na ten temat. Kryteria wyboru państw członkowskich obejmowały między innymi poziom ubóstwa dzieci i potencjalny przydział środków z EFS w państwach członkowskich na walkę z ubóstwem dzieci. Kraje, w których przeprowadzono wizyty kontrolne, zostały dobrane w zrównoważony sposób, tak aby uwzględnić państwa o zarówno wysokich, jak i niskich wskaźnikach ubóstwa dzieci, a także państwa którym przydzielono różne kwoty środków z EFS.

12

Prace kontrolne objęły przegląd rozporządzeń, strategii, dokumentów programowych, wytycznych, ocen, sprawozdań z monitorowania i dokumentów wewnętrznych, a także publikacji władz krajowych, organów badawczych, naukowców i organizacji pozarządowych.

13

W swoich pracach Trybunał uwzględnia również elementy wybiegające w przyszłość, włączając się w ten sposób do toczącej się obecnie dyskusji na temat gwarancji dla dzieci. Trybunał zwraca także uwagę, że prace kontrolne zostały zakończone przed wybuchem pandemii COVID-19, dlatego też w niniejszym sprawozdaniu nie wzięto pod uwagę nowych kierunków w polityce ani innych zmian, które wprowadzono w reakcji na obecną pandemię.

Uwagi

Przyjęcie zalecenia było pozytywną inicjatywą, lecz ocena jego wpływu jest trudna albo wręcz niemożliwa

Zalecenie stanowiło pozytywną próbę ograniczenia ubóstwa dzieci w sposób całościowy

14

Komisja przyjęła zalecenie w 2013 r. w następstwie inicjatywy Rady Europejskiej oraz po konsultacjach z organami państw członkowskich i organizacjami ekspertów. Dokument został przyjęty w ramach pakietu dotyczącego inwestycji społecznych⁵, który Komisja opracowała, aby wspomóc państwa członkowskie w walce z rosnącym zagrożeniem ubóstwem lub wykluczeniem społecznym po kryzysie w 2008 r. Celem zalecenia jest promowanie zintegrowanego podejścia opartego na trzech filarach dotyczących dostępu do odpowiednich zasobów, dostępu do usług wysokiej jakości i po przystępnych cenach oraz prawa dzieci do udziału w różnych zajęciach, a jednocześnie skoncentrowanie się na dzieciach i ich rodzinach (zob. rys. 3).

15

Zalecenie nie jest wprawdzie prawnie wiążącym instrumentem, jego przyjęcie było jednak pozytywną inicjatywą mającą na celu ograniczenie ubóstwa dzieci w sposób całościowy. Jego celem jest zachęcenie państw członkowskich do kształtowania i wdrażania polityki zwalczania ubóstwa dzieci i wykluczenia społecznego poprzez wielowymiarowe strategie zgodnie z wykazem zasad horyzontalnych. Wzywa się w nim również państwa członkowskie do dopracowania koniecznych uregulowań dotyczących sprawowania rządów, egzekwowania oraz monitorowania w celu zagwarantowania, aby w ramach strategii politycznych skutecznie zaradzono ubóstwu oraz wykluczeniu społecznemu wśród dzieci, a także do wykorzystania wszystkich właściwych instrumentów UE, w tym finansowania unijnego.

16

Niewiążący charakter zalecenia oznacza, że Komisja nie może egzekwować od państw członkowskich jego wdrożenia, ale może upowszechniać informacje na temat istotności zalecenia i monitorować postępy w jego wdrażaniu, podejmując następujące działania:

• wspieranie państw członkowskich w realizacji zalecenia przez opracowanie planu działania i wymianę dobrych praktyk w obszarze walki z ubóstwem dzieci;
• monitorowanie i prowadzenie sprawozdawczości na temat osiąganych postępów we wszystkich państwach członkowskich, co zapewniłoby przejrzystość i możliwość porównania rezultatów.

Komisja nie opracowała planu działania

17

Zasady przyjęte w zaleceniu i różne działania przewidziane w ramach jego trzech filarów mają ogólny charakter i do ich skutecznego wdrożenia konieczne są dodatkowe wytyczne. W związku z tym Parlament Europejski zalecił, aby Komisja wraz z państwami członkowskimi ustanowiła plan działania dotyczący wdrożenia zawartego w zaleceniu podejścia opartego na trzech filarach.

18

Właściwe zainteresowane strony, w tym społeczne organizacje pozarządowe, organy publiczne i organizacje praw człowieka, które uczestniczyły w pracach grupy ad hoc ds. ubóstwa i dobrostanu dzieci, zgłosiły Komisji tę samą potrzebę. Zaleciły one ustanowienie planu działania UE, który stanowiłby czytelny, zrozumiały plan określający szczegółowe cele oraz kluczowe cele pośrednie wraz z harmonogramem i konkretną alokacją zasobów. W planie tym miałyby także zostać zaznaczone role poszczególnych podmiotów oraz administracji rządowej i samorządowej na różnych szczeblach⁶.

19

Komisja nie przygotowała jednak takiego planu działania ani jego odpowiednika i nie skorzystała z okazji, aby udzielić państwom członkowskim konkretnej pomocy w zakresie sposobu i terminu wdrożenia zalecenia.

Internetowa platforma wymiany dobrych praktyk jest odpowiednią inicjatywą, ale należy dołożyć większych starań, aby zidentyfikować najlepsze praktyki

20

Działania państw członkowskich na rzecz walki z ubóstwem dzieci mogłyby stać się skuteczniejsze dzięki dzieleniu się przez inne państwa członkowskie stosowanymi i zaobserwowanymi przez siebie dobrymi praktykami. Komisja utworzyła europejską platformę inwestycji na rzecz dzieci (platformę EPIC), która może służyć do tego celu.

21

Komisja opracowała wspomnianą platformę internetową w celu dzielenia się informacjami na temat najlepszych praktyk w kształtowaniu polityki na rzecz dzieci i rodzin oraz wspierania współpracy i wzajemnego uczenia się w tej dziedzinie. Funkcjonuje ona od czasu przyjęcia zalecenia i wykorzystywana jest do gromadzenia i rozpowszechniania innowacyjnych praktyk opartych na dowodach, które mogą mieć pozytywne oddziaływanie na dzieci i rodziny w państwach członkowskich. Praktyki są przypisane do jednego z trzech filarów zalecenia i zaklasyfikowane jako „nowe praktyki”, „obiecujące praktyki” lub „najlepsze praktyki”.

22

Na początku marca 2020 r. na stronie platformy dostępnych było łącznie 130 praktyk opartych na dowodach. Niemniej jednak jedynie trzy z nich zostały zaklasyfikowane jako „najlepsze praktyki” i wszystkie trzy należą do drugiego filaru zalecenia („dostęp do usług wysokiej jakości i po przystępnych cenach”). Zostały one przedstawione w ramce 1. Nie opublikowano ani nie zidentyfikowano żadnych najlepszych praktyk dla pierwszego i trzeciego filaru zalecenia, które dotyczą dostępu do odpowiednich zasobów i prawa dzieci do udziału w różnych zajęciach.

23

Niewielka liczba najlepszych praktyk, z których najnowsza została zainicjowana w 2001 r., oraz brak takich praktyk w odniesieniu do pierwszego i trzeciego filaru ograniczają skuteczność wsparcia w realizacji zalecenia, jakie stanowi platforma. Ponadto Komisja ma niewiele informacji na temat przyjmowania i wdrażania w państwach członkowskich praktyk opartych na dowodach opublikowanych na platformie EPIC.

24

Niektóre państwa członkowskie, w których przeprowadzono wizytę kontrolną, poinformowały, że skuteczne inicjatywy krajowe mają formę programów transferów socjalnych, w ramach których rodziny otrzymują bezpośrednią pomoc pieniężną. Na przestrzeni czasu takie inicjatywy mogą stanowić znaczne obciążenie dla budżetu państwa. Przykład takiego programu przedstawiono w ramce 2.

Ograniczone informacje mają wpływ na monitorowanie i sprawozdawczość

25

Skuteczne monitorowanie wdrażania zalecenia jest kolejnym narzędziem, które Komisja może wykorzystać w celu upowszechniania informacji na temat istotności tego zalecenie dla państw członkowskich. W szczególności regularne zgłaszanie postępów poczynionych w różnych państwach członkowskich zapewnia przejrzystość i stanowi podstawę do przeprowadzania porównań i zachęcania do podejmowania działań. Aby prowadzić taką sprawozdawczość, konieczne jest jednak ustanowienie wymiernych wskaźników i przyjęcie realistycznych wartości docelowych, a także stosowanie odpowiedniego mechanizmu sprawozdawczego.

26

W związku z powyższym w zaleceniu wezwano państwa członkowskie do wykorzystania w większym stopniu strategii opartych na dowodach poprzez korzystanie ze wszystkich istniejących danych statystycznych i administracyjnych, a także proponowanych ram kontroli, które składają się z 32 wskaźników⁸.

27

Trybunał stwierdził jednak, że proponowane wskaźniki nie obejmują wszystkich działań przewidzianych w zaleceniu. W przypadku trzeciego filaru nie ustalono wskaźników dla żadnego z działań, które wchodzą w jego zakres.

28

Trudno jest ocenić postęp we wdrażaniu zalecenia, gdyż nie ustalono odnośnych wymiernych wartości docelowych ani celów pośrednich. Komisja i państwa członkowskie zbadały możliwość ustalenia takich wartości docelowych, jednak ostatecznie państwa członkowskie nie udzieliły poparcia planowanym rozwiązaniom.

29

Mimo powyższych ograniczeń pewne informacje można uzyskać od Komitetu Ochrony Socjalnej, do którego należy Komisja. Pełni on funkcję komitetu doradczego do spraw polityki dla ministrów zasiadających w Radzie ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (EPSCO). Komitet ten czerpie z doświadczenia Komisji w zakresie polityki oraz korzysta ze wsparcia analitycznego i administracyjnego ze strony jej służb, a do jego zadań należy monitorowanie sytuacji społecznej i rozwoju polityki ochrony socjalnej w państwach członkowskich i UE. Przeprowadza on coroczną aktualizację większości wskaźników należących do ram monitorowania w zaleceniu poprzez publikację tematycznych zestawień informacji na temat inwestowania w dzieci.

Zmierzenie bezpośredniego wpływu zalecenia w ujęciu ilościowym jest trudne albo wręcz niemożliwe

30

Aby skutecznie realizować zalecenie, powinno ono być wdrażane zgodnie z krajową strategią/polityką walki z ubóstwem dzieci określającą obszary, w których według państwa członkowskiego należy przede wszystkim zaangażować się w walkę z ubóstwem dzieci, oraz sposób prowadzenia tych działań. Istnienie i treść takiej strategii wskazywałyby również na to, jaki jest wpływ zalecenia.

31

Na wniosek Komisji Europejska Sieć ds. Polityki Społecznej (ESPN) przygotowała analizę polityk krajowych w celu zmierzenia postępów państw członkowskich we wdrażaniu zalecenia⁹. Analiza ta dostarczyła konkretnych i porównywalnych informacji dla każdego państwa członkowskiego, a także siedmiu innych krajów.

32

W wyniku analizy ESPN ustalono, ogólnie rzecz biorąc, że umiarkowane postępy poczynione w kierunku nakreślonym w zaleceniu są niewystarczające wobec skali problemu w wielu krajach. Eksperci podkreślili, że wiele krajów o wysokim lub bardzo wysokim poziomie ubóstwa lub wykluczenia społecznego wśród dzieci poczyniło ograniczone postępy w większości obszarów, a niektóre z nich w istocie osłabiły swoje podejście w kilku obszarach. Kraje, które już wcześniej prowadziły skuteczną politykę i programy oraz w których poziom ubóstwa lub wykluczenia społecznego wśród dzieci był niski, w dużej mierze utrzymały ten stan rzeczy.

33

W analizie zauważono ponadto, że ocena, w jakim stopniu poszczególne usprawnienia można przypisać samemu zaleceniu, jest trudna, a wręcz niemożliwa, przy czym wskazano na to, że w wielu państwach krajowe strategie polityczne zmieniły się w niewielkim zakresie. O ile nie jest to zaskakujące w przypadku państw członkowskich o niskich i średnich wskaźnikach ubóstwa wśród dzieci, o tyle eksperci wyrazili szczególne zaniepokojenie faktem, że wiele państw członkowskich o wysokich i bardzo wysokich wskaźnikach nie przyjęło bardziej zintegrowanego i wielowymiarowego podejścia. Wniosek ten potwierdza obserwacje kontrolerów dotyczące czterech państw członkowskich, w których Trybunał przeprowadził kontrolę (Niemcy, Włochy, Polska, Rumunia).

34

W analizie przedstawiono niewiążące zalecenia¹⁰, których celem było przyspieszenie i zwiększenie skuteczności wdrażania zalecenia. Komisja nie podjęła jednak działań w następstwie otrzymanych zaleceń.

Europejski filar praw socjalnych – postępowa, wiodąca inicjatywa społeczna, obejmująca zasady w ogólnym wymiarze dotyczące dzieci

35

17 listopada 2017 r. podczas Szczytu Społecznego na rzecz Sprawiedliwego Zatrudnienia i Wzrostu Gospodarczego w Göteborgu Parlament Europejski, Rada i Komisja wspólnie proklamowały Europejski filar praw socjalnych¹¹. Odpowiedzialność za jego wdrożenie ponoszą wspólnie Komisja i państwa członkowskie. Europejski filar praw socjalnych stanowi kolejny niewiążący prawnie instrument na rzecz zwalczania ubóstwa dzieci i Komisja nie może egzekwować jego realizacji w państwach członkowskich.

36

Instrument ten zaprojektowano jako ramy mające zapewnić obywatelom sprawiedliwszą Europę o silnym wymiarze społecznym. Obejmuje on 20 zasad sformułowanych w przeważającej części jako prawa, które mają na celu uruchomienie działań legislacyjnych i nielegislacyjnych na szczeblu państw członkowskich.

37

Wspomniane wyżej 20 zasad podzielono na trzy kategorie z myślą o sprzyjaniu włączeniu społecznemu i działaniu na rzecz dobrze funkcjonujących rynków pracy i systemów opieki społecznej. Są to: (i) równe szanse i dostęp do zatrudnienia, (ii) uczciwe warunki pracy, (iii) ochrona socjalna i integracja społeczna.

38

Filarowi towarzyszy tablica wyników zawierająca wskaźniki społeczne, służąca do monitorowania wdrażania filaru. Umożliwia ona śledzenie tendencji i wyników obserwowanych w państwach członkowskich w 12 obszarach. Informacje z tablicy wyników są wykorzystywane w procesie europejskiego semestru.

Konkretna zasada zawarta w Europejskim filarze praw socjalnych dotyczy praw dziecka

39

W jednej spośród 20 zasad filaru, tj. w zasadzie 11 („opieka nad dziećmi i wsparcie dla dzieci”) znajdującej się w kategorii „ochrona socjalna i integracja społeczna”, jednoznacznie zaznaczono potrzebę inwestowania w dzieci, wskazując, że:

• dzieci mają prawo dostępu do wysokiej jakości i przystępnych cenowo usług wczesnej edukacji i opieki nad dziećmi;
• dzieci mają prawo do ochrony przed ubóstwem. Dzieci ze środowisk znajdujących się w niekorzystnej sytuacji mają prawo do szczególnych środków służących zwiększeniu równości szans.

40

Wiele innych zasad jest istotnych dla dzieci i może zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio wpływać na ubóstwo dzieci (np. zasady dotyczące kształcenia, równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, ochrony socjalnej i zdrowia), jednak nie odnoszą się one konkretnie do dzieci.

41

Europejski filar praw socjalnych podniósł poziom wiedzy na temat polityki społecznej w UE, w tym ubóstwa dzieci. W szczególności jednym ze sposobów, w jaki filar ten oddziaływał, była aktualizacja wytycznych dotyczących polityki zatrudnienia. Wytyczne dotyczące polityki zatrudnienia to wspólne priorytety i cele polityki zatrudnienia zaproponowane przez Komisję Europejską, uzgodnione przez rządy krajowe i przyjęte przez Radę UE. W 2018 r. zostały one zaktualizowane, tak aby uwzględnić w nich zasady filaru. Wytyczne te określają zakres i kierunek koordynacji polityki państw członkowskich oraz są wykorzystywane w ramach procesu europejskiego semestru.

42

Trybunał zwraca jednak uwagę, że Europejski filar praw socjalnych zawiera jedynie ogólne zasady ujęte już w zaleceniu bardziej szczegółowo, w formie konkretnych działań.

• Jeżeli chodzi o pierwszą część zasady 11, odnoszącą się do przystępnych cenowo usług wczesnej edukacji i opieki, działania w tym zakresie podjęto już przed przyjęciem filaru. W zaleceniu wzywa się do stosowania zintegrowanych strategii przeciwdziałania ubóstwu dzieci, które obejmują wczesną edukację i opiekę nad dziećmi.
• Druga część zasady 11 dotyczy prawa dzieci do ochrony przed ubóstwem. Zalecenie przewiduje, że dzieci mają mieć dostęp do kompleksowych i zintegrowanych zasobów i usług, co odnosi się do tego prawa.

Wsparciem we wdrażaniu Europejskiego filaru praw socjalnych byłby plan działania

43

Zatwierdzając Europejski filar praw socjalnych, Rada Europejska¹² doprecyzowała, że należy go wdrożyć zarówno na szczeblu Unii, jak i państw członkowskich, za co odpowiadają Komisja i państwa członkowskie. O ile wiele narzędzi służących wdrażaniu filaru pozostaje w gestii państw członkowskich, a także partnerów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego, o tyle instytucje UE – w szczególności Komisja Europejska – mogą pomóc w jego wdrażaniu, ustanawiając ramy strategiczne i wytyczając kierunek działania.

44

W wytycznych politycznych dla Komisji na lata 2019–2024 odnotowano zamiar „przedstawi[enia] plan[u] działania na rzecz pełnego wdrożenia Europejskiego filaru praw socjalnych”¹³. W styczniu 2020 r. Komisja opublikowała komunikat¹⁴ wytyczający drogę w kierunku planu działania i zainicjowała szeroko zakrojoną dyskusję na ten temat ze wszystkimi krajami, regionami i odpowiednimi partnerami w UE. Przedstawienie planu działania przewiduje się na początek 2021 r., prawie cztery lata po przyjęciu filaru. W planie wezwane zostaną do działania podmioty na wszystkich szczeblach: unijnym, krajowym, regionalnym i lokalnym. Ten przewidywany plan działania stanowi wprawdzie pożądany postęp, kluczowe znaczenie dla możliwości śledzenia postępów we wdrażaniu różnych zasad, w tym zasady 11 dotyczącej praw dziecka, ma jednak jego realizacja.

Europejski filar praw socjalnych prawdopodobnie odegra znaczącą rolę w okresie programowania 2021–2027

45

Wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) na lata 2021–2027 koncentruje się na inwestycjach w ludzi i przewiduje wsparcie realizacji Europejskiego filaru praw socjalnych. Ponadto „Europa o silniejszym wymiarze społecznym wdrażająca Europejski filar praw socjalnych” należy do jednego z pięciu celów polityki określonych we wniosku dotyczącym rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów na lata 2021–2027¹⁵.

46

Zgodnie z wspomnianym wnioskiem, aby zapewnić należytą realizację wymiaru społecznego Europy w myśl zasad filaru, państwa członkowskie powinny przeznaczyć co najmniej 25% krajowych środków z EFS+ w ramach zarządzania dzielonego na wspieranie włączenia społecznego¹⁶. Obszar polityki włączenia społecznego odnosi się między innymi do dzieci, jednak jak dotąd nie zaproponowano konkretnych wartości docelowych ani poziomu wsparcia, które miałoby zostać przydzielone na związany z nimi cel.

47

We wniosku dotyczącym rozporządzenia w sprawie EFS+ przewidziano, że państwa członkowskie wezmą pod uwagę zasady i prawa zapisane w Europejskim filarze praw socjalnych. Nacisk na realizację filaru, stanowiący nową propozycję na okres programowania 2021–2027, może doprowadzić do ukierunkowanie działań i środków finansowych na walkę z ubóstwem dzieci.

Zalecenia dla poszczególnych krajów w ramach europejskiego semestru rzadko dotyczą bezpośrednio ubóstwa dzieci

Ograniczony postęp w osiągnięciu celów w zakresie ograniczenia ubóstwa do 2020 r.

48

Wprowadzony w 2010 r. europejski semestr jest rocznym cyklem koordynacji polityki gospodarczej i fiskalnej, zaprojektowanym w szczególności w celu koordynacji krajowych wysiłków w dążeniu do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020” na rzecz zatrudnienia i inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Europejski semestr powinien zatem przyczynić się do osiągnięcia głównego celu strategii dotyczącego ubóstwa i wykluczenia społecznego, mianowicie „uchronienia co najmniej 20 mln ludzi przed ryzykiem ubóstwa lub wykluczenia społecznego do 2020 r. w porównaniu z 2008 r.”.

49

To, w jakim stopniu powyższy cel zostanie osiągnięty, zależy w dużej mierze od państw członkowskich. W krajowych programach reform wyznaczyły one własne krajowe cele w zakresie ubóstwa. Trybunał zauważa, że nawet jeśli wszystkie cele krajowe zostaną osiągnięte do 2020 r., łączna liczba osób uchronionych od ubóstwa nie osiągnie docelowego poziomu 20 mln przewidzianego w strategii „Europa 2020” (zob. załącznik I zawierający szczegółowe dane w rozbiciu na państwa członkowskie).

50

Z danych Eurostatu¹⁷ wynika, że w 2018 r. nadal 109,2 mln osób było zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. W UE‑28 w porównaniu z rokiem 2008 łącznie uchroniono zatem przed ubóstwem 7,15 mln osób, co oznacza, że postępy były jak dotąd ograniczone, a zatem osiągnięcie celów na 2020 r. jest mało prawdopodobne.

W zaleceniach dla poszczególnych krajów poruszane są kwestie związane z ubóstwem dzieci, ale należy doprecyzować metodykę wyboru zagadnień do omówienia w zaleceniach

51

Ubóstwo dzieci stanowi element strategii „Europa 2020” w ramach komponentu dotyczącego ubóstwa i wykluczenia społecznego, a zatem jest częścią corocznego procesu europejskiego semestru prowadzonego przez Komisję, który obejmuje następujące pięć głównych faz:

1. Komisja przygotowuje sprawozdania krajowe dla każdego państwa członkowskiego;
2. Państwa członkowskie przedstawiają krajowe programy reform (dotyczące polityki gospodarczej) oraz programy stabilności lub konwergencji (dotyczące polityki budżetowej);
3. Komisja przedstawia projekty zaleceń dla poszczególnych krajów;
4. Rada przyjmuje wspomniane zalecenia, które są skierowane do państw członkowskich i mają zostać wdrożone w ramach kształtowania polityki krajowej;
5. Komisja monitoruje wdrażanie zaleceń.

52

Sprawozdania krajowe są punktem wyjścia procesu europejskiego semestru. Zawierają one ocenę sytuacji gospodarczej każdego z państw członkowskich, a także analizę postępów na drodze do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020”. Zalecenia dla poszczególnych krajów zasadniczo dotyczą problemów wskazanych w sprawozdaniach krajowych.

53

Trybunał dokonał przeglądu sprawozdań krajowych z 2019 r. dotyczących sześciu państw członkowskich, i w trzech z tych państw stwierdził najwyższy poziom zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym wśród dzieci w 2018 r.¹⁸ Trybunał uznał, że w sprawozdaniach tych Komisja oceniła ubóstwo dzieci w sposób spójny i w stosownych przypadkach uznała tę kwestię za problematyczną.

54

Jednym z ważnych kryteriów na kolejnym etapie, tj. gdy Komisja rozważa opracowanie projektów zaleceń dla poszczególnych krajów dotyczących ubóstwa dzieci, jest ocena, czy unijny wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w odniesieniu do dzieci jest na „wysokim” czy na „bardzo wysokim” poziomie. Trybunał odnotowuje, że w skontrolowanym okresie (lata 2015–2017) stosowany na potrzeby wewnętrzne poziom, na którym wskaźnik ubóstwa dzieci klasyfikowano jako „wysoki”, przyjmował wartości w przedziale 28–31%. Próg ów ustanowiono powyżej średniego poziomu tego wskaźnika dla UE w odnośnych latach, wynoszącego od 24,3% do 27,1%. Zależnie od wysokości progu dokonuje się wyboru krajów członkowskich, do których może zostać skierowane ewentualne zalecenie dotyczące ubóstwa dzieci.

55

Trybunał ustalił, że w latach 2015–2017 w 28 przypadkach wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w państwach członkowskich był na poziomie, który w odnośnym roku zostałby zaklasyfikowany jako „wysoki” lub „bardzo wysoki” (zob. rys. 4). Ponadto w dwóch spośród 14 państw członkowskich, w przypadku których w 2015 r. odnotowano „wysoki” lub „bardzo wysoki” poziom wskaźnika, w 2016 r. poziom ten wzrósł (Bułgaria, Rumunia).

56

Trybunał stwierdził, że wszystkie państwa członkowskie, w których wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym został zaklasyfikowany przez Komisję jako „wysoki” lub „bardzo wysoki”¹⁹, otrzymały zalecenia dla poszczególnych krajów w innych obszarach dotyczących polityki rodzinnej i dotyczącej dzieci, np. w obszarze „odpowiedniego wsparcia dochodu w ramach ochrony socjalnej”. Zalecenia te mogą przyczynić się do zmniejszenia ubóstwa wśród dzieci. Trybunał zauważa jednak, że w latach 2016–2019 zalecenie bezpośrednio dotyczące ubóstwa dzieci otrzymało jedno państwo członkowskie – Irlandia (zob. ramka 3).

57

Służby Komisji wyjaśniły w tym kontekście, że zalecenia dla poszczególnych krajów są formułowane i proponowane w zależności nie tylko od wartości wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w odniesieniu do dzieci, lecz także od następujących czynników:

1. wcześniejsze odniesienie się do wyzwania (problemu) w europejskim semestrze;
2. rozpoczęcie wdrażania przyjętych wcześniej zaleceń;
3. zmiana okoliczności w państwie członkowskim oraz – w stosownych przypadkach – wskaźników pośrednio związanych z ubóstwem dzieci;
4. inne pilne wyzwania, z którymi państwo członkowskie może się zmagać, ze względu na ograniczoną liczbę zaleceń dla poszczególnych krajów, które mogą zostać zaproponowane państwu członkowskiemu w ciągu jednego roku.

58

Komisja analizuje wprawdzie ubóstwo dzieci na etapie przygotowywania sprawozdań krajowych w ramach procesu europejskiego semestru, nie określono jednak przejrzystej metodyki wskazującej, w jakich przypadkach przy rozważaniu ewentualnego sformułowania zaleceń dla poszczególnych krajów należy w priorytetowy sposób potraktować kwestię ubóstwa dzieci.

Nie można ocenić skuteczności finansowania unijnego na lata 2014–2020 przeznaczonego na walkę z ubóstwem dzieci

59

Kolejnym sposobem, w jaki Komisja może przyczynić się do zwalczania ubóstwa dzieci, jest zaangażowanie w proces określania, jak państwa członkowskie wykorzystają i przydzielą fundusze UE. Komisja może oddziaływać na trzech etapach tego procesu. Pierwszym etapem jest opracowanie rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów, drugim – działanie poprzez umowy partnerstwa, a trzecim – działanie poprzez programy operacyjne (PO), przy czym dwa ostatnie etapy toczą się na szczeblu państw członkowskich. Na rys. 5 zilustrowano ten proces dla bieżącego okresu programowania.

Rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów dotyczących funduszy ESI nie odnosi się bezpośrednio do ubóstwa dzieci

60

Rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów²¹ określa wspólne przepisy dotyczące siedmiu funduszy podlegających zarządzaniu dzielonemu. Ustanowiono w nim główne zasady mające zastosowanie do funduszy na lata 2014–2020, a ponadto zawarto kluczowe przepisy dotyczące programowania celów polityki spójności i odpowiadających im wydatków na ten okres.

61

Za sprawą swojej roli w opracowaniu wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów Komisja może wpłynąć na przydział i późniejsze wykorzystanie europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (funduszy ESI), aby przyczynić się do walki z ubóstwem dzieci. Jednym z głównych instrumentów rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów służących temu celowi są odpowiednio ustalone cele tematyczne i priorytety inwestycyjne.

62

Cele tematyczne są określone w rozporządzeniu w sprawie wspólnych przepisów i stanowią cele, których realizacja powinna być wspierana z funduszy ESI. W przedmiotowym rozporządzeniu określono 11 celów tematycznych, wskazując sektory i obszary interwencji, w których wsparcie UE za pośrednictwem funduszy ESI może wnieść największą wartość dodaną. Cele tematyczne²² są podzielone na priorytety inwestycyjne²³.

63

Rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów uzupełniają rozporządzenia dotyczące Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS) i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR). Ogółem na mocy rozporządzeń szczegółowych dotyczących EFS i EFRR określono 57 priorytetów inwestycyjnych. Żaden z nich nie jest bezpośrednio poświęcony walce z ubóstwem dzieci.

64

Na mocy rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów na lata 2014–2020 wprowadzono nowy instrument mający na celu zwiększenie skuteczności interwencji z funduszy ESI, tj. „warunki wstępne”. W warunkach wstępnych określono minimalne wymagania obowiązujące na początku wdrażania programów i ujęto wymogi strategiczne oraz regulacyjne, które państwa członkowskie muszą spełnić przed otrzymaniem środków unijnych. Informacje na temat warunku wstępnego dotyczącego ubóstwa przedstawiono w ramce 4.

65

Warunek wstępny związany z ubóstwem w ramach celu tematycznego 9 „Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i wszelką dyskryminacją” uważa się za spełniony, jeśli państwo członkowskie przyjęło „krajowe strategiczne ramy polityki na rzecz ograniczania ubóstwa, które mają na celu aktywne włączenie”. Wszystkie państwa członkowskie, w których Trybunał przeprowadził wizyty kontrolne, przyjęły strategie przeciwdziałania ubóstwu w związku z warunkiem wstępnym 9.1 i Komisja odnotowała, że owe cztery państwa spełniły warunek wstępny 9.1.

66

Jednakże wśród kryteriów spełnienia warunku wstępnego dotyczącego włączenia społecznego nie ma wymogu, aby państwa członkowskie ustaliły cele w zakresie ograniczenia ubóstwa, ani też nie określono grup szczególnie wrażliwych, na które należy ukierunkować działania, w tym nie uwzględniono dzieci. W prawodawstwie unijnym nie ukierunkowano finansowania bezpośrednio na kwestię ubóstwa dzieci.

Wielkość środków z funduszy ESI przeznaczonych bezpośrednio na zwalczanie ubóstwa dzieci jest nieznana

67

Umowy partnerstwa to strategiczne plany inwestycyjne dla państw członkowskich, w których określa się krajowe priorytety wydatkowania środków z funduszy ESI na okres siedmiu lat. Umowy partnerstwa obejmują cele i cele tematyczne, które mają osiągnąć państwa członkowskie, odnoszące się do ich konkretnych potrzeb inwestycyjnych i rozwojowych. Cele te są przedstawiane szczegółowo w odnośnych programach operacyjnych. Warunki, na podstawie których można dokonać pomiaru wyników uzyskanych w ramach tych programów, powinny być adekwatne i obejmować właściwe wskaźniki pozwalające na ocenę skuteczności programów.

68

Umowy partnerstwa dotyczą całego okresu programowania i mają zastosowanie do wszystkich pięciu funduszy ESI. Dla każdego państwa członkowskiego sporządza się jedną umowę partnerstwa opracowaną na podstawie krajowych programów reform prezentujących politykę krajową i działania na rzecz utrzymania wzrostu i zatrudnienia oraz osiągnięcia celów strategii „Europa 2020”, najnowszych zaleceń dla poszczególnych krajów i odpowiednich zaleceń Rady.

69

Umowa partnerstwa podlega zatwierdzeniu przez Komisję. Zawarte są w niej między innymi: informacje na temat potrzeb rozwojowych państw członkowskich, wybrane cele tematyczne, wykaz programów operacyjnych dla państwa członkowskiego, podsumowanie ocen ex ante i podsumowanie oceny warunków wstępnych.

70

Chociaż w umowach partnerstwa dla czterech państw członkowskich, w których Trybunał przeprowadził wizyty kontrolne, wyznaczono cele związane z ograniczeniem ogólnego ubóstwa, w żadnej z tych umów nie zawarto jednoznacznego celu dotyczącego ograniczenia ubóstwa dzieci.

71

Trybunał dokonał przeglądu pięciu programów operacyjnych w celu stwierdzenia, jakie środki przeznaczono na walkę z ubóstwem dzieci. Dzieci żyjące w ubóstwie nie są jednak odrębną grupą docelową w przypadku interwencji współfinansowanych z funduszy ESI i nie ustanowiono horyzontalnych kryteriów wyboru / warunków kwalifikowalności ukierunkowanych na wsparcie finansowe na rzecz dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. W związku z tym nie można ustalić, czy interwencje te przyniosły bezpośrednio korzyści dzieciom zagrożonym ubóstwem lub wykluczeniem społecznym²⁴. Na rys. 6 przedstawiono – na podstawie informacji przekazanych przez władze krajowe – maksymalną kwotę środków unijnych, które mogą zostać potencjalnie wydatkowane między innymi na zwalczanie ubóstwa dzieci w ramach pięciu programów operacyjnych wchodzących w skład próby kontrolnej.

72

Niemniej jednak informacje o tym, jaka kwota wspomnianych środków z funduszy ESI była przeznaczona bezpośrednio na ograniczenie ubóstwa dzieci, nie były dostępne. Wszystkie zbadane PO obejmują działania, które powinny pośrednio mieć korzystny wpływ na walkę z ubóstwem dzieci. W ramach takich działań środki finansowe przeznaczane są na włączenie społeczne osób zagrożonych ubóstwem w celu zwiększenia ich uczestnictwa w rynku pracy lub na promowanie zatrudnienia.

73

Dodatkowo działania związane z opieką zdrowotną i edukacją, choć nie są konkretnie ukierunkowane na dzieci zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, mogą potencjalnie przynieść im pośrednie korzyści. Zestaw takich działań pośrednich przedstawiono w ramce 5.

74

Ze względu na powyższe ograniczenia Komisja nie jest w stanie określić, jaka kwota środków została przeznaczona na projekty bezpośrednio dotyczące ubóstwa dzieci, a zatem nie może ocenić ich skuteczności. Sytuację dodatkowo utrudnia brak celów i wartości docelowych w wybranych umowach partnerstwa i programach operacyjnych, które mogłyby wskazywać na to, co planuje się osiągnąć w poszczególnych obszarach. Ponadto przyjęte wskaźniki rezultatu są we wszystkich przypadkach dostosowane do poszczególnych programów i nie pokazują jasno, w jaki sposób finansowane inwestycje przynoszą korzyści dzieciom zagrożonym ubóstwem lub wykluczeniem społecznym.

Wskaźniki w różny sposób odzwierciedlają sytuację w zakresie ubóstwa dzieci

75

Znaczące wskaźniki dostarczają istotnych informacji decydentom i osobom wdrażającym politykę. Zapewniają one informacje na temat skuteczności polityki w praktyce i umożliwiają podjęcie w razie potrzeby działań naprawczych.

Wskaźnik AROPE pozwala na porównanie poziomu zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w różnych państwach członkowskich

76

Wskaźnikiem mierzącym ubóstwo w UE i będącym głównym wskaźnikiem wykorzystywanym do monitorowania celu strategii „Europa 2020” dotyczącego ubóstwa jest AROPE – wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym.

77

Wskaźnik AROPE to wielowymiarowy wskaźnik złożony z trzech wskaźników cząstkowych o równej wadze, które mogą częściowo się nakładać. Wskazuje on, jaki odsetek osób znajduje się w co najmniej jednej z następujących sytuacji (osoby znajdujące się w więcej niż jednej z wymienionych sytuacji są liczone tylko raz):

• zagrożenie ubóstwem – odsetek osób o dochodzie do dyspozycji (po transferze socjalnym) niższym od progu zagrożenia ubóstwem, ustalonego na poziomie 60% krajowej mediany dochodu do dyspozycji po transferach socjalnych;
• pogłębiona deprywacja materialna – wskaźnik deprywacji materialnej odzwierciedla brak możliwości nabycia ze względów finansowych pewnych przedmiotów uważanych za pożądane lub niezbędne do życia na odpowiednim poziomie. Wskaźnik mierzy odsetek osób, które ze względów finansowych nie mają możliwości nabycia co najmniej czterech z dziewięciu elementów ujętych w wykazie wybranych artykułów i usług przeznaczonych dla gospodarstwa domowego. Wskaźnik pogłębionej deprywacji materialnej określa się jako wymuszony brak możliwości zapłacenia za co najmniej cztery spośród elementów wymienionych w wykazie;
• bardzo mała intensywność pracy w gospodarstwie domowym – wskaźnik ten określa odsetek osób mieszkających w gospodarstwach domowych, w których osoby w wieku produkcyjnym w ciągu ostatnich 12 miesięcy pracowały krócej niż przez 20% ich łącznego potencjalnego czasu pracy. Gospodarstwa domowe złożone wyłącznie z dzieci, studentów w wieku poniżej 25 lat lub osób w wieku 60 lat lub starszych nie są brane pod uwagę przy obliczaniu tego wskaźnika.

Wskaźnik deprywacji dzieci koncentruje się konkretnie na sytuacji dzieci

78

W ramach inicjatywy UE mającej na celu walkę z ubóstwem dzieci Komisja ogłosiła w 2013 r. rozpoczęcie prac przygotowawczych do wprowadzenia wskaźnika deprywacji materialnej dzieci. Podobnie jak w przypadku wskaźnika deprywacji materialnej (takiego jak wskaźnik cząstkowy AROPE), wskaźnik deprywacji materialnej dzieci ukazuje, jaki odsetek dzieci w wieku od 1 do 15 lat doświadcza ze względów finansowych braku artykułów codziennego użytku. Wykaz 17 pozycji zawiera określone pozycje potrzebne szczególnie dzieciom, a także niektóre artykuły gospodarstwa domowego z wykazu dla wskaźnika deprywacji materialnej odnoszącego się do całej populacji. Dzieci uznaje się za dotknięte deprywacją materialną, jeśli brakuje im co najmniej trzech elementów z tego wykazu, złożonego z 17 pozycji (zob. załącznik II).

79

W marcu 2018 r., pięć lat po zapowiedzi, Komitet Ochrony Socjalnej ostatecznie przyjął wskaźnik deprywacji materialnej dzieci. W lipcu 2019 r. opublikowano pierwsze (i jak dotąd jedyne) dane dotyczące deprywacji materialnej dzieci (zebrane na podstawie ankiety). Obejmowały one tylko dane za 2014 r., ponieważ żadne inne dane nie były dostępne. Wskaźnik deprywacji materialnej dzieci nie będzie dostępny co roku, a co trzy lata, począwszy od 2021 r.²⁵

80

Jeżeli porówna się wskaźnik deprywacji materialnej dzieci ze wskaźnikiem deprywacji materialnej będącym wskaźnikiem cząstkowym AROPE (tj. wskaźnikiem pogłębionej deprywacji materialnej) (zob. załącznik II) dla tej samej grupy wiekowej, można stwierdzić, że wskaźnik deprywacji materialnej dzieci we wszystkich państwach członkowskich wykazuje wyższe wartości niż wskaźnik deprywacji materialnej (zob. rys. 7).

81

Zarówno potrzeby, jak i poziom życia dzieci mogą różnić się od potrzeb i poziomu życia dorosłych, nawet w tych samym gospodarstwie domowym. Jako że specjalny wskaźnik deprywacji materialnej dzieci jest bardziej skoncentrowany na położeniu dzieci, daje on inny, bardziej szczegółowy obraz faktycznego poziomu ubóstwa dzieci.

Pomiar ubóstwa dzieci różni się w poszczególnych państwach członkowskich

82

Wskaźniki służą do ukazania tendencji i umożliwiają zaobserwowanie mierzalnych zmian w obszarze danej polityki na przestrzeni czasu. AROPE jest głównym wskaźnikiem wykorzystywanym do pomiaru ubóstwa na potrzeby strategii „Europa 2020”. Jego podstawową zaletą jest to, że ze względu na ustandaryzowane gromadzenie danych w Europejskim Systemie Statystycznym umożliwia dokonywanie porównywań między państwami członkowskimi i porównań na przestrzeni czasu.

83

Niemniej jednak we wszystkich państwach członkowskich, w których Trybunał przeprowadził wizyty kontrolne, organy krajowe stosują wiele własnych wskaźników, które uważają za odpowiednie w kontekście sytuacji krajowej i które wykorzystują w krajowych strategiach, polityce i do celów monitorowania. W rezultacie dostępne są zróżnicowane informacje na temat poziomu ubóstwa i ubóstwa dzieci w państwach członkowskich (zob. ramka 6).

84

Różne wskaźniki i informacje na temat ubóstwa dzieci w poszczególnych państwach członkowskich, oparte na niezharmonizowanych danych krajowych, utrudniają zainteresowanym stronom ocenę sytuacji w zakresie ubóstwa dzieci.

Konieczne jest zapewnienie wystarczających informacji na potrzeby inicjatywy politycznej dotyczącej europejskiej gwarancji dla dzieci

Gwarancja dla dzieci zaproponowana przez Parlament Europejski

85

W kwietniu 2019 r. Parlament Europejski zmienił wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie EFS+ na okres programowania 2021–2027²⁶ i zaproponował wprowadzenie europejskiego programu gwarancji dla dzieci²⁷ w celu ograniczenia ubóstwa dzieci. W zmienionym wniosku zawarto wymóg, aby każde państwo członkowskie przeznaczyło 5% przydzielonych mu środków z EFS+ na działania służące zwalczaniu ubóstwa dzieci. Środki te można również ukierunkować bezpośrednio na realizację inicjatywy dotyczącej przyszłej gwarancji dla dzieci.

86

W 2018 r. Komisja rozpoczęła realizację pierwszego etapu działań przygotowawczych dotyczących gwarancji dla dzieci, o której wprowadzenie zwrócił się Parlament Europejski.

• Pierwszy etap działań przygotowawczych, mianowicie studium wykonalności, został ukończony w kwietniu 2020 r. Zakładał on sprawdzenie, czy wprowadzenie gwarancji dla dzieci jest wykonalne. W tym celu przeanalizowano warunki wdrożenia takiego programu oraz oceniono, czy wniósłby on wartość dodaną w stosunku do obowiązujących ram unijnych i krajowych, a także czy byłby następnie użytecznym instrumentem dodatkowym.
• Drugi etap działań przygotowawczych obejmuje ekonomiczną analizę wykonalności, w której rozważa się koszty i korzyści płynące z gwarancji dla dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w UE. Jego ukończenie planuje się na maj 2021 r.
• Trzeci etap polega na zrealizowaniu przez UNICEF od trzech do pięciu projektów pilotażowych na szczeblu lokalnym w państwach członkowskich. Potrwa do 2022 r. Wdrożenie wspomnianych projektów pilotażowych planowane jest w czterech państwach członkowskich, a w licznych państwach członkowskich przeprowadzony zostanie szereg dogłębnych analiz programów i polityki krajowej oraz opracowane zostaną krajowe plany działania dotyczące ubóstwa dzieci i wykluczenia społecznego.

87

Działania przygotowawcze dotyczące gwarancji dla dzieci, zwłaszcza studium wykonalności przygotowane na etapie pierwszym oraz ekonomiczna analiza wykonalności sporządzona na etapie drugim, będą stanowiły wkład w proces opracowywania tej inicjatywy politycznej. Na obu tych etapach konieczne jest zgromadzenie i zestawienie kompleksowych, aktualnych informacji o odpowiedniej jakości. W przypadku braku takich informacji istnieje ryzyko, że nie zostaną podjęte właściwe działania, a odpowiednie finansowanie nie będzie dostępne.

88

W wyniku pierwszego etapu analiz nie przedstawiono kompleksowego przeglądu ani przykładów działań finansowanych z EFS, które były skuteczne w zwalczaniu ubóstwa dzieci. Chociaż zaprezentowano przegląd finansowania dostępnego z funduszy ESI, zawarte w nim dane liczbowe są jedynie szacunkowe, ponieważ – jak stwierdzono we wnioskach ze studium – w przypadku większości funduszy UE inwestycje w dzieci nie są wyraźnie ujęte w ramach strategicznych i monitorowania.

89

W związku z powyższym dostępne obecnie informacje uzyskane w wyniku pierwszego etapu działań przygotowawczych dotyczących gwarancji dla dzieci (czyli studium wykonalności) utrudniają podjęcie opartej o rzetelne dane decyzji co do tego, jak powinna zostać zaprojektowana gwarancja dla dzieci, w tym jakie działania i finansowanie są konieczne, aby obniżyć poziom ubóstwa dzieci w UE i zapewnić zaangażowanie państw członkowskich.

90

Ponadto Trybunał zauważa, że trzeci etap (projekty pilotażowe) zostanie ukończony najwcześniej w 2022 r., tj. w momencie, gdy – w zwykłych okolicznościach – nowy okres programowania już się rozpocznie, i po przyjęciu odnośnych programów operacyjnych dotyczących EFS.

Wnioski i zalecenia

91

Ubóstwo dzieci pozostaje poważnym problemem w UE, gdzie niemal co czwarte dziecko wciąż jest zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym.

92

Walka z ubóstwem dzieci należy przede wszystkim do kompetencji państw członkowskich, ale także i Komisja ma do odegrania pewną rolę na tym polu. Chociaż znaczenie jej prawnie niewiążących instrumentów jest z natury ograniczone, ma ona do dyspozycji skuteczniejsze narzędzia, takie jak proces europejskiego semestru i ukierunkowanie funduszy UE za pośrednictwem umów partnerstwa i programów operacyjnych. Niemniej jednak, jako że informacje bezpośrednio odnoszące się do ubóstwa dzieci nie są dostępne, dokonanie oceny skuteczności wkładu tych narzędzi w działania państw członkowskich na rzecz ograniczenia ubóstwa dzieci jest trudne albo wręcz niemożliwe.

Przyjęcie zalecenia było pozytywną inicjatywą, lecz ocena jego wpływu jest trudna albo wręcz niemożliwa

93

Zalecenie, choć nie jest prawnie wiążące, stanowiło pozytywną inicjatywę na rzecz walki z ubóstwem dzieci w sposób całościowy, poprzez podejście zintegrowane (pkt 14 i 15). Komisja udzieliła państwom członkowskim konkretnego wsparcia w jego wdrażaniu, jednak zaleceniu nie towarzyszył plan działania UE, w którym ustanowiono by czytelny i zrozumiały plan wdrażania dla państw członkowskich (pkt 18 i 19). Na europejskiej platformie inwestycji na rzecz dzieci (EPIC) zamieszczono niewiele informacji na temat najlepszych praktyk dotyczących zwalczania ubóstwa dzieci przez państwa członkowskie (pkt 22).

94

Dokonanie oceny postępów we wdrażaniu zalecenia nie jest możliwe, ponieważ nie zostały ustalone wymierne wartości docelowe ani cele pośrednie (pkt 28). W analizie Europejskiej Sieci ds. Polityki Społecznej (ESPN) przeprowadzonej w 2017 r. na wniosek Komisji potwierdzono, że dokonanie oceny tego, w jakim stopniu usprawnienia w polityce krajowej państw członkowskich można przypisać samemu zaleceniu, jest trudne albo wręcz niemożliwe, ale wskazano, że w wielu krajach zaszło niewiele zmian (pkt 33).

Europejski filar praw socjalnych – postępowa, wiodąca inicjatywa społeczna, obejmująca zasady w ogólnym wymiarze dotyczące dzieci

95

Europejski filar praw socjalnych podniósł poziom wiedzy na temat polityki społecznej w UE, w tym ubóstwa dzieci. Niemniej jednak zasada 11 ma charakter ogólny i jest już ujęta w zaleceniu bardziej szczegółowo w formie konkretnych działań (pkt 40–42).

96

Na początku 2021 r. zostanie przedstawiony plan działania w celu pełnego wdrożenia Europejskiego filaru praw socjalnych. Ten przewidywany plan działania stanowi pożądany postęp, kluczowe znaczenie dla ukazania postępów we wdrażaniu zasad filaru ma jednak jego realizacja (pkt 44).

97

Wdrożenie filaru należy do jednego z pięciu celów polityki określonych we wniosku dotyczącym rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów na okres programowania 2021–2027. Nacisk na realizację filaru, stanowiący nową propozycję na ten okres, może doprowadzić do ukierunkowania działań i środków finansowych na walkę z ubóstwem dzieci (pkt 45–47).

Zalecenie 1 – W planie działania dotyczącym Europejskiego filaru praw socjalnych należy uwzględnić ubóstwo dzieci

Komisja powinna uwzględnić działania i cele dotyczące walki z ubóstwem dzieci w planie działania dotyczącym Europejskiego filaru praw socjalnych.

Termin realizacji: początek okresu obowiązywania WRF na lata 2021–2027.

Zalecenia dla poszczególnych krajów w ramach europejskiego semestru rzadko dotyczą bezpośrednio ubóstwa dzieci

98

Europejski semestr został zaprojektowany z myślą o koordynacji krajowych wysiłków w dążeniu do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020” na rzecz zatrudnienia i inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Dotychczasowe postępy w osiąganiu celu, jakim jest uchronienie 20 mln osób od ubóstwa do 2020 r., wskazują, że realizacja tego celu jest mało prawdopodobna (pkt 48–50).

99

Jednym z ważnych kryteriów w procesie rozważania przez Komisję, czy opracować zalecenia dla poszczególnych krajów dotyczące ubóstwa dzieci, jest dokonanie przez Komisję oceny, czy unijny wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w odniesieniu do dzieci jest na wysokim czy na bardzo wysokim poziomie. W skontrolowanym okresie stosowany wewnętrznie do tego celu próg jest wyższy niż średni unijny poziom ubóstwa dzieci w danym roku (pkt 54).

100

W latach 2016–2019 skierowano do państw członkowskich zalecenia w zakresie obszarów mających wpływ na politykę rodzinną i dotyczącą dzieci, ale tylko jedno państwo członkowskie otrzymało zalecenie dotyczące konkretnie ubóstwa dzieci (pkt 56). Służby Komisji wyjaśniły w tym kontekście, że formułowanie i proponowanie zaleceń dla poszczególnych krajów zależy nie tylko od odsetka dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, lecz także od dodatkowych czynników (pkt 57). Nie określono jednak przejrzystej metodyki wskazującej, w jakich przypadkach przy rozważaniu sformułowania ewentualnych zaleceń dla poszczególnych krajów należy w priorytetowy sposób potraktować kwestię ubóstwa dzieci (pkt 58).

Zalecenie 2 – Ubóstwo dzieci należy analizować i oceniać w oparciu o przejrzyste wewnętrzne wytyczne

Komisja powinna stosować przejrzyste wewnętrzne wytyczne, w oparciu o które – w ramach analizy na potrzeby procesu europejskiego semestru – określałaby, jakie sytuacje mogłyby skutkować sformułowaniem ewentualnych zaleceń dla poszczególnych krajów bezpośrednio związanych z ubóstwem dzieci.

Termin realizacji: począwszy od procesu europejskiego semestru w 2021 r.

Nie można ocenić skuteczności finansowania unijnego na lata 2014–2020 przeznaczonego na walkę z ubóstwem dzieci

101

Komisja może wpływać na przydział środków UE wykorzystywanych na walkę z ubóstwem dzieci na etapie opracowania wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów oraz zatwierdzenia umów partnerstwa i programów operacyjnych na szczeblu państw członkowskich (pkt 59).

102

W rozporządzeniu w sprawie wspólnych przepisów określono sektory i obszary interwencji, w których wsparcie UE za pośrednictwem funduszy może wnieść największą wartość dodaną. Niemniej jednak inwestycje współfinansowane z tych środków nie są ukierunkowane bezpośrednio na ubóstwo dzieci (pkt 61–63).

103

Trybunał odnotowuje, że wszystkie przeanalizowane w ramach kontroli programy operacyjne obejmują działania, które mogłyby pośrednio przyczynić się do walki z ubóstwem dzieci. Niemniej jednak ani Komisja, ani państwa członkowskie nie posiadają informacji na temat tego, ile środków z funduszy ESI wykorzystano na bezpośrednie działania na rzecz zwalczania ubóstwa dzieci i co udało się osiągnąć w tym obszarze, jako że nie ustanowiono żadnych priorytetów inwestycyjnych ani odpowiednich wskaźników, które dotyczyłyby ubóstwa dzieci (pkt 71–74).

Zalecenie 3 – Inwestycje w okresie programowania 2021–2027 należy ukierunkować na zwalczanie ubóstwa dzieci i odpowiednio monitorować

Komisja powinna zapewnić, aby w umowach partnerstwa i programach na lata 2021–2027 odpowiednio uwzględniono ubóstwo dzieci. W szczególności Komisja powinna zagwarantować, aby w przypadku gdy finansowanie jest bezpośrednio przeznaczone na zwalczanie ubóstwa dzieci, przydział ten znalazł wyraźne odzwierciedlenie w logice interwencji w umowach partnerstwa i programach.

Komisja powinna ustanowić ramy monitorowania, które umożliwiłyby jej stwierdzenie, jakie są produkty i rezultaty inwestycji poczynionych w ramach funduszy ESI w latach 2021–2027 w celu zwalczania ubóstwa we wszystkich grupach wiekowych, w tym ubóstwa dzieci.

Termin realizacji: początek okresu obowiązywania WRF na lata 2021–2027.

Wskaźniki w różny sposób odzwierciedlają sytuację w zakresie ubóstwa dzieci

104

AROPE, mierzący ubóstwo w UE, jest głównym wskaźnikiem wykorzystywanym do monitorowania postępów w osiągnięciu celu strategii „Europa 2020” dotyczącego ubóstwa. Jest to wielowymiarowy wskaźnik złożony z trzech wskaźników cząstkowych (pkt 76 i 77).

105

W 2013 r. Komisja ogłosiła rozpoczęcie prac przygotowawczych do wprowadzenia wskaźnika deprywacji materialnej dzieci, który ostatecznie został przyjęty w 2018 r. Wskaźnik ten jest bardziej skoncentrowany na położeniu dzieci, daje zatem inny, bardziej szczegółowy obraz faktycznego poziomu ubóstwa dzieci. Będzie on jednak dostępny co trzy lata, począwszy od 2021 r. (pkt 78–81).

106

Główną zaletą wskaźnika AROPE jest to, że umożliwia dokonywanie porównywań między państwami członkowskimi i porównań na przestrzeni czasu. Niemniej jednak we wszystkich państwach członkowskich, w których Trybunał przeprowadził wizyty kontrolne, organy krajowe stosują wiele własnych wskaźników, które uważają za odpowiednie w kontekście sytuacji krajowej. Skutkuje to zróżnicowaniem wskaźników krajowych i informacji na temat ubóstwa dzieci w całym UE, co utrudnia ocenę sytuacji zainteresowanym stronom, korzystającym z niezharmonizowanych krajowych źródeł danych (pkt 82–84).

Konieczne jest zapewnienie wystarczających informacji na potrzeby realizacji inicjatywy politycznej dotyczącej europejskiej gwarancji dla dzieci

107

W kwietniu 2019 r. Parlament Europejski zmienił projekt rozporządzenia w sprawie EFS+ na okres programowania 2021–2027 i zaproponował wprowadzenie europejskiego programu gwarancji dla dzieci w celu ograniczenia ubóstwa dzieci (pkt 85).

108

W 2018 r. Komisja podjęła działania przygotowawcze dotyczące europejskiej gwarancji dla dzieci. Celem pierwszego etapu tych działań, czyli studium wykonalności, była ocena wykonalności, analiza możliwych wariantów realizacji i wartości dodanej takiej inicjatywy. Działania przygotowawcze są prowadzone na trzech odrębnych etapach. Zostały one rozplanowane w czasie w taki sposób, że trudno będzie uzyskać pełne i aktualne informacje na potrzeby procesu decyzyjnego (pkt 85–86).

Zalecenie 4 – Należy zagwarantować, aby na potrzeby przygotowań do podjęcia planowanej inicjatywy politycznej dotyczącej europejskiej gwarancji dla dzieci przeprowadzono konieczne działania i zgromadzono wystarczające dane

Komisja powinna zagwarantować, aby na potrzeby wdrażania europejskiej gwarancji dla dzieci zebrano i przeanalizowano wystarczające i wiarygodne informacje na temat działań i finansowania koniecznych do obniżenia poziomu ubóstwa dzieci w UE.

Termin realizacji: początek okresu obowiązywania WRF na lata 2021–2027.

Niniejsze sprawozdanie zostało przyjęte przez Izbę II, której przewodniczy Iliana Ivanova, członkini Trybunału Obrachunkowego, na posiedzeniu w Luksemburgu w dniu 15 lipca 2020 r.

Załączniki

Załącznik I – Krajowe cele dotyczące zwalczania ubóstwa w ramach strategii „Europa 2020”

UE / państwo członkowskie	Ubóstwo i wykluczenie społeczne
EU-28	Uchronienie co najmniej 20 mln osób przed ryzykiem ubóstwa lub wykluczenia społecznego (w porównaniu z 2008 r.)*
Belgia	– 380 000 osób
Bułgaria	Obniżenie liczby osób dotkniętych ubóstwem dochodowym o 260 000
Czechy	− 100 000 osób
Dania	Obniżenie liczby osób żyjących w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy o 22 000
Niemcy	Obniżenie liczby osób długotrwale bezrobotnych (bezrobotnych przez ponad rok) o 20% w porównaniu z 2008 r. (co odpowiada obniżeniu liczby osób długotrwale bezrobotnych o 320 000)
Estonia	Obniżenie odsetka osób zagrożonych ubóstwem po transferach socjalnych do poziomu 15% (w porównaniu z 17,5% w 2010 r.)
Irlandia	Obniżenie liczby osób dotkniętych ubóstwem łącznym (osób dotkniętych wszechstronnym ubóstwem, osób zagrożonych ubóstwem lub deprywacją) o co najmniej 200 000
Grecja	– 450 000 osób
Hiszpania	− 1 400 000–1 500 000 osób
Francja	− 1 900 000 osób (w porównaniu z 2007 r.)
Chorwacja	Obniżenie liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym do poziomu 1 220 000
Włochy	− 2 200 000 osób
Cypr	– 27 000 osób lub obniżenie odsetka ludności w takiej sytuacji do poziomu 19,3% (w porównaniu z 23,3% w 2008 r.)
Łotwa	Obniżenie liczby osób zagrożonych ubóstwem po transferach socjalnych lub żyjących w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy o 121 000
Litwa	– 170 000 osób i osiągnięcie poziomu 814 000 osób w 2020 r.
Luksemburg	− 6 000 osób
Węgry	– 450 000 osób
Malta	− 6 560 osób
Niderlandy	Obniżenie liczby osób (w wieku 0–64 lata) żyjących w gospodarstwach domowych bez osób pracujących o 100 000 (w porównaniu z 2008 r.)
Austria	− 235 000 osób
Polska	− 1 500 000 osób
Portugalia	− 200 000 osób
Rumunia	− 580 000 osób
Słowenia	− 40 000 osób
Słowacja	Obniżenie odsetka osób żyjących w ubóstwie lub wykluczeniu społecznym do poziomu 17,2% (w porównaniu z 20,6% w 2008 r.)
Finlandia	Obniżenie liczby osób żyjących w ubóstwie lub wykluczeniu społecznym do 770 000
Szwecja	Zmniejszenie odsetka kobiet i mężczyzn (w wieku 20–64 lata), którzy nie są aktywni zawodowo (z wyjątkiem studentów studiów stacjonarnych), długotrwale bezrobotnych lub przebywających na długoterminowym zwolnieniu lekarskim do poziomu znacznie poniżej 14%
Zjednoczone Królestwo	W krajowym programie reform nie określono celu, ale w ramach ustawy o ubóstwie dzieci z 2010 r. i strategii w sprawie ubóstwa dzieci na lata 2011–2014 podano docelowe wartości liczbowe
Źródło informacji i uwagi	Cel UE podano zgodnie z komunikatem Komisji pt. „Podsumowanie realizacji strategii »Europa 2020« na rzecz inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu”, COM(2014) 130 final, Bruksela, 2014 (s. 14). We wskaźniku zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, w skrócie AROPE, uwzględnione są osoby zagrożone ubóstwem dochodowym, dotknięte pogłębioną deprywacją materialną lub żyjące w gospodarstwie domowym o bardzo małej intensywności pracy. Całkowita liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym jest niższa niż suma osób, których dotyczy konkretna forma ubóstwa lub wykluczenia społecznego, ponieważ niektóre osoby znajdują się jednocześnie w więcej niż jednej z wymienionych sytuacji. * Rok 2008 przyjmowany jest jako bazowy, gdyż duża część wskaźników społecznych służących do pomiaru trzech wymiarów ubóstwa jest dostępna dopiero od 2008 r. Monitorowanie dotyczy UE‑27, ponieważ Chorwacja przystąpiła do UE w 2013 r. i dane, które jej dotyczą, są dostępne dopiero od 2010 r. Cele krajowe podano zgodnie z aktualnymi krajowymi programami reform. Definicje celów krajowych są porównywalne z celem UE, z wyjątkiem Bułgarii, Danii, Niemiec, Estonii, Irlandii, Łotwy, Niderlandów i Szwecji (zob. uwagi dotyczące poszczególnych krajów). Obliczenie wartości docelowych różni się od obliczenia celu końcowego UE w przypadku Estonii, Francji, Chorwacji, Słowacji, Finlandii i Szwecji (zob. uwagi dotyczące poszczególnych krajów).

Załącznik II – Porównanie wykazów wykorzystywanych na potrzeby wskaźnika pogłębionej deprywacji materialnej i wskaźnika deprywacji materialnej dzieci

Pogłębiona deprywacja materialna	Deprywacja materialna dzieci
Opłacenie czynszu lub rachunków za media	Dziecko: Nowa odzież
Dostateczne ogrzanie mieszkania	Dziecko: Dwie pary butów
Pokrycie niespodziewanego wydatku	Dziecko: Spożywanie codziennie świeżych owoców i warzyw
Spożywanie co drugi dzień mięsa, ryb lub równoważnego źródła białka	Dziecko: Spożywanie codziennie mięsa/kurczaka/ryby
Spędzenie tygodniowego urlopu poza miejscem zamieszkania	Dziecko: Odpowiednie książki
Samochód	Dziecko: Sprzęt do rekreacji na wolnym powietrzu
Pralka	Dziecko: Gry do zabawy w domu
Kolorowy telewizor	Dziecko: Zajęcia rekreacyjne
Telefon	Dziecko: Obchodzenie uroczystości
	Dziecko: Zapraszanie znajomych
	Dziecko: Wycieczki szkolne
	Dziecko: Wakacje
	Gospodarstwo domowe: Wymiana zużytych mebli
	Gospodarstwo domowe: Zaległe płatności
	Gospodarstwo domowe: Internet
	Gospodarstwo domowe: Dostateczne ogrzanie mieszkania
	Gospodarstwo domowe: Samochód

Załącznik III – Odsetek osób (w wieku 0–17 lat) zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) w UE (2008–2018)

N	Obszar / rok	2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018
1	Unia Europejska	26,5	26,5	27,6	27,3	28,1	27,9	27,8	27,1	26,4	24,9	24,3
2	Strefa euro	23,6	24,1	25,2	25,3	25,5	25,0	25,7	25,4	25,3	24,3	23,5
3	Belgia	21,3	20,5	23,2	23,3	22,8	21,9	23,2	23,3	21,6	22,0	23,2
4	Bułgaria	44,2	47,3	49,8	51,8	52,3	51,5	45,2	43,7	45,6	41,6	33,7
5	Czechy	18,6	17,2	18,9	20,0	18,8	16,4	19,5	18,5	17,4	14,2	13,2
6	Dania	12,7	14,0	15,1	15,7	14,9	15,4	14,5	15,7	13,9	14,5	15,2
7	Niemcy	20,1	20,4	21,7	19,9	18,4	19,4	19,6	18,5	19,3	18,0	17,3
8	Estonia	19,4	24,5	24,0	24,8	22,4	22,3	23,8	22,5	21,2	18,8	17,9
9	Irlandia	26,6	31,4	34,1	34,1	33,2	34,4	30,4	29,0	27,3	25,2	23,9
10	Grecja	28,7	30,0	28,7	30,4	35,4	38,1	36,7	37,8	37,5	36,2	33,3
11	Hiszpania	30,1	32,0	33,3	32,2	32,4	32,6	35,8	34,4	32,9	31,3	29,5
12	Francja	21,2	21,2	22,9	23,0	23,2	20,8	21,6	21,2	22,6	22,1	22,9
13	Chorwacja	b.d.	b.d.	29,4	31,1	34,8	29,3	29,0	28,2	26,6	25,8	23,7
14	Włochy	28,4	28,7	29,5	31,5	34,1	32,0	32,1	33,5	33,2	32,1	30,6
15	Cypr	21,5	20,2	21,8	23,4	27,5	27,7	24,7	28,9	29,6	25,5	25,5
16	Łotwa	32,4	38,4	42,2	44,1	40,0	38,4	35,3	31,3	24,7	23,9	22,5
17	Litwa	29,1	30,8	35,8	34,6	31,9	35,4	28,9	32,7	32,4	31,6	28,0
18	Luksemburg	20,9	23,7	22,3	21,7	24,6	26,0	26,4	23,0	22,7	23,6	23,5
19	Węgry	33,4	37,2	38,7	40,4	41,9	43,9	41,8	36,1	33,6	31,6	23,8
20	Malta	25,0	26,5	26,7	27,8	31,0	33,0	31,8	28,4	24,0	23,0	22,8
21	Niderlandy	15,5	17,5	16,9	18,0	16,9	17,0	17,1	16,8	17,6	16,6	15,2
22	Austria	22,9	20,8	22,4	22,1	20,9	22,9	23,3	22,3	20,0	23,0	21,6
23	Polska	32,9	31,0	30,8	29,8	29,3	29,8	28,2	26,6	24,2	17,9	17,2
24	Portugalia	29,5	28,7	28,7	28,6	27,8	31,7	31,4	29,6	27,0	24,2	21,9
25	Rumunia	50,9	50,6	48,1	49,2	52,5	51,4	50,7	46,8	49,2	41,7	38,1
26	Słowenia	15,3	15,1	15,2	17,3	16,4	17,5	17,7	16,6	14,9	15,1	13,1
27	Słowacja	24,3	23,7	25,3	26,0	26,6	25,5	23,6	24,9	24,4	22,5	23,8
28	Finlandia	15,1	14,0	14,2	16,1	14,9	13,0	15,6	14,9	14,7	15,1	16,0
29	Szwecja	17,3	18,8	19,2	20,3	19,4	20,2	20,5	19,8	19,9	19,4	20,6
30	Zjednoczone Królestwo	29,6	27,4	29,7	26,9	31,2	32,6	31,2	30,3	27,2	27,4	29,9

 

Legenda: b.d. – brak danych

Źródło: Dane Eurostatu na dzień 20.12.2019 r.

Akronimy i skróty

AROP – wskaźnik zagrożenia ubóstwem

AROPE – wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym

ESPN – Europejska Sieć ds. Polityki Społecznej

ESS – Europejski System Statystyczny

Fundusze ESI – europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne

PO – program operacyjny

SPC – Komitet Ochrony Socjalnej

Glosariusz

Cel tematyczny – element strukturalny umów partnerstwa. Cele tematyczne są odgórnie wyznaczone w ustawodawstwie i obejmują cele, które powinny być wspierane ze środków europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Powiązane są z celami strategicznymi na szczeblu UE.

Europejski filar praw socjalnych – Europejski filar praw socjalnych przewiduje nowe i skuteczniejsze prawa dla obywateli w oparciu o 20 kluczowych zasad. Został proklamowany przez Parlament Europejski, Radę i Komisję Europejską na Szczycie Społecznym na rzecz Sprawiedliwego Zatrudnienia i Wzrostu Gospodarczego, który odbył się w dniu 17 listopada 2017 r. w Göteborgu. Realizacja zasad i praw określonych w Europejskim filarze praw socjalnych jest wspólnym obowiązkiem instytucji Unii Europejskiej, państw członkowskich, partnerów społecznych i innych zainteresowanych stron.

Europejski semestr – cykl koordynacji polityki gospodarczej i fiskalnej w UE. Jest elementem ram zarządzania gospodarczego Unii Europejskiej. Najważniejsza część procedury przypada na sześć pierwszych miesięcy roku, stąd nazwa „semestr”. Podczas europejskiego semestru państwa członkowskie dostosowują swoją politykę budżetową i gospodarczą do celów i zasad uzgodnionych na szczeblu UE.

Europejski System Statystyczny (ESS) – partnerstwo pomiędzy wspólnotowym organem statystycznym, którym jest Komisja (Eurostat), a krajowymi urzędami statystycznymi i innymi organami krajowymi odpowiedzialnymi w każdym państwie członkowskim za opracowywanie, tworzenie i rozpowszechnianie statystyk europejskich. Partnerstwo to obejmuje również państwa EOG i EFTA. Państwa członkowskie gromadzą dane i tworzą statystyki na potrzeby krajowe i potrzeby UE. ESS działa jako sieć, w której rola Eurostatu polega na przewodnictwie w harmonizowaniu statystyk w ścisłej współpracy z krajowymi urzędami statystycznymi.

Europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne (fundusze ESI) – obejmują Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Europejski Fundusz Społeczny, Fundusz Spójności, Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejski Fundusz Morski i Rybacki. Zarządzają nimi wspólnie Komisja Europejska i państwa członkowskie.

Komitet Ochrony Socjalnej (SPC) – komitet doradczy do spraw polityki dla ministrów zasiadających w Radzie ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (EPSCO).

Program operacyjny (PO) – W PO określa się priorytety i szczegółowe cele państwa członkowskiego oraz wskazuje, w jaki sposób środki finansowe (środki unijne oraz współfinansowanie krajowe z publicznych i prywatnych środków krajowych) zostanie wykorzystane w danym okresie (zazwyczaj siedmioletnim). Finansowanie na rzecz PO może pochodzić z EFRR, Funduszu Spójności lub EFS.

Strategia „Europa 2020” – to unijna strategia na rzecz wzrostu gospodarczego przyjęta na kolejne dziesięć lat, mająca na celu wyjście z kryzysu. Obejmuje ona pięć głównych celów: zatrudnienie; badania i rozwój; klimat/energię; kształcenie; włączenie społeczne i ograniczanie ubóstwa.

Ubóstwo dzieci – wskazuje odsetek dzieci (w wieku 0–17 lat) w Unii Europejskiej (UE), które są zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE). Dzieci są zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, jeśli mieszkają w gospodarstwach domowych, w których spełniony jest co najmniej jeden z następujących trzech warunków: zagrożenie ubóstwem po transferach socjalnych (ubóstwo dochodowe), pogłębiona deprywacja materialna lub bardzo niska intensywność pracy.

Umowy partnerstwa – umowy, które Komisja Europejska zawarła z każdym państwem członkowskim na okres programowania 2014–2020. Są w nich określone plany organów krajowych dotyczące wykorzystania środków z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych oraz wytyczone cele strategiczne i priorytety inwestycyjne każdego państwa, w powiązaniu z ogólnymi celami strategii „Europa 2020” na rzecz inteligentnego i trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Umowy te obejmują także między innymi podsumowanie oceny spełnienia obowiązujących warunków wstępnych, a jeśli nie zostały one spełnione – zestawienie działań, które należy podjąć, organów odpowiedzialnych i harmonogramu wdrażania tych działań, a także opis metodyki i mechanizmów mających zapewnić spójność w funkcjonowaniu ram wykonania. Umowy partnerstwa są przygotowywane przez państwa członkowskie w uzgodnieniu z Komisją i muszą zostać przez nią przyjęte.

Warunki wstępne – warunki oparte na kryteriach określonych uprzednio w rozporządzeniu w sprawie wspólnych przepisów, których spełnienie uważa się za konieczne w celu skutecznego i efektywnego wykorzystania finansowania unijnego w odniesieniu do wszystkich funduszy ESI. Na etapie sporządzania programów operacyjnych współfinansowanych z EFRR, Funduszu Spójności i EFS na okres programowania 2014–2020 państwa członkowskie mają obowiązek ocenić, czy warunki te są spełnione. W przypadku niespełnienia warunków wstępnych należało przygotować plany działania zapewniające ich spełnienie do dnia 31 grudnia 2016 r.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem (AROP) jest elementem składowym wskaźnika AROPE – Wskaźnik zagrożenia ubóstwem definiuje się jako odsetek osób o ekwiwalentnym dochodzie do dyspozycji (po transferze socjalnym) niższym od progu zagrożenia ubóstwem, ustalonym na poziomie 60% krajowej mediany ekwiwalentnego dochodu do dyspozycji po transferach socjalnych.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) – Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym odnosi się do sumy osób, które są zagrożone ubóstwem (wskaźnik AROP), są dotknięte pogłębioną deprywacją materialną lub żyją w gospodarstwach domowych o bardzo małej intensywności pracy. Każda taka osoba liczona jest tylko raz, nawet jeśli dotyczy jej kilka wskaźników cząstkowych. Wskaźnik AROPE, czyli odsetek ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, jest głównym wskaźnikiem wykorzystywanym do monitorowania osiągnięcia celu strategii „Europa 2020” dotyczącego ubóstwa.

Zalecenia dla poszczególnych krajów – są to dokumenty opracowywane przez Komisję Europejską oddzielnie dla każdego kraju, w których poddaje ona analizie sytuację gospodarczą danego kraju i formułuje zalecenia co do działań, jakie kraj ten powinien podjąć w ciągu 12–18 miesięcy.

Zespół kontrolny

Sprawozdania specjalne Trybunału przedstawiają wyniki kontroli dotyczących polityk i programów UE bądź kwestii związanych z zarządzaniem w wybranych obszarach budżetowych. Trybunał wybiera i opracowuje zadania kontrolne tak, aby osiągnąć jak największe oddziaływanie, biorąc przy tym pod uwagę kryteria takie jak zagrożenia dla wykonania zadań lub zgodności, poziom dochodów lub wydatków w danym obszarze, nadchodzące zmiany oraz interes polityczny i społeczny.

Niniejsza kontrola wykonania zadań została przeprowadzona przez Izbę II, której przewodniczy członkini Trybunału Iliana Ivanova i która zajmuje się takimi obszarami wydatków jak inwestycje na rzecz spójności, wzrostu gospodarczego i włączenia społecznego. Kontrolą kierował członek Trybunału Tony Murphy, a w działania kontrolne zaangażowani byli: Wolfgang Stolz, szef gabinetu; Brian Murphy, attaché; Pietro Puricella, kierownik; Michele Zagordo, koordynator zadania; kontrolerzy: Marija Grguric, Cristina‑Ioana Jianu, Agota Krenusz, Annekatrin Langer i Bernard Witkoś, a także pracownicy gabinetu: Peter Borsos, asystent; Niamh Mahon, sekretarka; Eve Ryan, stażystka. Wsparcie językowe zapewniły Hannah Critoph i Zuzanna Filipski.

W związku z trwającą pandemią COVID-19 i restrykcyjnym ograniczeniem kontaktów społecznych nie można było wykonać zdjęcia zespołu kontrolnego.

Przypisy

¹ Eurostat, zbiór danych „People at risk of poverty or social exclusion”.

² Pakiet dotyczący inwestycji społecznych, komunikat Komisji pt. „Inwestycje społeczne na rzecz wzrostu i spójności, w tym wdrażanie Europejskiego Funduszu Społecznego na lata 2014–2020” (COM(2013) 83 final) z dnia 20 lutego 2013 r., s. 13.

³ Publikacja UNICEF-u pt. „A brief review of the social and economic returns to investing in children”, czerwiec 2012 r., dokument dostępny na stronie: https://www.unicef.org/socialpolicy/files/Investing_in_Children.pdf.

⁴ Dokument roboczy UNICEF-u na tematy społeczno-ekonomiczne pt. „Right in Principle and in Practice: A Review of the Social and Economic Returns to Investing in Children, 2012, s. 33. Dokument dostępny na stronie: https://www.unicef.org/socialpolicy/files/Investing_in_Children.pdf.

⁵ Komunikat Komisji pt. „Inwestycje społeczne na rzecz wzrostu i spójności, w tym wdrażanie Europejskiego Funduszu Społecznego na lata 2014–2020” (COM(2013) 83 final) z dnia 20 lutego 2013 r.

⁶ Komunikat do komisarza László Andora, DG EMPL, „Common Proposals for Implementing the Recommendation on Child Poverty and Well-being through a partnership approach” z dnia 1 lutego 2013 r.

⁷ Według Eurostatu wartość PKB Polski w 2018 r. osiągnęła 2 120 mld zł.

⁸ Załącznik do zalecenia Komisji (2013/112/UE) pt. „Inwestowanie w dzieci: przerwanie cyklu marginalizacji”.

⁹ Hugh Frazer i Eric Marlier, „Progress across Europe in the implementation of the 2013 EU Recommendation on »Investing in children: Breaking the cycle of disadvantage«. A study of national policies”, 2017.

¹⁰ Tamże, s. 33–35.

¹¹ https://www.socialsummit17.se/

¹² Posiedzenie Rady Europejskiej (14 grudnia 2017 r.) – Konkluzje.

¹³ Zob. „Unia, która mierzy wyżej – Mój program dla Europy”, dokument opracowany przez kandydatkę na przewodniczącą Komisji Europejskiej Ursulę von der Leyen – wytyczne polityczne na następną kadencję Komisji Europejskiej (2019–2024).

¹⁴ COM(2020) 14 final, „Silna Europa socjalna na rzecz sprawiedliwej transformacji”, 14 stycznia 2020 r.

¹⁵ COM(2018) 375 final – 2018/0196 (COD), art. 4.

¹⁶ 2018/0206 (COD), preambuła 22.

¹⁷ Zob. dane Eurostatu według stanu na dzień 7.1.2020 r.

¹⁸ Trzy państwa, w których wskaźnik ten był na najwyższym poziomie, to Rumunia (38,1%), Bułgaria (33,7%) i Grecja (33,3%).
Trzy państwa objęte wizytą kontrolną Trybunału, w których poziom zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym wśród dzieci nie był najwyższy, to Włochy, Niemcy i Polska.

¹⁹ Z wyjątkiem Grecji, ponieważ przed 2019 r. nie była ona objęta procesem europejskiego semestru.

²⁰ COM(2016) 328 final.

²¹ Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r.

²² Art. 9 rozporządzenia (UE) nr 1303/2013.

²³ Art. 3 rozporządzenia (UE) nr 1304/2013; art. 5 rozporządzenia (UE) nr 1301/2013.

²⁴ IT: Krajowy Program Operacyjny „Włączenie społeczne” – CCI 2014IT05SFOP001; RO: Program Operacyjny „Kapitał ludzki” – CCI 2014RO05M9OP001; PL: Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój – CCI 2014PL05M9OP001; Regionalny Program Operacyjny Województwa Warmińsko-Mazurskiego 2014PL16M2OP014; DE: Program Operacyjny EFS Wolnego Kraju Saksonii – CCI 2014DE05SFOP012.

²⁵ Rozporządzenie (UE) 2019/1700.

²⁶ Rezolucja ustawodawcza Parlamentu Europejskiego z dnia 4 kwietnia 2019 r. w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) (COM(2018)0382 – C8-0232/2018 – 2018/0206(COD)).

²⁷ Poprawka 39, motyw 22b (nowy) rezolucji ustawodawczej Parlamentu Europejskiego z dnia 4 kwietnia 2019 r. w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) (COM(2018)0382 – C8-0232/2018 – 2018/0206(COD)).

Kalendarium

Wydarzenie	Data
Zatwierdzenie ramowego programu kontroli / rozpoczęcie kontroli	10.4.2019
Oficjalne przesłanie wstępnej wersji sprawozdania Komisji (lub innej jednostce kontrolowanej)	4.6.2020
Przyjęcie sprawozdania końcowego po zakończeniu postępowania kontradyktoryjnego	15.7.2020
Oficjalne odpowiedzi Komisji (lub innych jednostek kontrolowanych) otrzymane we wszystkich językach	12.8.2020

Kontakt

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ OBRACHUNKOWY
12, rue Alcide De Gasperi
1615 Luxembourg
LUKSEMBURG

Tel. +352 4398-1
Formularz kontaktowy: eca.europa.eu/pl/Pages/ContactForm.aspx
Strona internetowa: eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditors

Więcej informacji o Unii Europejskiej można znaleźć w portalu Europa (http://europa.eu).

Luksemburg: Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2020

PDF	ISBN 978-92-847-5101-3	ISSN 1977-5768	doi:10.2865/5142	QJ-AB-20-017-PL-N
HTML	ISBN 978-92-847-5078-8	ISSN 1977-5768	doi:10.2865/47965	QJ-AB-20-017-PL-Q

PRAWA AUTORSKIE

© Unia Europejska, 2020

Polityka Europejskiego Trybunału Obrachunkowego w zakresie ponownego wykorzystywania dokumentów jest realizowana na podstawie decyzji Trybunału nr 6/2019 w sprawie polityki otwartych danych oraz ponownego wykorzystywania dokumentów.

O ile nie wskazano inaczej (np. nie zamieszczono szczegółowych adnotacji o prawach autorskich), treści Europejskiego Trybunału Obrachunkowego będące własnością UE objęte są licencją Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe (CC BY 4.0). Oznacza to, że ponowne wykorzystanie jest dozwolone, pod warunkiem że dokumenty zostaną odpowiednio oznaczone i zostaną wskazane dokonane w nich zmiany. W przypadku ponownego wykorzystania niedozwolone jest zmienianie oryginalnego znaczenia albo przesłania dokumentów. Trybunał nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek konsekwencje ponownego ich wykorzystania.

Jeżeli konkretna treść wskazuje na możliwą do zidentyfikowania osobę fizyczną – tak jak w przypadku zdjęć, na których widoczni są pracownicy Trybunału – lub zawiera prace stron trzecich, wymagane jest zweryfikowanie dodatkowych praw autorskich. W takim przypadku uzyskanie zezwolenia na ponowne wykorzystanie określonej treści unieważnia wspomniane wcześniej zezwolenie ogólne. Powinny być w nim wyraźnie opisane wszelkie ograniczenia dotyczące wykorzystania treści.

W celu wykorzystania lub powielenia treści niebędącej własnością UE może być konieczne wystąpienie o zgodę bezpośrednio do właścicieli praw autorskich.

Oprogramowanie lub dokumenty objęte prawem własności przemysłowej, takie jak patenty, znaki towarowe, wzory użytkowe, znaki graficzne i nazwy, nie są objęte polityką Europejskiego Trybunału Obrachunkowego w zakresie ponownego wykorzystania i nie jest udostępniana licencja na nie.

Na stronach internetowych instytucji Unii Europejskiej dostępnych w domenie europa.eu zamieszczane są odsyłacze do stron zewnętrznych. Trybunał nie kontroluje ich zawartości i w związku z tym zachęca użytkowników, aby we własnym zakresie zapoznali się z polityką ochrony prywatności i polityką w zakresie praw autorskich obowiązującymi na tych stronach.

Znak graficzny Europejskiego Trybunału Obrachunkowego

Znak graficzny Europejskiego Trybunału Obrachunkowego nie może być wykorzystywany bez uprzedniej zgody Trybunału.

JAK SKONTAKTOWAĆ SIĘ Z UE

Osobiście
W całej Unii Europejskiej istnieje kilkaset centrów informacyjnych Europe Direct. Adres najbliższego centrum można znaleźć na stronie: https://europa.eu/european-union/contact_pl.

Telefonicznie lub drogą mailową
Europe Direct to serwis informacyjny, który udziela odpowiedzi na pytania na temat Unii Europejskiej. Można się z nim skontaktować:

• dzwoniąc pod bezpłatny numer telefonu: 00 800 6 7 8 9 10 11 (niektórzy operatorzy mogą naliczać opłaty za te połączenia),
• dzwoniąc pod standardowy numer telefonu: +32 22999696,
• drogą mailową: https://europa.eu/european-union/contact_pl.

WYSZUKIWANIE INFORMACJI O UE

Online
Informacje o Unii Europejskiej są dostępne we wszystkich językach urzędowych UE w portalu Europa: https://europa.eu/european-union/index_pl.

Publikacje UE
Bezpłatne i odpłatne publikacje UE można pobrać lub zamówić na stronie: https://op.europa.eu/pl/publications. Większą liczbę egzemplarzy bezpłatnych publikacji można otrzymać, kontaktując się z serwisem Europe Direct lub z lokalnym centrum informacyjnym (zob. https://europa.eu/european-union/contact_pl).

Prawo UE i powiązane dokumenty
Informacje prawne dotyczące UE, w tym wszystkie unijne akty prawne od 1952 r., są dostępne we wszystkich językach urzędowych UE w portalu EUR-Lex: http://eur-lex.europa.eu.

Portal Otwartych Danych UE
Unijny portal otwartych danych (http://data.europa.eu/euodp/pl) umożliwia dostęp do zbiorów danych pochodzących z instytucji i innych organów UE. Dane można pobierać i wykorzystywać bezpłatnie, zarówno do celów komercyjnych, jak i niekomercyjnych.