Luchtverontreiniging: onze gezondheid nog steeds onvoldoende beschermd

Samenvatting

Luchtverontreiniging vormt het grootste milieurisico voor de gezondheid in de Europese Unie

I

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vormt luchtverontreiniging het grootste milieurisico voor de gezondheid in de Europese Unie (EU). Luchtverontreiniging veroorzaakt in de EU elk jaar ongeveer 400 000 vroegtijdige sterfgevallen en honderden miljarden euro's aan externe kosten in verband met de gezondheid. Met name mensen in stedelijke gebieden worden hieraan blootgesteld. Fijnstof, stikstofdioxide en ozon op leefniveau zijn de luchtverontreinigende stoffen die verantwoordelijk zijn voor de meeste van deze vroegtijdige sterfgevallen.

II

De richtlijn luchtkwaliteit van 2008 vormt de hoeksteen van het EU-beleid ter bestrijding van luchtverontreiniging, aangezien hierin de luchtkwaliteitsnormen zijn vastgesteld voor de concentraties van verontreinigende stoffen in de lucht die wij inademen. In de afgelopen decennia heeft het EU-beleid bijgedragen tot emissiereducties, maar is de luchtkwaliteit niet even snel verbeterd, en er is nog steeds sprake van aanzienlijke gevolgen voor de volksgezondheid.

Wat we controleerden:

III

In het kader van deze controle beoordeelden we of de EU-maatregelen om de menselijke gezondheid te beschermen tegen luchtverontreiniging doeltreffend waren. Met het oog hierop onderzochten we of i) de richtlijn luchtkwaliteit zo was ontworpen dat de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging ermee kunnen worden aangepakt; ii) de lidstaten de richtlijn doeltreffend hebben uitgevoerd; iii) de Commissie de uitvoering van de richtlijn heeft gemonitord en gehandhaafd; iv) de luchtkwaliteit naar behoren tot uitdrukking is gekomen in ander EU-beleid en op toereikende wijze werd ondersteund door de EU-fondsen, en v) de bevolking goed werd geïnformeerd over kwesties met betrekking tot de luchtkwaliteit.

IV

We concludeerden dat EU-maatregelen ter bescherming van de menselijke gezondheid tegen luchtverontreiniging niet de verwachte impact hadden gehad. De aanzienlijke menselijke en economische kosten zijn nog niet tot uitdrukking gekomen in toereikende maatregelen in de hele EU.

1. De luchtkwaliteitsnormen van de EU werden bijna twintig jaar geleden vastgesteld en enkele hiervan zijn veel minder streng dan de richtsnoeren van de WHO en het niveau dat werd voorgesteld op basis van het meest recente wetenschappelijke bewijs over de gevolgen voor de menselijke gezondheid.
2. Hoewel de luchtkwaliteit beter wordt, voldoen de meeste lidstaten nog steeds niet aan de luchtkwaliteitsnormen van de EU en nemen zij te weinig doeltreffende maatregelen om de luchtkwaliteit voldoende te verbeteren. De luchtverontreiniging kan worden onderschat wanneer deze niet op de juiste locaties wordt gemonitord. Luchtkwaliteitsplannen – een belangrijk vereiste van de richtlijn luchtkwaliteit – leverden vaak niet de verwachte resultaten op.
3. De Commissie stuit op beperkingen bij de monitoring van de prestaties van de lidstaten. De daaropvolgende handhaving door de Commissie kon er niet voor zorgen dat de lidstaten de grenswaarden voor de luchtkwaliteit, zoals vastgesteld in de richtlijn luchtkwaliteit, naleefden. Ondanks het feit dat de Commissie juridische stappen ondernam tegen veel lidstaten en in het gelijk werd gesteld, blijven de lidstaten de grenswaarden voor de luchtkwaliteit regelmatig schenden.
4. Veel EU-beleidsmaatregelen hebben een effect op de luchtkwaliteit, maar gezien de aanzienlijke menselijke en economische kosten zijn we van mening dat het belang van het verbeteren van de luchtkwaliteit nog onvoldoende tot uitdrukking komt in sommige EU-beleidsmaatregelen. Klimaat en energie, vervoer, industrie en landbouw zijn beleidsterreinen van de EU met rechtstreekse impact op de luchtkwaliteit, en keuzes die worden gemaakt ter uitvoering van dat beleid kunnen nadelige gevolgen hebben voor de luchtkwaliteit. We stelden vast dat rechtstreekse EU-financiering voor luchtkwaliteit nuttige steun kan bieden, maar dat de gefinancierde projecten niet altijd voldoende doelgericht waren. We zagen ook enkele goede projecten – met name enkele projecten die werden ondersteund in het kader van het LIFE-programma.
5. Bewustmaking en voorlichting spelen een cruciale rol bij het aanpakken van luchtverontreiniging, een urgente kwestie op het gebied van de volksgezondheid. De laatste tijd zijn burgers steeds meer betrokken geraakt bij kwesties rond de luchtkwaliteit en zijn burgers in verschillende lidstaten naar nationale rechters gestapt, die bevestigden dat zij recht hebben op schone lucht. We stelden echter vast dat de richtlijn luchtkwaliteit het recht van burgers op toegang tot de rechter minder uitdrukkelijk beschermt dan andere milieurichtlijnen. De informatie over de luchtkwaliteit die aan burgers werd verstrekt, was soms onduidelijk.

Onze aanbevelingen:

V

In ons verslag doen wij aanbevelingen aan de Commissie die gericht zijn op de verbetering van de luchtkwaliteit. Onze aanbevelingen omvatten doeltreffender maatregelen die door de Commissie moeten worden genomen; de actualisering van de richtlijn luchtkwaliteit; de prioritering en opname van beleid inzake luchtkwaliteit in andere EU-beleidsmaatregelen, en de verbetering van de bewustmaking en voorlichting van de bevolking.

Inleiding

Waarom luchtverontreiniging ertoe doet

01

Luchtverontreiniging treedt op wanneer gassen, stofdeeltjes en rook in de atmosfeer terechtkomen, waardoor deze schadelijk wordt voor mensen, infrastructuur en het milieu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) merkt luchtverontreiniging aan als het grootste milieurisico voor de gezondheid in Europa¹. Luchtverontreiniging veroorzaakt in de EU gemiddeld meer dan 1 000 vroegtijdige sterfgevallen per dag, meer dan tien keer zo veel als het aantal sterfgevallen door verkeersongevallen². In figuur 1 wordt getoond dat het aantal gezonde levensjaren dat in sommige EU-lidstaten verloren gaat vergelijkbaar is met dat van landen die vaak worden geassocieerd met een slechte luchtkwaliteit, zoals China en India. In 2013 schatte de Commissie dat de totale aan de gezondheid gerelateerde externe kosten van luchtverontreiniging tussen de 330 en 940 miljard EUR per jaar bedroegen³.

Mensen in steden worden het zwaarst getroffen

02

Volgens het EEA werd ongeveer een kwart van de Europeanen die in 2015 in stedelijke gebieden woonden, blootgesteld aan niveaus van luchtverontreinigende stoffen die enkele van de luchtkwaliteitsnormen van de EU overschrijden en werd 96 % van de EU-burgers die in stedelijke gebieden woonden, blootgesteld aan niveaus van luchtverontreinigende stoffen die de WHO schadelijk voor de gezondheid acht⁴. Stadsbewoners worden vaak zwaarder getroffen door luchtverontreiniging dan bewoners van plattelandsgebieden, omdat de bevolkingsdichtheid in steden betekent dat op grotere schaal luchtverontreinigende stoffen worden uitgestoten (bijv. door wegvervoer) en omdat verspreiding (dispersie) in steden moeilijker is dan op het platteland.

Waardoor wordt het leven van mensen verkort en hoe?

03

De WHO merkt fijnstof (PM), stikstofdioxide (NO₂), zwaveldioxide (SO₂) en ozon op leefniveau (O₃) aan als de luchtverontreinigende stoffen die het meest schadelijk zijn voor de menselijke gezondheid (zie tekstvak 1)⁵. Het EEA meldde in een verslag dat fijnstof (PM_2,5) in 2014 ongeveer 400 000 vroegtijdige sterfgevallen van EU-burgers veroorzaakte; NO₂ was de oorzaak van 75 000 en O₃ die van 13 600 vroegtijdige sterfgevallen⁶. Het EEA waarschuwt dat luchtverontreiniging mensen dagelijks raakt en dat verontreinigingspieken weliswaar het best zichtbare effect van luchtverontreiniging zijn, maar dat een langdurige blootstelling aan lagere dosissen een groter gevaar voor de menselijke gezondheid vormt⁷.

04

Volgens de WHO veroorzaken hartziekten en beroerten 80 % van de vroegtijdige sterfgevallen die het gevolg zijn van luchtverontreiniging. Deze aandoeningen worden gevolgd door longziekten, waaronder kanker, en andere ziekten¹⁰. In figuur 2 geeft een samenvatting van de belangrijkste gevolgen van de vier bovengenoemde luchtverontreinigende stoffen voor de gezondheid.

05

In tekstvak 2 wordt uitgelegd welke factoren de niveaus van luchtverontreiniging beïnvloeden en in figuur 3 worden de percentages getoond van de emissies van luchtverontreinigende stoffen uit elke bron in de EU.

Wat heeft de EU gedaan?

06

De EU pakt luchtverontreiniging aan door het vaststellen van a) concentratiegrenswaarden voor verontreinigende stoffen in de lucht die mensen inademen, en b) normen inzake emissiebronnen van verontreinigende stoffen.

07

In 1980 werden in Richtlijn 80/779/EG voor het eerst EU-grenswaarden voor SO₂-concentraties vastgesteld. Hierop volgden andere richtlijnen die betrekking hadden op meer luchtverontreinigende stoffen, met een actualisering van de grenswaarden voor deze stoffen¹². In de richtlijn luchtkwaliteit¹³ van 2008 zijn luchtkwaliteitsnormen (inclusief grenswaarden) vastgesteld voor de concentraties van luchtverontreinigende stoffen met de grootste gezondheidseffecten (zie paragraaf 18). Deze richtlijn is gericht op de verbetering van de gezondheid van de burgers door middel van een betere kwaliteit van de lucht die mensen inademen.

08

De richtlijn luchtkwaliteit vereist dat de lidstaten luchtkwaliteitszones vaststellen op hun grondgebied. De lidstaten voeren voorlopige beoordelingen van de luchtkwaliteit uit in elke zone en stellen in vervuilde gebieden netwerken van vaste meetstations in. De richtlijn bevat criteria voor zowel de locatie als het minimumaantal bemonsteringspunten (zie paragraaf 32)¹⁴.

09

De lidstaten verzamelen gegevens uit hun netwerken en doen hiervan elk jaar verslag aan de Commissie en het EEA (zie tekstvak 3). De Commissie beoordeelt deze gegevens aan de hand van de EU-normen¹⁵ van de richtlijn luchtkwaliteit. Wanneer de concentraties de normen overschrijden, moeten de lidstaten een luchtkwaliteitsplan (AQP) overleggen waarmee het probleem zo snel mogelijk wordt aangepakt. De Commissie beoordeelt deze plannen en neemt juridische stappen wanneer zij van mening is dat de lidstaten de richtlijn niet naleven. De richtlijn legt de lidstaten verplichtingen op inzake openbaarmaking van informatie, met inbegrip van alarm- en informatiedrempels.

10

De EU heeft niet alleen concentratiegrenswaarden vastgesteld, maar ook wetgeving ingevoerd om de emissies van luchtverontreinigende stoffen door verschillende sectoren te beperken¹⁶.

11

Het EEA merkt op dat Europese richtlijnen (zie bijlage I) en verordeningen (zoals verordeningen die leidden tot de overschakeling op een andere brandstof of de beperking van het brandstofverbruik van inefficiënte apparatuur) in de afgelopen decennia hebben bijgedragen tot reducties van emissies van luchtverontreinigende stoffen. Tussen 1990 en 2015 namen de SO_X-emissies in de EU met 89 % af, en de NO_X-emissies met 56 %. Sinds 2000 zijn de PM_2,5-emissies met 26 %¹⁷ afgenomen, zoals weergegeven in figuur 4.

12

Volgens de WHO en het EEA levert deze afname van de totale emissies van luchtverontreinigende stoffen niet automatisch vergelijkbare reducties van de concentraties van luchtverontreinigende stoffen op¹⁸. De EU-wetgeving inzake emissiebronnen is niet gericht op emissiebeperking op plaatsen waar mensen het sterkst onder luchtverontreiniging lijden of waar de concentraties het hoogst zijn (zie figuur 5). Wanneer automotoren bijvoorbeeld minder uitstoten als gevolg van strengere EU-emissienormen, kan de luchtverontreiniging nog steeds toenemen wanneer het autogebruik toeneemt. Er zijn daarom specifieke maatregelen in bevolkte gebieden nodig om de concentraties van luchtverontreinigende stoffen te beperken, aangezien de menselijke blootstelling, met name aan PM en NO₂, nog steeds hoog is (zie figuur 5).

13

Als vervolg op eerdere strategieën publiceerde de Commissie in december 2013 het programma „Schone lucht voor Europa". Dit is erop gericht de wijdverbreide niet-naleving van de luchtkwaliteitsnormen van de EU aan te pakken en te zorgen voor een volledige naleving van de bestaande wetgeving tegen 2020. In het programma is voor de EU ook een route uitgestippeld om vroegtijdige sterfte als gevolg van PM en O₃ ten opzichte van 2005 met 52 % terug te dringen en deze langetermijndoelstelling uiterlijk in 2030 te behalen. De Commissie erkende dat er voor sommige verontreinigende stoffen nog steeds aanzienlijke tekortkomingen bestaan ten aanzien van de naleving en startte in 2017 een geschiktheidscontrole om de prestaties van de richtlijn luchtkwaliteit te beoordelen.

Reikwijdte en aanpak van de controle

14

In dit verslag wordt beoordeeld of de EU-maatregelen ter bescherming van de menselijke gezondheid tegen luchtverontreiniging doeltreffend waren. We onderzochten of: i) de richtlijn luchtkwaliteit zo was ontworpen dat de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging ermee kunnen worden aangepakt; ii) de lidstaten de richtlijn doeltreffend hebben uitgevoerd; iii) de Commissie de uitvoering van de richtlijn heeft gemonitord en gehandhaafd; iv) de luchtkwaliteit naar behoren tot uitdrukking is gekomen in ander EU-beleid en op toereikende wijze werd ondersteund door de EU-fondsen, en v) het publiek goed werd geïnformeerd over kwesties met betrekking tot de luchtkwaliteit.

15

We richtten ons op de bepalingen van de richtlijn luchtkwaliteit die verband houden met de menselijke gezondheid en op de luchtverontreinigende stoffen met de grootste gevolgen voor de gezondheid: PM, NO₂, SO₂ en O₃ (zie paragraaf 3)¹⁹.

16

We richtten ons op stedelijke gebieden, aangezien juist daar de luchtverontreiniging de gezondheid het sterkst beïnvloedt (zie paragraaf 2). We onderzochten hoe zes stedelijke centra in de EU het probleem aanpakten en financiering in het kader van programma's voor het cohesiebeleid en het LIFE-programma van de EU gebruikten (zie tekstvak 4)²⁰.

17

We bekeken de periode vanaf de goedkeuring van de richtlijn luchtkwaliteit in 2008 tot maart 2018. We onderzochten het beleidsontwerp en de monitoring door de Commissie van de uitvoering van de richtlijn luchtkwaliteit door middel van de evaluatie van documenten, gesprekken met personeelsleden en controles van databanken bij de Commissie en het EEA. Om de uitvoering van de richtlijn en door de EU gefinancierde luchtkwaliteitsprojecten door de lidstaten te controleren, verrichtten we bezoeken ter plaatse, controleerden we de projectdocumentatie en interviewden we lokale belanghebbenden (nationale en lokale autoriteiten, begunstigden van projecten en andere belanghebbenden van het maatschappelijk middenveld) in de zes geselecteerde steden en in de hoofdsteden van de respectieve lidstaten. Bij de controlewerkzaamheden in Polen werkten we samen met de hoge controle-instantie (NIK)²¹. We hielden rekening met advies van deskundigen over het ontwerp, de uitvoering en de monitoring van de richtlijn luchtkwaliteit. We leverden ook een bijdrage aan een internationale coöperatieve controle inzake de luchtkwaliteit van EUROSAI.

Opmerkingen

De normen van de richtlijn zijn minder sterk dan het bewijs inzake de gezondheidsgevolgen van luchtverontreiniging doet vermoeden

18

De EU-normen voor de bescherming van de gezondheid zoals uiteengezet in de richtlijn luchtkwaliteit hebben betrekking op gezondheidseffecten op zowel de korte als de lange termijn²². De normen beperken het aantal malen dat de concentraties de kortetermijnwaarden (per dag en per uur) mogen overschrijden en vereisen bovendien dat de jaargemiddelden onder de vastgestelde waarden blijven. In de richtlijn luchtkwaliteit is bepaald dat „passende doelstellingen inzake de luchtkwaliteit [dienen] te worden vastgesteld, rekening [houdend] met de toepasselijke normen, richtsnoeren en programma's van de Wereldgezondheidsorganisatie”²³.

19

De luchtkwaliteitsgrenswaarden van de EU zijn echter veel minder streng dan de richtsnoeren van de WHO voor PM_2,5 en SO₂, en minder streng voor PM₁₀ (jaargemiddelde) en voor ozon. Voor PM₁₀ (dagwaarde) en NO₂ zijn de EU-normen afgestemd op de WHO-richtsnoeren; in enkele gevallen mogen de grenswaarden worden overschreden. In tabel 1 worden de richtsnoeren inzake luchtkwaliteit van de WHO en de EU-normen vergeleken en in tekstvak 5 wordt het verschil tussen de richtsnoeren en de normen uitgelegd.

Tabel 1

EU-luchtkwaliteitsnormen en WHO-richtsnoeren

Verontreinigende stof	Periode	WGO-richtsnoeren μg/m3	Grenswaarden AAQ-richtlijn van de EU μg/m3	Aantal keer per jaar dat de EU-normen mogen worden overschreden
NO2	1 jaar	40	40	-
	1 uur	200	200	18
O3	8 uur	100	120	25
PM10	1 jaar	20	40	-
	24 uur	50(a)	50	35
PM2,5	1 jaar	10	25	-
	24 uur	25	-	-
SO2	24 uur	20	125	3
	1 uur	-	350	24
	10 minuten	500	-	-

a) De WHO beveelt aan dit richtsnoer als 99e percentiel te volgen (drie overschrijdingen).

20

De richtlijn luchtkwaliteit was de eerste richtlijn waarin grenswaarden werden vastgesteld voor PM_2,5, maar niet de eerste richtlijn waarin de concentraties van PM₁₀, NO₂, SO₂ en O₃ werden gereguleerd. Aangezien met de richtlijn luchtkwaliteit de waarden zoals vastgesteld in de richtlijnen die hierin werden herzien, niet werden gewijzigd²⁶, zijn de grenswaarden voor PM₁₀, NO₂ en SO₂ nu bijna twintig jaar oud²⁷ en is de streefwaarde voor O₃ meer dan vijftien jaar oud²⁸.

21

De EU-wetgevers zwakten het voorstel van de Commissie van 1997 af door hogere grenswaarden vast te stellen of het aantal malen dat deze mochten worden overschreden te verhogen²⁹. De streefwaarde voor O₃ van de richtlijn luchtkwaliteit is minder strikt dan deze in het verleden was³⁰.

22

De WHO beschouwt PM_2,5 als de schadelijkste luchtverontreinigende stof³¹. In de WHO-richtsnoeren is een kortetermijnwaarde voor PM_2,5 opgenomen, maar in de richtlijn luchtkwaliteit niet. Dit betekent dat de EU-norm slechts op een jaargemiddelde is gebaseerd en dat hoge en schadelijke PM_2,5-emissies als gevolg van de verwarming van woningen in de winter worden gecompenseerd door lagere niveaus in de zomer (zie tekstvak 1). De jaargrenswaarde die is vastgesteld in de richtlijn luchtkwaliteit (25 μg/m³) bedraagt meer dan het dubbele van de waarde van het WHO-richtsnoer (10 μg/m³). In de richtlijn luchtkwaliteit werd de mogelijkheid ingevoerd om de grenswaarde bij te werken tot 20 μg/m³, maar de Commissie deed dit niet toen zij in 2013 de kwestie onderzocht.

23

De daggrenswaarde van de EU voor SO₂ is meer dan zes keer zo hoog als de waarde van het WHO-richtsnoer. Hoewel bijna alle lidstaten de EU-daggrens in acht nemen (zie figuur 6), merkt het EEA op dat in 2015 nog steeds 20 % van de stedelijke bevolking in de EU werd blootgesteld aan concentraties die hoger waren dan de waarde van het WHO-richtsnoer³². Doordat de niet al te veeleisende grenswaarden voor SO₂ van de richtlijn luchtkwaliteit over het algemeen in acht worden genomen, neemt de Commissie slechts tegen één lidstaat handhavingsmaatregelen (Bulgarije, zie bijlage III).

24

Het vaststellen van niet al te veeleisende normen heeft ernstige gevolgen voor verslagleggings- en handhavingsmaatregelen, met name voor SO₂ en PM_2,5 (zie de paragrafen 22 en 23). Zo voldoen plaatsen met concentraties van SO₂ die aanzienlijk hoger zijn dan de waarden van het WHO-richtsnoer nog steeds aan de richtlijn luchtkwaliteit; ze hoeven als gevolg hiervan minder meetstations op te zetten en gegevens van minder locaties te rapporteren en besteden in hun AQP's vaak geen aandacht aan het aanpakken van SO₂-concentraties.

25

De Commissie raamde de rechtstreekse kosten van de naleving van haar voorstel voor de richtlijn luchtkwaliteit op 5 tot 8 miljard EUR en de in geld uitgedrukte gezondheidsvoordelen op 37 tot 119 miljard EUR per jaar in 2020. De Commissie concludeerde dat de voordelen van het luchtkwaliteitsbeleid veel groter waren dan de kosten van de uitvoering hiervan³³.

26

De WHO voerde in 2013 een Review of evidence on health aspects of air pollution (evaluatie van het bewijsmateriaal inzake de gezondheidsaspecten van luchtverontreiniging) uit. Daarin deed zij de Commissie de aanbeveling ervoor te zorgen dat het bewijs inzake de gezondheidseffecten van luchtverontreinigende stoffen en de gevolgen voor de luchtkwaliteit regelmatig werden herzien. In de WHO-evaluatie werd geconstateerd dat wetenschappelijk bewijs strengere EU-grenswaarden voor PM₁₀ en PM_2,5 en het reguleren van gemiddelden van kortere perioden (bijv. 24 uur) voor PM_2,5 ondersteunt. Deze inspanning was erop gericht de evaluatie door de Commissie van 2013 van het EU-luchtkwaliteitsbeleid te ondersteunen, maar leidde niet tot wijzigingen van de oorspronkelijke grenswaarden van de richtlijn luchtkwaliteit.

27

Meer recentelijk verzochten verschillende medische beroepsorganisaties de EU om rekening te houden met het meest recente wetenschappelijke bewijs ter ondersteuning van strengere normen en een nieuwe kortetermijnnorm voor PM_2,5³⁴.

De meeste lidstaten legden de richtlijn luchtkwaliteit niet doeltreffend ten uitvoer

28

In 2016 overschreden 13 lidstaten de PM-grenswaarden³⁵ en 19 lidstaten de NO₂-grenswaarden³⁶, en overschreed één lidstaat de SO₂-grenswaarden³⁷. Alle 28 EU-lidstaten, met uitzondering van Estland, Ierland, Cyprus, Letland, Litouwen en Malta, overschreden een of meer van deze grenswaarden (zie figuur 7).

29

In figuur 8 worden de PM- en NO₂-concentraties in elk van de bezochte steden vergeleken met de EU-grenswaarden³⁸. Over het algemeen zijn de gemeten concentraties van luchtverontreinigende stoffen gedaald – het sterkst voor PM₁₀ – maar overschrijden deze in alle steden nog steeds ten minste een van de grenswaarden van de richtlijn luchtkwaliteit. Met name in Krakau (PM) en Sofia (PM_2,5) was er sinds 2009 bijna geen sprake van verbetering. In Brussel en Milaan veranderden de NO₂-concentraties tussen 2012 en 2016 nauwelijks (zie bijlage II). Het kan echter zijn dat een deel van de verbeteringen in de metingen niet het resultaat is van een betere luchtkwaliteit, zoals toegelicht in de paragrafen 32 en 33.

en de bepalingen voor het meten van de luchtkwaliteit bieden een mate van flexibiliteit die verificatie moeilijk maakt

30

Goede metingen van de niveaus van luchtverontreiniging zijn belangrijk, omdat deze de lidstaten ertoe aanzetten maatregelen te treffen om de verontreiniging tegen te gaan. Bovendien zijn nauwkeurige en vergelijkbare gegevens inzake verontreiniging van belang voor de Commissie om handhavingsmaatregelen te kunnen nemen (zie paragraaf 49).

31

In het kader van de richtlijn luchtkwaliteit meten de lidstaten de luchtkwaliteit door middel van een netwerk van meetstations die apparaten bevatten (bemonsteringspunten) die de niveaus van verschillende luchtverontreinigende stoffen analyseren en meten⁴⁰. Veel lidstaten geven de luchtkwaliteitsniveaus weer op websites ter informatie van de bevolking. De lidstaten moeten een keer per jaar gevalideerde gegevens naar de Commissie sturen. De Commissie beoordeelt vervolgens de naleving van de richtlijn. De lidstaten moeten luchtkwaliteitsplannen opstellen wanneer uit de gevalideerde gegevens blijkt dat de verontreiniging de grenswaarden van de richtlijn luchtkwaliteit overschrijdt.

32

In de richtlijn luchtkwaliteit zijn criteria vastgesteld voor het minimumaantal bemonsteringspunten en voor de locatie hiervan. De bepalingen inzake locaties omvatten echter meerdere criteria en bieden een mate van flexibiliteit die verificatie kan bemoeilijken. Zij vereisen dat de lidstaten de bemonsteringspunten plaatsen „waar de hoogste concentraties voorkomen” (op verkeer of industrie gerichte stations) en in andere gebieden die „representatief zijn voor de blootstelling van de bevolking als geheel”⁴¹ (met achtergrondstations). Als gevolg hiervan meten de lidstaten de luchtkwaliteit niet noodzakelijkerwijze nabij grote industrieterreinen of belangrijke stedelijke verkeersroutes. Naleving van de richtlijn kan gemakkelijker zijn wanneer het aantal op verkeer of industrie gerichte stations beperkt is. In tekstvak 6 wordt aangetoond dat de werkwijzen in de zes bezochte steden verschillen⁴².

33

Het minimumaantal bemonsteringspunten is afhankelijk van het aantal inwoners van elke luchtkwaliteitszone. Alle bezochte steden hadden meer meetstations dan vereist was uit hoofde van de richtlijn. Deze extra metingen hoeven niet te worden opgenomen in de officiële gegevens die de lidstaten rapporteren, zelfs niet wanneer hierbij hoge verontreinigingsniveaus worden vastgesteld (zie tekstvak 7). De richtlijn luchtkwaliteit vereist dat de lidstaten bemonsteringspunten behouden waar de grenswaarde voor PM₁₀ is overschreden, maar deze verplichting geldt niet voor andere verontreinigende stoffen (met name NO₂ en PM_2,5)⁴³.

34

De richtlijn luchtkwaliteit vereist geen specifieke monitoring in problematische grensgebieden. Het doeltreffend aanpakken van grensoverschrijdende verontreiniging vereist gecoördineerde maatregelen. Wanneer de wetten inzake de brandstofkwaliteit van Ostrava worden gehandhaafd, kunnen deze bijvoorbeeld slechts de luchtkwaliteit doeltreffend verbeteren wanneer ook in naburige regio's in Polen maatregelen worden genomen. Wanneer dit niet gebeurt, kunnen mensen nog steeds goedkope brandstof van slechte kwaliteit gebruiken die ze aan de andere kant van de grens gaan kopen. In het kader van artikel 25 van de richtlijn nodigen de lidstaten de Commissie uit om haar medewerking te verlenen aan alle samenwerkingsactiviteiten op het gebied van grensoverschrijdende luchtverontreiniging. De door ons bezochte lidstaten die het hardst worden getroffen door grensoverschrijdende verontreiniging achtten de desbetreffende bepalingen van de richtlijn niet nuttig en stelden in hun AQP's geen gecoördineerde maatregelen vast. Ze verzochten de Commissie niet om medewerking.

35

In 2017 rapporteerden de bezochte lidstaten de gegevens grotendeels op tijd. Tijdige gegevens over de luchtkwaliteit zijn van belang, zodat de lidstaten passende maatregelen kunnen nemen om de luchtverontreiniging te beperken en zodat de Commissie eerder kan optreden en handhavingsmaatregelen kan nemen tegen de lidstaten. De richtlijn luchtkwaliteit vereist dat de lidstaten vóór 30 september van het volgende jaar jaarlijkse gevalideerde gegevens verstrekken⁴⁴. Eerdere richtlijnen vereisten echter dat de lidstaten binnen zes maanden na de meetperiode verslag uitbrachten aan de Commissie⁴⁵. Technologische ontwikkelingen in de afgelopen jaren (zoals e-verslaglegging) hebben een eerdere verslaglegging mogelijk gemaakt.

terwijl de luchtkwaliteitsplannen niet als doeltreffende monitoringinstrumenten zijn opgezet

36

Bij inbreuken op de richtlijn moeten de lidstaten luchtkwaliteitsplannen (AQP's) opstellen om het probleem aan te pakken (zie paragraaf 9). Echte verbeteringen van de luchtkwaliteit zijn afhankelijk van de snelle en doeltreffende uitvoering van maatregelen door de lidstaten om de emissies te beperken, aan de hand van goede luchtkwaliteitsplannen.

AQP-maatregelen zijn vaak niet voldoende gericht

37

De richtlijn luchtkwaliteit vereist dat in de AQP's passende maatregelen worden uiteengezet, zodat de tijd waarin de luchtverontreiniging de grenswaarden overschrijdt zo kort mogelijk wordt gehouden. We controleerden de AQP's van de bezochte steden.

38

Op basis van onze analyse van de AQP's stelden we drie hoofdredenen vast die de doeltreffendheid hiervan in gevaar brengen. Deze redenen waren dat de maatregelen in de AQP's:

• niet doelgericht waren en niet snel konden worden uitgevoerd voor de gebieden waar de hoogste concentraties werden gemeten;
• geen significante resultaten konden opleveren op korte termijn, omdat de maatregelen verder gingen dan de bevoegdheden van de lokale autoriteiten die verantwoordelijk waren voor de uitvoering hiervan of omdat ze waren ontworpen voor de lange termijn;
• niet werden onderbouwd met kostenramingen of niet werden gefinancierd.

39

In tekstvak 8 zijn voorbeelden gegeven van tekortkomingen in AQP's die het doel om de concentraties van luchtverontreiniging terug te dringen in gevaar brachten.

40

Hoewel in de AQP's de belangrijkste bronnen van verontreiniging werden aangemerkt, bevatten deze niet altijd specifieke maatregelen om de emissies hiervan aan te pakken. Het meest recente AQP van Krakau bevat bijvoorbeeld slechts beperkte maatregelen die de industriële emissies – een belangrijke bron van NO₂-verontreiniging – beperken, terwijl het AQP van Sofia geen maatregelen bevat om emissies van huishoudens te beperken – een belangrijke bron van PM-verontreiniging (zie tekstvak 4).

41

In AQP's werden vaak maatregelen voorgesteld die geen rechtstreeks effect hadden op de beperking van de concentraties van luchtverontreinigende stoffen, zoals maatregelen voor administratieve vereenvoudiging, evaluaties of enquêtes. We constateerden bovendien dat in de AQP's de kosteneffectiviteit van de maatregelen niet werd beoordeeld.

42

Het behalen van de streefwaarden voor luchtkwaliteit vereist soms moeilijke politieke beslissingen. Het gebruik van persoonlijke voertuigen is bijvoorbeeld een belangrijke bron van stedelijke luchtverontreiniging in Brussel, Stuttgart en Milaan en de doeltreffendste maatregel zou het beperken van het gebruik hiervan zijn.

In de AQP's gaat de voorkeur uit naar kwantiteit boven kwaliteit van informatie

43

Alle zes bezochte steden stellen al geruime tijd AQP's op. De plannen beslaan normaal gesproken perioden van vier tot vijf jaar. De richtlijn luchtkwaliteit vereist niet dat de lidstaten aan de Commissie verslag uitbrengen over de uitvoering van hun AQP's of dat zij deze bijwerken wanneer nieuwe maatregelen worden goedgekeurd of de vooruitgang duidelijk ontoereikend is. De lidstaten moeten hun AQP's pas aan het einde van de looptijd van het plan bijwerken indien de luchtkwaliteit nog steeds niet aan de normen voldoet.

44

Vanwege de wijdverbreide hoge verontreinigingsniveaus stellen de lidstaten een groot aantal AQP's op. De door ons onderzochte AQP's waren lang⁴⁶ en bevatten vaak niet alle relevante geplande of genomen luchtkwaliteitsmaatregelen⁴⁷. De lidstaten bezorgen de Commissie op haar verzoek ook meer documenten met aanvullende maatregelen.

45

Het opstellen van AQP's is een langdurig proces. Wanneer de lidstaten deze plannen naar de Commissie sturen, vond de overschrijding van de luchtverontreinigingsgrens vaak langer dan twee jaar voordien plaats⁴⁸, maar wordt er geen informatie over de nadien geboekte vooruitgang verstrekt.

46

De bovengenoemde factoren zorgen er samen voor dat de monitoring van de maatregelen van de lidstaten door de Commissie een moeilijke taak is. Dit vertraagde de monitoring van de uitvoering van de richtlijn.

47

Uit de aanhoudende, zij het dalende, hoge verontreinigingsniveaus (zie figuur 4) blijkt dat het opstellen van AQP's niet volstaat om te zorgen voor de naleving van de richtlijn luchtkwaliteit en het zo snel mogelijk terugdringen van de verontreiniging. Het Europees Hof van Justitie (HvJ) heeft dit in recente arresten bevestigd (zie paragraaf 52).

De Commissie wordt geconfronteerd met beperkingen bij het controleren van de naleving en het handhavingsproces is traag

48

De richtlijn luchtkwaliteit vereist dat de Commissie de uitvoering van de richtlijn door de lidstaten monitort en handhaaft. De lidstaten hoeven echter geen verslag te doen van de uitvoering van hun AQP's en ze hoeven deze niet te actualiseren wanneer zij nieuwe maatregelen vaststellen of wanneer de vooruitgang ontoereikend is (zie paragraaf 43). Sommige bepalingen van de richtlijn kunnen vanwege hun aard moeilijk worden gecontroleerd (zoals ervoor zorgen dat de lidstaten hun plichten in verband met publieksvoorlichting nakomen, of de controle van de locatie van meer dan vierduizend meetstations).

49

Wanneer de luchtverontreinigingsgrenswaarden regelmatig worden overschreden, identificeert de Commissie de ernstigste gevallen van niet-naleving en brengt zij een dialoog op gang met de lidstaten, totdat zij besluit het proces af te sluiten of totdat zij concludeert dat de lidstaat onvoldoende ambitieuze en overtuigende maatregelen heeft voorgesteld. In dit stadium kan de Commissie een inbreukprocedure inleiden tegen de lidstaat.

50

Per januari 2018 liepen er 16 inbreukprocedures van de Commissie vanwege PM-verontreiniging, 13 vanwege NO₂, één vanwege SO₂ en twee andere inbreukprocedures met betrekking tot de monitoring van de luchtverontreiniging (zie bijlage III).

51

We analyseerden de lopende inbreukprocedures waarbij de zes steden betrokken waren die wij bezochten⁴⁹. Alle zes lidstaten vroegen overeenkomstig artikel 22 uitstel aan van de tijdstippen waarop aan de grenswaarden moet worden voldaan⁵⁰. Bijgevolg kon de inbreukprocedure pas worden ingeleid toen de Commissie een besluit had genomen over deze verzoeken tot uitstel.

52

Het HvJ stelde de Commissie in vier gevallen⁵¹ in het gelijk in zaken tegen lidstaten naar aanleiding van het overschrijden van de luchtverontreinigingsgrenswaarden, maar dit betekende niet dat de lidstaat corrigerende maatregelen moest nemen. Als gevolg hiervan heeft de Commissie haar benadering opnieuw gedefinieerd; ze won onlangs rechtszaken tegen Bulgarije (op 5 april 2017) en Polen (op 22 februari 2018)⁵². In zijn arresten bevestigde het HvJ dat uitsluitend een AQP aannemen niet volstond om te voldoen aan de richtlijn en het oordeelde dat Bulgarije en Polen hun verplichtingen om de periode waarin de grenswaarden werden overschreden zo kort mogelijk te houden niet waren nagekomen. In figuur 9 wordt aangetoond dat het zes tot acht jaar duurde voordat de Commissie deze zaken in verband met PM₁₀-inbreuken voorlegde aan het HvJ⁵³. Om financiële sancties te kunnen opleggen, moet de Commissie opnieuw naar het HvJ stappen en om een nieuwe uitspraak vragen⁵⁴. De NO₂-inbreuken deden zich veel later voor en tot dusver is er in dit verband nog geen zaak voorgelegd aan het HvJ. Er loopt geen inbreukprocedure over ozon⁵⁵.

53

Wanneer de lidstaten inbreuken op de luchtkwaliteitsgrenswaarden vaststellen, hebben zij meer dan twee jaar de tijd om hun AQP's in te dienen. Aangezien de daaropvolgende dialogen tussen de lidstaten en de Commissie in het kader van de inbreukprocedures in sommige gevallen langer dan vijf jaar duren, is het zeer waarschijnlijk dat de lidstaten tijdens deze periode hun AQP's actualiseren. Dit betekent dat de Commissie de geactualiseerde AQP's moet evalueren. Bijgevolg duurt het vanaf het moment van de oorspronkelijke inbreuk ten minste zeven jaar voordat de Commissie de zaak doorverwijst naar het HvJ.

54

Over het geheel genomen stelden we vast dat de langdurige handhavingsprocedure tot dusver de naleving van de richtlijn nog niet heeft gewaarborgd.

Het belang van de aanpak van luchtverontreiniging komt onvoldoende tot uitdrukking in een deel van het EU-beleid

55

Veel EU-beleidsmaatregelen hebben een impact op luchtverontreinigende stoffen en daarmee op de luchtkwaliteit, met name beleidsmaatregelen inzake klimaatverandering, energie, vervoer en mobiliteit, industrie en landbouw.

56

De streefcijfers van het EU-klimaat en energiekader 2030, namelijk verlaging van de broeikasgasemissies met 40 %, ten minste 27 % van de energie uit hernieuwbare bronnen halen en de energie-efficiëntie met ten minste 27 % verbeteren, kunnen bijdragen tot het terugdringen van de emissies. In een overzicht („landscape review”) van 2017 meldden we dat de overgang van de EU naar koolstofarme energiebronnen een van de belangrijkste uitdagingen was voor het EU-optreden op het gebied van energie en klimaatverandering en dat deze transitie voordelen kon opleveren voor de luchtkwaliteit⁵⁶.

57

Voor autofabrikanten in de EU waren dieselvoertuigen een belangrijke manier om te voldoen aan hun verplichtingen ten aanzien van het terugdringen van de uitstoot van koolstofdioxide (CO₂)⁵⁷, aangezien dieselvoertuigen minder CO₂ uitstoten dan benzineauto's. Technologische ontwikkelingen en EURO-normen⁵⁸ hebben geleid tot een forse beperking van de CO₂- en PM-emissies van dergelijke voertuigen, maar hebben niet zoveel succes gehad bij de beperking van de NO_X-emissies ervan. Het was al jaren bekend⁵⁹ dat de daadwerkelijke NO_X-emissies hoger waren dan de emissies onder testomstandigheden. Het „dieselgate”-schandaal, dat aan het licht kwam toen inspecteurs in de VS verdachte meetwaarden opmerkten tijdens voertuiginspecties, leidde ertoe dat de omvang en oorzaken van deze discrepanties aan het licht kwamen⁶⁰. Vóór dieselgate was de Europese Commissie al begonnen te werken aan een realistischer EU-testprocedure. De conformiteitsfactoren houden echter in dat de EURO 6-emissiestreefwaarde van 80 mg NO_X-emissies per km (zoals door de EU-wetgevers in 2007 overeengekomen voor uitvoering in 2014) in de praktijk pas in 2023 bij de invoering van de emissietests onder reële rijomstandigheden moeten zijn behaald⁶¹.

58

De belastingen op brandstof bevorderen in alle lidstaten, met uitzondering van Hongarije en het VK, de verkoop van diesel⁶². Hoewel de aankopen van nieuwe dieselauto's na dieselgate afnamen, rijdt ongeveer 40 % van alle auto's die in de EU rondrijden op dieselbrandstof⁶³. Aangezien het vervoer over de weg, en met name dieselauto's, een belangrijke bron van NO₂-emissies is (zie figuur 3), zijn inspanningen om deze emissies terug te dringen gecompliceerd.

59

Het klimaatbeleid van de EU bevordert biomassa als hernieuwbare energiebron⁶⁴. In 2009 vereiste de richtlijn hernieuwbare energie⁶⁵ dat de EU vóór 2020 ten minste 20 % van haar totale energiebehoefte uit hernieuwbare bronnen moet halen. Sindsdien is de EU-financiering voor biomassaprojecten meer dan verdubbeld⁶⁶. In ons Speciaal verslag nr. 5/2018 inzake hernieuwbare energie voor duurzame plattelandsontwikkeling merkten wij op dat de verbranding van biomassa uit hout ook kan leiden tot hogere emissies van bepaalde schadelijke luchtverontreinigende stoffen. Het EEA heeft vergelijkbare problemen geconstateerd⁶⁷.

60

Het gebruik van inefficiënte ketels of verwarmingsinstallaties op basis van vaste brandstoffen verergert het probleem van luchtverontreiniging veroorzaakt door lokale verwarming. De EU heeft normen vastgesteld om de efficiëntie van dergelijke installaties te verbeteren (de richtlijn ecologisch ontwerp⁶⁸ en de bijbehorende uitvoeringsverordeningen), maar deze normen worden in 2022 uitsluitend voor nieuwe toestellen van kracht.

61

De richtlijn industriële emissies is het belangrijkste instrument van de EU voor het reguleren van luchtverontreinigende emissies van industriële installaties (zie bijlage I). Volgens de richtlijn mogen de lidstaten minder strikte emissiegrenswaarden vaststellen wanneer de toepassing van de beste beschikbare technieken (BBT's) zou leiden tot „buitensporig hogere kosten” in verhouding tot de milieuvoordelen. De richtlijn staat ook bepaalde flexibiliteitsinstrumenten toe, in afwijking van de grenswaarden die voor grote stookinstallaties zijn vastgesteld. Vijftien lidstaten⁶⁹ hebben bijvoorbeeld een „nationaal plan voor de overgangsfase” aangenomen waarin hogere emissieplafonds tot 2020 worden toegestaan; voor enkele stadsverwarmingsinstallaties is een speciale afwijking tot 2023 toestaan, en andere installaties hoeven de BBT's niet toe te passen op voorwaarde dat ze hun activiteiten beperken en hun activiteiten vóór 2024 stilleggen.

62

De landbouw veroorzaakt 94 % van de ammoniakemissies (NH₃) in de EU⁷⁰. Ammoniak is een voorloper van PM. Het EEA geeft aan dat NH₃-emissies uit de landbouw bijdragen tot perioden van hoge PM-concentraties in bepaalde Europese regio's die in strijd zijn met de grenswaarden voor PM₁₀ van de richtlijn luchtkwaliteit⁷¹.

63

Hoewel landbouwpraktijken worden gereguleerd in het EU-beleid⁷², wordt maar zeer langzaam vooruitgang geboekt bij het beperken van de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen door de landbouw⁷³ en zijn de NH₃-emissies sinds 2012 zelfs gestegen⁷⁴. Het EEA merkt op dat er al technisch en economisch haalbare maatregelen bestaan, onder meer agronomische, veeteelt- of energiemaatregelen, maar dat deze nog op de noodzakelijke schaal en met de noodzakelijke intensiteit moeten worden toegepast om forse emissiereducties te kunnen opleveren⁷⁵.

en EU-financiering is nuttig, maar wordt niet altijd doelgericht aangewend

64

We onderzochten hoe het LIFE-programma, het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) en het Cohesiefonds (CF) in de zes lidstaten die wij bezochten maatregelen ondersteunden om de luchtkwaliteit te verbeteren.

LIFE-programma

65

De EU bevordert de luchtkwaliteit door middel van haar LIFE-programma⁷⁶. Wij evalueerden zes LIFE-projecten in verband met de luchtkwaliteit in Duitsland, Italië en Polen⁷⁷. Een daarvan was het project „LIFE Legal Actions – Legal Actions on Clean Air”, waarmee ondersteuning werd geboden aan belanghebbenden uit het maatschappelijk middenveld die bijvoorbeeld naar de rechter konden stappen om verbeteringen van de luchtkwaliteit te eisen⁷⁸ (zie paragraaf 73). Het gebruik van de LIFE-begroting om burgerlijke rechtsvorderingen te steunen is een nieuwe, kosteneffectieve en snelle manier om lidstaten en steden aan te sporen het beleid inzake luchtkwaliteit te ondersteunen.

66

Sinds 2014 wordt met geïntegreerde projecten van het LIFE-programma de planning van het luchtkwaliteitsbeleid ondersteund met behulp van andere beschikbare EU-fondsen. Zo werd met een geïntegreerd project bijvoorbeeld de uitvoering van het AQP van Malopolska in Polen ondersteund. Het omvatte een voorlichtingscampagne die was gericht tot de burgers van de regio en hen bewuster maakte van de gevaren van de rook uit vastebrandstofketels (zie poster in figuur 10, waarop staat: „de rook uit uw ketel is levensgevaarlijk”).

Financiering uit hoofde van het cohesiebeleid

67

Uit het EFRO en het CF wordt de meeste EU-financiering voor luchtkwaliteit verstrekt. Hoewel sommige maatregelen expliciet gericht zijn op de beperking van de luchtverontreiniging, kunnen veel maatregelen met andere doelstellingen (bijv. schoon stadsvervoer of energie-efficiëntie) ook luchtkwaliteitsvoordelen opleveren.

68

De beschikbare gerichte financiering⁷⁹ nam toe van 880 miljoen EUR in de programmeringsperiode 2007-2013 tot 1,8 miljard EUR in de periode 2014-2020, maar dit was minder dan 1 % van de totale financiering in het kader van het cohesiebeleid. Drie van de bezochte lidstaten maakten gebruik van deze financiële middelen, maar alleen in Polen namen de respectieve bedragen aanzienlijk toe tussen de voorgaande en de huidige programmeringsperiode. In de Tsjechische Republiek bleef de financiering stabiel, terwijl deze in Bulgarije sterk daalde (zie tabel 2).

Tabel 2

Gerichte financiering voor luchtkwaliteit in Bulgarije, de Tsjechische Republiek en delen van Polen

(in miljoen EUR)	2007-2013	2014-2020	Verschil
Bulgarije	120	50	– 58 %
Tsjechische Republiek	446	454	+ 2 %
Polen(1)	140	368	+ 163 %

(1) Bedragen van het operationele programma voor infrastructuur en milieu en het regionale operationele programma voor Malopolska.

Bron: Europese Commissie en lidstaten.

69

We troffen gevallen aan waarin de lidstaten deze financiering niet prioriteerden voor projecten die gericht waren op de belangrijkste bronnen en verontreinigende stoffen die in de door ons bezochte luchtkwaliteitszones waren vastgesteld (zie tekstvak 4). In Sofia waren er bijvoorbeeld geen projecten gericht op emissiereducties voor de verwarming van woningen (een belangrijke bron van PM-emissies)⁸⁰.

70

We stelden bovendien vast dat door de EU gefinancierde projecten onvoldoende werden ondersteund door de plannen van de lidstaten om de luchtkwaliteit te verbeteren. Een regeling voor de vervanging van ketels in Krakau wordt bijvoorbeeld uitgevoerd zonder dat de nationale autoriteiten de beschikbaarheid van inefficiënte ketels en kolen van lage kwaliteit beperken.

71

We vonden ook goede voorbeelden van door de EU gefinancierde projecten die doelgericht waren en rechtstreeks bijdroegen tot reducties van de lokale emissies, zoals aangemerkt in de AQP's van de lidstaten. Dit was bijvoorbeeld het geval bij de vervanging van oude dieselbussen door bussen op gecomprimeerd aardgas (CNG) en bij de regelingen voor de vervanging van ketels in Ostrava. Er werden ook projecten uitgevoerd om inefficiënte verwarmingssystemen voor huishoudens (in Krakau) en het openbaar vervoer (in Krakau en Sofia) te moderniseren. Tot 2013 werden in Krakau en Ostrava projecten uitgevoerd om de industriële emissies (een belangrijke bron van PM- en NO_X-emissies) te beperken⁸¹.

Burgeractie speelt een steeds grotere rol

72

Het EEA acht publieksvoorlichting essentieel om luchtverontreiniging aan te pakken en de schadelijke gevolgen hiervan te beperken⁸² en de WHO benadrukt dat grotere transparantie en een brede uitwisseling van informatie van goede kwaliteit in de steden de bevolking zullen motiveren om op constructieve wijze deel te nemen aan besluitvormingsprocessen⁸³. In de richtlijn luchtkwaliteit zijn alarmdrempels vastgesteld voor SO₂, NO₂ en O₃, maar niet voor PM⁸⁴, en wordt bepaald dat de lidstaten de bevolking gedetailleerde informatie dienen te verstrekken⁸⁵. Burgers kunnen dus een belangrijke rol spelen bij de monitoring van de uitvoering van de richtlijn luchtkwaliteit door de lidstaten, met name wanneer er moeilijke politieke keuzes moeten worden gemaakt om resultaten te bereiken. Lokale maatregelen zijn belangrijk, maar daarvoor is de bewustmaking van de bevolking nodig: alleen goed geïnformeerde burgers kunnen betrokken worden bij het beleid en, zo nodig, actie ondernemen, onder meer door hun eigen gedrag te veranderen.

73

Uit de recente rechtszaken die door burgers en ngo's werden aangespannen tegen hun nationale autoriteiten blijkt dat de acties van burgers aan belang winnen. In Duitsland, Frankrijk, Italië, de Tsjechische Republiek en het Verenigd Koninkrijk deden nationale rechters uitspraak ten gunste van het recht van burgers op schone lucht en eisten zij dat de desbetreffende lidstaten verdere maatregelen namen om de luchtverontreiniging aan te pakken.

maar het recht van het publiek op toegang tot de rechter wordt niet expliciet beschermd door de richtlijn

74

Het recht op toegang tot de rechter, op milieu-informatie en op inspraak van het publiek in de besluitvorming over het milieu is vastgesteld in het Verdrag van Aarhus, waarbij de EU en haar 28 lidstaten partij zijn⁸⁶. We stelden vast dat andere milieurichtlijnen expliciete bepalingen bevatten die de rechten van burgers op toegang tot de rechter waarborgen, terwijl dergelijke bepalingen in de richtlijn luchtkwaliteit ontbreken⁸⁷.

75

De nationale wetten lopen sterk uiteen en maatschappelijke organisaties hebben in sommige lidstaten belemmeringen vastgesteld voor burgers die naar de rechter willen stappen.

en de informatie over de luchtkwaliteit is soms onduidelijk

76

We controleerden de informatie die door de overheidsinstanties online beschikbaar werd gesteld voor de burgers van de zes bezochte steden. Daartoe onderzochten we de luchtkwaliteitsindices, de informatie over de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging, de beschikbaarheid van realtimegegevens over de luchtkwaliteit en andere instrumenten.

77

Luchtkwaliteitsindices zijn instrumenten die de burgers begrijpelijke informatie kunnen geven. Vijf van de zes door ons bezochte steden maken gebruik van dergelijke indices. We constateerden dat lidstaten, regio's en steden luchtkwaliteitsindices uiteenlopend definiëren, wat leidt tot verschillende beoordelingen van dezelfde luchtkwaliteit (zie bijvoorbeeld tabel 3). Aangezien dezelfde luchtverontreiniging de menselijke gezondheid dezelfde schade toebrengt, ongeacht de locatie, ondermijnen uiteenlopende indelingen voor dezelfde luchtkwaliteit de geloofwaardigheid van de verstrekte informatie.

Tabel 3

PM₁₀-luchtkwaliteitsindices (maart 2018)

Index gebaseerd op uur-/dagwaarden PM	0	10	20		30		40	50	60	70		80	90	100	140				180	200+
EEA	goed		redelijk			gemiddeld		matig						zeer matig
Brussel	uitstekend	zeer goed	goed		redelijk goed		gemiddeld	matig	zeer matig	slecht		zeer slecht		verschrikkelijk
Milaan	goed			redelijk				middelmatig			slecht			verschrikkelijk
Krakau	zeer goed		goed						gemiddeld					voldoende	slecht					zeer slecht
Ostrava	zeer goed		goed				redelijk			geschikt			matig						zeer matig
Stuttgart	zeer goed	goed	bevredigend			voldoende		slecht						zeer slecht
Sofia	goed							redelijk						voldoende				slecht		zeer slecht

Bron: EEA en websites van steden.

78

Omdat de lidstaten geen gemeenschappelijke index waren overeengekomen, publiceerde het EEA onlangs, in samenwerking met de Europese Commissie, een index voor het gehele grondgebied van de EU (zie figuur 11 hieronder). Door de EEA-index te raadplegen, kunnen burgers de luchtkwaliteit in heel Europa in realtime vergelijken. Dit is niet hetzelfde als het beoordelen van de naleving van de EU-normen (daarvoor zijn langere gegevensreeksen nodig).

79

De richtlijn luchtkwaliteit vereist dat de lidstaten de bevolking informeren over de mogelijke gevolgen van luchtverontreiniging voor de gezondheid. De overheidsinstanties verstrekken online-informatie over de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging en de maatregelen die burgers kunnen nemen om de risico's te beperken, maar die was soms schaars en moeilijk te vinden. Dit is des te belangrijker, aangezien in de EU-normen de risico's van een slechte luchtkwaliteit worden onderschat (zie de paragrafen 19-27).

80

De lidstaten moeten realtime luchtkwaliteitsgegevens rapporteren aan de Commissie⁸⁸. Op het moment van onze controle deden 25 lidstaten dit⁸⁹. Van de zes door ons bezochte steden gaven er vier realtimegegevens weer op hun website⁹⁰. Deze steden gebruikten verschillende instrumenten om de bevolking op de hoogte te houden. Tabel 4 toont enkele van de goede praktijken die zij volgden om de burgers te informeren.

Tabel 4

Goede praktijken om burgers te informeren

Ruimtelijke kaarten met gebruikmaking van modellering	Brussel, Milaan, Ostrava
Kennisgeving tijdens verontreinigingspieken (sms of e-mail enz.)	Brussel, Krakau, Ostrava
Smartphoneapps	Ostrava, Krakau
Signaalborden in openbare ruimten (straten, metro)	Krakau, Sofia
Gegevensreeksen die voor analyse kunnen worden gedownload	Brussel, Stuttgart, Milaan, Krakau
Systeem voor vroege waarschuwing voor PM op basis van weersverwachtingen	Stuttgart

81

Hoewel de meeste steden die we bezochten realtime luchtkwaliteitsindices en luchtkwaliteitsgegevens produceerden, en sommige steden andere goede praktijken toepasten, concludeerden we dat de kwaliteit van de informatie voor het publiek niet zo duidelijk of nuttig was als de informatie die door sommige andere Europese steden werd verstrekt⁹¹.

Conclusies en aanbevelingen

82

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie vormt luchtverontreiniging het grootste milieurisico voor de gezondheid in de EU en het EEA schat dat die jaarlijks ongeveer 400 000 vroegtijdige sterfgevallen veroorzaakt, een risico waaraan vooral mensen in stedelijke gebieden zijn blootgesteld. Fijnstof, stikstofdioxide, zwaveldioxide en ozon op leefniveau zijn de schadelijkste luchtverontreinigende stoffen. De richtlijn luchtkwaliteit van 2008 vormt de hoeksteen van het EU-beleid inzake schone lucht, aangezien hierin de concentratiegrenswaarden zijn vastgesteld voor verontreinigende stoffen in de lucht die wij inademen.

83

We concludeerden dat EU-maatregelen ter bescherming van de menselijke gezondheid tegen luchtverontreiniging niet de verwachte impact hadden gehad. De aanzienlijke menselijke en economische kosten zijn nog niet tot uitdrukking gekomen in toereikende maatregelen in de hele EU.

84

Hoewel de luchtkwaliteit is verbeterd als gevolg van emissiereducties, wordt de gezondheid van burgers nog steeds sterk aangetast door luchtverontreiniging. Verscheidene luchtkwaliteitsnormen van de EU zijn zwakker dan het bewijs inzake de gevolgen voor de gezondheid van luchtverontreiniging doet vermoeden. De lidstaten leven deze normen vaak niet na en hebben onvoldoende doeltreffende maatregelen genomen om de luchtkwaliteit te verbeteren. De monitoring en daaropvolgende handhaving door de Commissie hebben niet geleid tot daadwerkelijke veranderingen. We stelden vast dat het belang van het verbeteren van de luchtkwaliteit nog onvoldoende tot uitdrukking komt in een deel van het EU-beleid, waarbij we wel opmerken dat de EU-financiering nuttige ondersteuning biedt. Burgers kunnen een belangrijke rol spelen bij de monitoring van de uitvoering van de richtlijn luchtkwaliteit door de lidstaten, zoals is gebleken uit succesvolle rechtszaken in verschillende lidstaten, en het bewustzijn en de voorlichting van de bevolking neemt toe. In de volgende paragrafen lichten we onze belangrijkste conclusies en bijbehorende aanbevelingen toe.

85

De richtlijn luchtkwaliteit is gebaseerd op luchtkwaliteitsnormen die nu 15-20 jaar oud zijn. Enkele van deze normen zijn veel minder streng dan de richtsnoeren van de Wereldgezondheidsorganisatie. Bovendien staan de normen toe dat de grenswaarden regelmatig worden overschreden en omvatten ze geen kortetermijnnorm voor PM_2,5, een zeer schadelijke luchtverontreinigende stof (zie tabel 1 en de paragrafen 18-26). Gezondheidsdeskundigen steunen strengere normen in de EU (zie paragraaf 27). Zwakke normen bieden niet het juiste kader voor de bescherming van de menselijke gezondheid. Het betekent dat sommige locaties met een slechte luchtkwaliteit voldoen aan de EU-wetgeving.

86

De situatie is aan het verbeteren, maar toch voldoen de meeste lidstaten nog steeds niet aan de luchtkwaliteitsnormen van de EU (zie de paragrafen 28 en 29).

87

Wat het meten van de luchtkwaliteit betreft, stelden we vast dat er onvoldoende waarborgen waren dat de lidstaten de luchtkwaliteit op de juiste locaties maten. Vanwege de onnauwkeurige criteria van de richtlijn maten de lidstaten de concentraties niet noodzakelijkerwijze nabij drukke stedelijke wegen of grote industriële locaties (zie de paragrafen 32-34), die nog steeds belangrijke bronnen van verontreiniging vormden. We stelden vast dat de uiterste termijn voor het rapporteren van gegevens aan de Commissie door de lidstaten, zoals vastgesteld in de richtlijn luchtkwaliteit, minder strikt is dan in eerdere richtlijnen (zie paragraaf 35).

88

We constateerden dat de lidstaten onvoldoende doeltreffende maatregelen namen om de luchtkwaliteit zo snel mogelijk te verbeteren. Over het algemeen was de kwaliteit van de luchtkwaliteitsplannen van de lidstaten ontoereikend en bevatten deze plannen slecht gerichte maatregelen. De plannen hadden vaak te lijden onder weinig krachtdadige governance (bijv. een gebrek aan coördinatie tussen nationale en plaatselijke autoriteiten), waren niet doorgerekend of niet gefinancierd en verschaften geen informatie over de reële effecten van de genomen luchtkwaliteitsmaatregelen. De richtlijn luchtkwaliteit verplicht de lidstaten niet om de Commissie te informeren over de resultaten van hun plannen. De ontoereikende vooruitgang ten aanzien van de verbetering van de luchtkwaliteit duidt op een behoefte aan doeltreffender maatregelen (zie de paragrafen 36-47).

89

De Commissie stuit op beperkingen bij haar monitoring van de prestaties van de lidstaten. Deze hoeven geen verslag te doen van de uitvoering van hun luchtkwaliteitsplannen. Enkele bepalingen van de richtlijn zijn moeilijk controleerbaar en de Commissie ontvangt honderden luchtkwaliteitsplannen en uitgebreide gegevensreeksen die zij moet evalueren. We stelden vast dat de Commissie lidstaten voor het Europees Hof van Justitie daagde wanneer zij van mening was dat die lidstaten een ernstige inbreuk pleegden op de richtlijn (zie de paragrafen 48-50). Deze handhavingsmaatregelen nemen echter veel tijd in beslag en de luchtkwaliteitsgrenswaarden worden vandaag de dag nog steeds vaak overschreden, ondanks het feit dat de Commissie meermaals in het gelijk werd gesteld (zie de paragrafen 51-54).

Aanbeveling 1 – Doeltreffender actie van de Commissie

Om doeltreffender actie te ondernemen ter verbetering van de luchtkwaliteit, moet de Commissie:

1. beste praktijken van lidstaten delen die de vereisten van de richtlijn luchtkwaliteit succesvol in hun luchtkwaliteitsplannen hebben geïntegreerd, ook met betrekking tot kwesties zoals informatie die relevant is voor monitoring; gerichte begrote kortetermijnmaatregelen ter verbetering van de luchtkwaliteit en geplande reducties van concentratieniveaus op specifieke locaties;
2. elk stadium van de inbreukprocedure actief beheren zodat zaken sneller kunnen worden opgelost of voorgelegd aan het Europees Hof van Justitie;
3. op het gebied van samenwerking en gezamenlijke activiteiten haar medewerking verlenen aan lidstaten die het meest te lijden hebben onder grensoverschrijdende luchtverontreiniging binnen de EU, met inbegrip van de invoering van relevante maatregelen in hun luchtkwaliteitsplannen.

Streefdatum voor uitvoering: 2020.

90

Op grond van onze conclusies ten aanzien van de luchtkwaliteitsnormen, door lidstaten genomen maatregelen ter verbetering van de luchtkwaliteit en de daaropvolgende monitoring en handhaving en bewustmaking en voorlichting van de bevolking (zie hieronder) bevelen wij de Commissie aan te overwegen de richtlijn luchtkwaliteit, die nog steeds een belangrijk instrument is om onze lucht schoner te maken, op ambitieuze wijze te herzien.

Aanbeveling 2 – Ambitieuze herziening van de richtlijn luchtkwaliteit

De Commissie moet de volgende kwesties aanpakken bij het opstellen van haar voorstel voor de wetgever:

1. overwegen de EU-grens- en streefwaarden (voor PM, SO₂ en O₃) te actualiseren, in overeenstemming met de meest recente richtsnoeren van de WHO; het aantal malen beperken dat concentraties de normen (voor PM, NO₂, SO₂ en O₃) mogen overschrijden; en een grenswaarde voor de korte termijn vaststellen voor PM_2,5, evenals alarmdrempels voor PM;
2. de luchtkwaliteitsplannen verbeteren, met name door ze resultaatgerichter te maken, te vereisen dat er jaarlijks een uitvoeringsverslag over wordt uitgebracht en dat ze zo nodig worden geactualiseerd. Het aantal luchtkwaliteitsplannen per luchtkwaliteitszone moet worden beperkt;
3. nauwkeuriger vereisten vaststellen voor het plaatsen van industriële en verkeersgerichte meetstations, zodat de hoogste blootstelling van de bevolking aan luchtverontreiniging beter kan worden gemeten, en een minimumaantal meetstations per soort vaststellen (verkeersgericht, industrieel of achtergrondstation);
4. de Commissie de mogelijkheid geven om aanvullende meetstations te vereisen wanneer zij dit noodzakelijk acht om de luchtverontreiniging beter te meten;
5. de datum voor het rapporteren van gevalideerde gegevens (momenteel 30 september van jaar n+1) vervroegen tot ten minste 30 juni n+1 en expliciet vereisen dat de lidstaten actuele (realtime)gegevens verstrekken;
6. uitdrukkelijke bepalingen opnemen die het recht van burgers op toegang tot de rechter waarborgen.

Streefdatum voor uitvoering: 2022.

91

Veel EU-beleidsmaatregelen hebben gevolgen voor de luchtkwaliteit. Gezien de aanzienlijke menselijke en economische kosten van luchtverontreiniging zijn wij van mening dat het belang van dit probleem nog onvoldoende tot uiting komt in een deel van het EU-beleid. Zo bevat het beleid inzake klimaat en energie, vervoer, industrie en landbouw elementen die nadelig kunnen zijn voor de luchtkwaliteit (zie de paragrafen 55-63).

92

Minder dan 1 % van de EU-financiering in het kader van het cohesiebeleid wordt rechtstreeks toegewezen aan luchtkwaliteitsmaatregelen. Andere maatregelen van het cohesiebeleid kunnen echter de luchtkwaliteit indirect ten goede komen. We stelden vast dat door de EU gefinancierde projecten onvoldoende doelgericht waren en onvoldoende ondersteund werden door de plannen van de lidstaten om de luchtkwaliteit te verbeteren, maar we troffen ook enkele goede voorbeelden aan. We stelden vast dat LIFE-projecten burgers hielpen actie te ondernemen ter verbetering van de luchtkwaliteit in hun lidstaten en zagen door de EU gefinancierde maatregelen die doelgerichter waren (zie de paragrafen 64-71).

Aanbeveling 3 – Prioritering en mainstreaming van luchtkwaliteit in het EU-beleid

Om de luchtkwaliteit verder te integreren in het EU-beleid, moet de Commissie beoordelingen uitvoeren van:

1. ander EU-beleid dat elementen bevat die nadelig kunnen zijn voor de luchtkwaliteit en maatregelen nemen om dit beleid beter af te stemmen op de doelstelling „schone lucht”;
2. het daadwerkelijke gebruik van relevante financiering ter ondersteuning van EU-luchtkwaliteitsdoelstellingen om luchtverontreiniging tegen te gaan, en met name PM-, NO_X- en SO₂-emissies.

Streefdatum voor uitvoering: 2022.

93

Bewustmaking en voorlichting van de bevolking spelen een cruciale rol bij de aanpak van luchtverontreiniging. De laatste tijd zijn burgers steeds meer betrokken geraakt bij kwesties inzake de luchtkwaliteit en hebben nationale rechters in verschillende lidstaten zich uitgesproken ten gunste van het recht van burgers op schone lucht (zie de paragrafen 72 en 73). We stelden echter vast dat de richtlijn luchtkwaliteit in vergelijking met andere milieurichtlijnen geen specifieke bepalingen bevat ter waarborging van het recht van burgers op toegang tot de rechter (zie paragraaf 74). We constateerden bovendien dat de informatie over de luchtkwaliteit die aan burgers werd verstrekt soms onduidelijk was (zie de paragrafen 76-81).

Aanbeveling 4 – Betere bewustmaking en voorlichting van de bevolking

Om de kwaliteit van de informatie voor de burgers te verbeteren, moet de Commissie:

1. met de hulp van gezondheidswerkers de belangrijkste informatie identificeren en verzamelen die de Commissie en de autoriteiten van de lidstaten beschikbaar moeten stellen voor de burgers (onder meer informatie over gevolgen voor de gezondheid en aanbevelingen in verband met gedrag);
2. de lidstaten ondersteunen bij het toepassen van beste praktijken om met de burgers te communiceren en hen te betrekken bij aangelegenheden in verband met luchtkwaliteit;
3. jaarlijks ranglijsten publiceren van luchtkwaliteitszones waar de meeste en de minste vooruitgang is geboekt en de beste praktijken delen die worden toegepast door de meest succesvolle locaties;
4. een onlinetool ontwikkelen waarmee burgers inbreuken met betrekking tot de luchtkwaliteit kunnen melden en de Commissie feedback kunnen geven over kwesties in verband met de luchtkwaliteitsmaatregelen van de lidstaten;
5. de lidstaten ondersteunen bij de ontwikkeling van gebruiksvriendelijke instrumenten voor de publieke toegang tot informatie over en monitoring van de luchtkwaliteit (bijvoorbeeld smartphoneapps en/of speciale pagina's op de sociale media);
6. samen met de lidstaten proberen te komen tot eensgezindheid over het harmoniseren van de luchtkwaliteitsindices.

Streefdatum voor uitvoering: 2022.

Dit verslag werd door kamer I onder leiding van de heer Nikolaos A. Milionis, lid van de Rekenkamer, te Luxemburg vastgesteld op haar vergadering van 11 juli 2018.

Woordenlijst en afkortingen

Ammoniak (NH₃): Kleurloos, prikkelend gas.

AQP: Luchtkwaliteitsplan (Air Quality Plan)

BBT's: „Beste beschikbare technieken”: het meest doeltreffende en geavanceerde ontwikkelingsstadium van de activiteiten en exploitatiemethoden waarbij de praktische bruikbaarheid van speciale technieken om het uitgangspunt voor de emissiegrenswaarden en andere vergunningsvoorwaarden te vormen is aangetoond, met het doel emissies en effecten op het milieu in zijn geheel te voorkomen of, wanneer dat niet mogelijk is, te beperken.

Benzo-a-pyreen (BaP): BaP is een vaste stof die wordt uitgestoten als gevolg van de onvolledige verbranding van fossiele brandstoffen en biobrandstoffen. De belangrijkste bronnen hiervan zijn de verwarming van woningen (met name door verbranding van hout en kolen), de opwekking van elektriciteit in energiecentrales, afvalverbranding, cokesproductie en staalproductie.

DALY’s: Verloren gezonde levensjaren (Disability Adjusted Life Years)

EEA: Europees Milieuagentschap (European Environment Agency)

Fijnstof (PM, particulate matter): Vaste en vloeibare deeltjes die in de lucht zweven. Afhankelijk van de grootte hiervan worden PM geclassificeerd als grove deeltjes (PM₁₀) en fijne deeltjes (PM_2,5).

Gecomprimeerd aardgas (CNG): CNG (compressed natural gas) is een aardgas dat onder hoge druk wordt opgeslagen en in plaats van benzine, propaan of diesel kan worden gebruikt.

Geschiktheidscontrole: Uitgebreide beleidsevaluatie gericht op het beoordelen of het regelgevingskader voor een bepaald beleidsterrein geschikt is voor het doel ervan.

HvJ: Europees Hof van Justitie

Koolstofdioxide (CO₂): CO₂ is een kleurloos gas en het belangrijkste broeikasgas in de aardatmosfeer. Het komt grotendeels in de atmosfeer terecht door de verbranding van fossiele brandstoffen.

Lage-emissiezone (LEZ): Een LEZ is een afgebakend gebied waarin de toegang van bepaalde verontreinigende voertuigen wordt beperkt of ontmoedigd met het oog op de verbetering van de luchtkwaliteit.

NEC-richtlijn: Richtlijn nationale emissieplafonds (Richtlijn (EU) 2016/2284 van het Europees Parlement en de Raad van 14 december 2016 betreffende de vermindering van de nationale emissies van bepaalde luchtverontreinigende stoffen, tot wijziging van Richtlijn 2003/35/EG en tot intrekking van Richtlijn 2001/81/EG (PB L 344 van 17.12.2016, blz. 1)).

Ozon (ozon op leefniveau, O₃): Kleurloos gas met een scherpe geur dat niet direct in de atmosfeer wordt uitgestoten, maar wordt gevormd door de chemische reactie van verontreinigende stoffen bij zonlicht.

Richtlijn industriële emissies: Richtlijn 2010/75/EU van het Europees Parlement en de Raad van 24 november 2010 inzake industriële emissies (geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging (PB L 334 van 17.12.2010, blz. 17) (herschikking)).

Richtlijn luchtkwaliteit: Richtlijn luchtkwaliteit (Richtlijn 2008/50/EG van het Europees Parlement en de Raad van 21 mei 2008 betreffende de luchtkwaliteit en schonere lucht voor Europa (PB L 152 van 11.6.2008, blz. 1)).

Stikstofdioxide (NO₂): Giftig roodbruin gas. Stikstofoxide (NO_X).

Verspreidingscondities: Verspreidingscondities duiden op het vermogen van de atmosfeer om luchtverontreinigende stoffen te verdunnen.

Vluchtige organische stoffen (VOS): VOC’s zijn organische chemische stoffen die gemakkelijk verdampen.

Vluchtige organische stoffen met uitzondering van methaan (NMVOS): NMVOS is een aanduiding die veel verschillende chemische verbindingen omvat, zoals benzeen, ethanol, formaldehyde, cyclohexaan en aceton.

Vroegtijdige sterfte: Sterfgevallen die zich voordoen voordat een persoon de standaard levensverwachting van een land en voor een geslacht bereikt.

WHO: Wereldgezondheidsorganisatie

Zwarte koolstof: Zwarte koolstof is een bestanddeel van PM_2,5 en wordt gevormd door onvolledige brandstofverbranding, waarbij de belangrijkste bronnen het vervoer en de verwarming van woningen zijn.

Zwaveldioxide (SO₂): Giftig, kleurloos gas. Een zwaveloxide (SO_X).

µg/m³: Microgram per kubieke meter (meeteenheid voor de concentratie van een verontreinigende stof in de lucht).

Controleteam

In de speciale verslagen van de ERK worden de resultaten van haar controles van EU-beleid en -programma’s of beheersthema’s met betrekking tot specifieke begrotingsterreinen uiteengezet. Bij haar selectie en opzet van deze controletaken zorgt de ERK ervoor dat deze een maximale impact hebben door rekening te houden met de risico’s voor de doelmatigheid of de naleving, de omvang van de betrokken inkomsten of uitgaven, de verwachte ontwikkelingen en de politieke en publieke belangstelling.

Deze doelmatigheidscontrole werd verricht door controlekamer I „Duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen”, die onder leiding staat van ERK-lid Nikolaos Milionis. De controle werd geleid door ERK-lid Janusz Wojciechowski, ondersteund door Kinga Wisniewska-Danek, kabinetschef en Katarzyna Radecka-Moroz, kabinetsattaché; Colm Friel, hoofdmanager; João Coelho, taakleider; Frédéric Soblet, adjunct-taakleider; Vivi Niemenmaa, Blanka Happach, Jan Kubat, Joachim Otto, Lorenzo Pirelli, Radostina Simeonova en Anna Zalega, controleurs, en Rachel O’Doherty, assistent. Taalkundige ondersteuning werd verleend door Hannah Critoph, Marek Riha, Mila Todorova en Mark Smith.

Contact

EUROPESE REKENKAMER
12, rue Alcide De Gasperi
L-1615 Luxemburg
LUXEMBURG

Tel. +352 4398-1
Inlichtingen: eca.europa.eu/nl/Pages/ContactForm.aspx
Website: eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditors

Meer gegevens over de Europese Unie vindt u op internet via de Europaserver (http://europa.eu).

Luxemburg: Bureau voor publicaties van de Europese Unie, 2018

PDF	ISBN 978-92-847-0585-6	ISSN 1977-575X	doi:10.2865/4238	QJ-AB-18-019-NL-N
HTML	ISBN 978-92-847-0573-3	ISSN 1977-575X	doi:10.2865/03088	QJ-AB-18-019-NL-Q

© Europese Unie, 2018.

Voor iedere vorm van gebruik of reproductie van (beeld)materiaal dat niet onder het auteursrecht van de Europese Unie valt, dient rechtstreeks toestemming aan de auteursrechthebbende te worden gevraagd.

HOE NEEMT U CONTACT OP MET DE EU?

Kom langs
Er zijn honderden Europe Direct-informatiecentra overal in de Europese Unie. U vindt het adres van het dichtstbijzijnde informatiecentrum op: https://europa.eu/european-union/contact_nl

Bel of mail
Europe Direct is een dienst die uw vragen over de Europese Unie beantwoordt. U kunt met deze dienst contact opnemen door:

• te bellen naar het gratis nummer: 00 800 6 7 8 9 10 11 (bepaalde telecomaanbieders kunnen wel kosten in rekening brengen)
• te bellen naar het gewone nummer: +32 22999696, of
• een e-mail te sturen via: https://europa.eu/european-union/contact/write-to-us_nl

Waar vindt u informatie over de EU?

Online
Informatie over de Europese Unie in alle officiële talen van de EU is beschikbaar op de Europa-website op: https://europa.eu/european-union/index_nl

EU-publicaties
U kunt publicaties van de EU downloaden of bestellen bij EU Bookshop op: https://op.europa.eu/nl/publications (sommige zijn gratis, andere niet). Als u meerdere exemplaren van gratis publicaties wenst, neem dan contact op met Europe Direct of uw plaatselijke informatiecentrum (zie https://europa.eu/european-union/contact_nl).

EU-wetgeving en aanverwante documenten
Toegang tot juridische informatie van de EU, waaronder alle EU-wetgeving sinds 1951 in alle officiële talen, krijgt u op EUR-Lex op: http://eur-lex.europa.eu

Open data van de EU
Het opendataportaal van de EU (http://data.europa.eu/euodp/nl/home?) biedt toegang tot datasets uit de EU. Deze gegevens kunnen gratis worden gedownload en hergebruikt, zowel voor commerciële als voor niet-commerciële doeleinden.